Pęcherzyca (Przyczyny, Objawy, Powikłania, Zapobieganie, Diagnoza, Leczenie)

(Choroby Skóry: Zapalne Dermatozy: Autoimmunobuliczne Choroby Skóry) –> Pęcherzyca

SPIS TREŚCI:

1. Pęcherzyca (ang. Pemphigus) [łac. Pemphigus]
2. Pęcherzyca Zwykła (ang. Pemphigus Vulgaris) [łac. Pemphigus Vulgaris]
3. Pęcherzyca Jamy Ustnej (ang. Oral Pemphigus) [łac. Pemphigus Oralis]
4. Pęcherzyca Liścista (ang. Pemphigus Foliaceus) [łac. Pemphigus Foliaceus]
5. Pęcherzyca Paraneoplastyczna (ang. Paraneoplastic Pemphigus) [łac. Pemphigus Paraneoplasticus]
6. Pęcherzyca Noworodkowa (ang. Neonatal Pemphigus) [łac. Pemphigus Neonatorum]

1. Pęcherzyca

Co To Jest Pęcherzyca (ang. Pemphigus) [łac. Pemphigus]

Pęcherzyca to grupa przewlekłych, autoimmunologicznych chorób skóry i błon śluzowych, charakteryzujących się powstawaniem pęcherzy w warstwach naskórka. Najczęstsze formy to pęcherzyca zwykła (Pemphigus vulgaris) i pęcherzyca liściasta (Pemphigus foliaceus).

Przyczyny

• Autoimmunologiczne przeciwciała: Przeciwciała atakujące desmosomalne białka adhezyjne (desmoglein 1 i desmoglein 3) w naskórku.
• Czynniki genetyczne: Predyspozycje genetyczne mogą odgrywać rolę w rozwoju choroby.
• Leki: Niektóre leki mogą wywołać lub zaostrzyć pęcherzycę, np. penicylamina, captopril.

Objawy

• Zmiany skórne: Pęcherze, erozje i owrzodzenia na skórze i błonach śluzowych.
• Świąd i ból: Intensywne swędzenie i bolesność w dotkniętych obszarach.
• Trwałe blizny: Możliwość powstawania blizn i przebarwień skóry po wyleczeniu zmian.

Powikłania

• Infekcje wtórne: Możliwość zakażeń bakteryjnych w miejscach uszkodzeń skóry.
• Utrata funkcji: Znaczne uszkodzenia skóry mogą prowadzić do utraty funkcji i deformacji.
• Psychospołeczne: Choroby mogą prowadzić do znaczących problemów psychicznych, takich jak depresja i lęk.

Zapobieganie

• Wczesne leczenie: Szybkie rozpoznanie i leczenie w celu zapobiegania powikłaniom.
• Edukacja pacjentów: Edukacja dotycząca rozpoznawania objawów i unikania czynników wyzwalających.
• Unikanie urazów skóry: Ochrona skóry przed urazami i infekcjami.

Diagnoza

• Badania kliniczne: Ocena charakterystycznych zmian skórnych przez lekarza.
• Testy laboratoryjne: Immunofluorescencja bezpośrednia (DIF) i pośrednia (IIF) do wykrywania przeciwciał.
• Biopsja skóry: Histopatologiczne badanie biopsji skóry w celu potwierdzenia diagnozy.

Leczenie

• Leki immunosupresyjne: Steroidy, rituksymab, IVIg, dapsone.
• Leczenie miejscowe: Miejscowe steroidy i środki przeciwzapalne do przemywania zmian skórnych.
• Leczenie wspomagające: Środki przeciwbólowe, przeciwświądowe oraz nawadnianie.

Przeczytaj również:

Autoimmunobuliczne Choroby Skóry (ang. Immunobullous Diseases of the Skin) [łac. Morbi Cutis Autoimmbullosi]
Z LISTĄ POZOSTAŁYCH ARTYUŁÓW Z KATEGORII CHORÓB AUTOIMMUNOLOGICZNYCH PĘCHERZOWYCH :
https://encyklopediauzdrawiania.pl/autoimmunobuliczne-choroby-skory-przyczyny-objawy-powiklania-zapobieganie-diagnoza-leczenie/

Źródła (Pęcherzyca):

• Kridin, K., & Schmidt, E. (2021) – Epidemiology of Pemphigus (tłum. Epidemiologia pęcherzycy)
• Kant, S., Jaitley, M., Samant, M. (2020) – Pemphigus vulgaris: A review (tłum. Pęcherzyca zwykła: przegląd)
• Ghaedi, F., et al. (2021) – Drug-induced pemphigus: A systematic review of 170 patients (tłum. Pęcherzyca polekowa: przegląd systematyczny 170 pacjentów)
• Marinovic, B., et al. (2021) – Pemphigus—The Crux of Clinics, Research, and Treatment during the COVID-19 Pandemic (tłum. Pęcherzyca—Sedno kliniki, badań i leczenia podczas pandemii COVID-19)
• Joly, P., et al. (2020) – Updated S2K guidelines on the management of pemphigus vulgaris and foliaceus (tłum. Zaktualizowane wytyczne S2K dotyczące leczenia pęcherzycy zwykłej i liściastej)

2. Pęcherzyca Zwykła

Co To Jest Pęcherzyca Zwykła (ang. Pemphigus Vulgaris) [łac. Pemphigus Vulgaris]

Pęcherzyca zwykła to najczęstsza forma pęcherzycy, charakteryzująca się powstawaniem pęcherzy w warstwie podstawnej naskórka. Jest to przewlekła, autoimmunologiczna choroba skóry i błon śluzowych.

Przyczyny

• Autoimmunologiczne przeciwciała: Przeciwciała atakujące desmoglein 3, a czasem także desmoglein 1, w naskórku.
• Czynniki genetyczne: Predyspozycje genetyczne mogą odgrywać rolę w rozwoju choroby.
• Leki: Niektóre leki mogą wywołać lub zaostrzyć pęcherzycę zwykłą.

Objawy

• Zmiany skórne: Pęcherze, erozje i owrzodzenia na skórze i błonach śluzowych.
• Świąd i ból: Intensywne swędzenie i bolesność w dotkniętych obszarach.
• Trwałe blizny: Możliwość powstawania blizn i przebarwień skóry po wyleczeniu zmian.

Powikłania

• Infekcje wtórne: Możliwość zakażeń bakteryjnych w miejscach uszkodzeń skóry.
• Utrata funkcji: Znaczne uszkodzenia skóry mogą prowadzić do utraty funkcji i deformacji.
• Psychospołeczne: Choroby mogą prowadzić do znaczących problemów psychicznych, takich jak depresja i lęk.

Zapobieganie

• Wczesne leczenie: Szybkie rozpoznanie i leczenie w celu zapobiegania powikłaniom.
• Edukacja pacjentów: Edukacja dotycząca rozpoznawania objawów i unikania czynników wyzwalających.
• Unikanie urazów skóry: Ochrona skóry przed urazami i infekcjami.

Diagnoza

• Badania kliniczne: Ocena charakterystycznych zmian skórnych przez lekarza.
• Testy laboratoryjne: Immunofluorescencja bezpośrednia (DIF) i pośrednia (IIF) do wykrywania przeciwciał.
• Biopsja skóry: Histopatologiczne badanie biopsji skóry w celu potwierdzenia diagnozy.

Leczenie

• Leki immunosupresyjne: Steroidy, rituksymab, IVIg, dapsone.
• Leczenie miejscowe: Miejscowe steroidy i środki przeciwzapalne do przemywania zmian skórnych.
• Leczenie wspomagające: Środki przeciwbólowe, przeciwświądowe oraz nawadnianie.

Źródła (Pęcherzyca Zwykła):

• Kant, S., Jaitley, M., Samant, M. (2020) – Pemphigus vulgaris: A review (tłum. Pęcherzyca zwykła: przegląd)
• Ruiz, S., et al. (2023) – Pemphigus Vulgaris (tłum. Pęcherzyca zwykła)
• Marano, L., et al. (2022) – An Unusual Case of Pemphigus Vulgaris (tłum. Nietypowy przypadek pęcherzycy zwykłej)
• Yuan, H., et al. (2022) – Immunotherapy for Pemphigus: Present and Future (tłum. Immunoterapia pęcherzycy: teraźniejszość i przyszłość)
• Lim, Y. L., et al. (2022) – Autoimmune Pemphigus: Latest Advances and Emerging Therapies (tłum. Pęcherzyca autoimmunologiczna: najnowsze osiągnięcia i nowe terapie)

3. Pęcherzyca Jamy Ustnej

Co To Jest Pęcherzyca Jamy Ustnej (ang. Oral Pemphigus) [łac. Pemphigus Oralis]

Pęcherzyca jamy ustnej to postać pęcherzycy, która objawia się głównie w błonach śluzowych jamy ustnej. Jest to przewlekła, autoimmunologiczna choroba charakteryzująca się powstawaniem pęcherzy i erozji w jamie ustnej, które mogą poprzedzać zmiany skórne.

Przyczyny

• Autoimmunologiczne przeciwciała: Przeciwciała atakujące desmogleiny 1 i 3 w błonach śluzowych jamy ustnej.
• Czynniki genetyczne: Predyspozycje genetyczne mogą odgrywać rolę w rozwoju choroby.
• Leki: Niektóre leki mogą wywołać lub zaostrzyć pęcherzycę jamy ustnej, np. penicylamina, inhibitory ACE.

Objawy

• Zmiany w jamie ustnej: Pęcherze, erozje i owrzodzenia na błonach śluzowych jamy ustnej.
• Ból i dyskomfort: Intensywny ból podczas jedzenia, picia i mówienia.
• Dysfagia: Trudności w połykaniu z powodu bolesnych zmian.

Powikłania

• Infekcje wtórne: Możliwość zakażeń bakteryjnych w miejscach uszkodzeń błon śluzowych.
• Utrata funkcji: Znaczne uszkodzenia mogą prowadzić do utraty funkcji jamy ustnej i problemów z odżywianiem.
• Psychospołeczne: Choroby mogą prowadzić do znaczących problemów psychicznych, takich jak depresja i lęk.

Zapobieganie

• Wczesne leczenie: Szybkie rozpoznanie i leczenie w celu zapobiegania powikłaniom.
• Edukacja pacjentów: Edukacja dotycząca rozpoznawania objawów i unikania czynników wyzwalających.
• Unikanie urazów jamy ustnej: Ochrona błon śluzowych przed urazami i infekcjami.

Diagnoza

• Badania kliniczne: Ocena charakterystycznych zmian w jamie ustnej przez lekarza.
• Testy laboratoryjne: Immunofluorescencja bezpośrednia (DIF) i pośrednia (IIF) do wykrywania przeciwciał.
• Biopsja: Histopatologiczne badanie biopsji błony śluzowej w celu potwierdzenia diagnozy.

Leczenie

• Leki immunosupresyjne: Steroidy, rituksymab, IVIg, azatiopryna.
• Leczenie miejscowe: Miejscowe steroidy i środki przeciwzapalne do przemywania zmian w jamie ustnej.
• Leczenie wspomagające: Środki przeciwbólowe, przeciwświądowe oraz nawadnianie.

Przeczytaj również:

Choroby Jamy Ustnej Z LISTĄ POZOSTAŁYCH ARTYKUŁÓW Z KATEGORII CHORÓB JAMY USTNEJ
https://encyklopediauzdrawiania.pl/choroby-jamy-ustnej-przyczyny-objawy-powiklania-zapobieganie-diagnoza-leczenie/

Źródła (Pęcherzyca Jamy Ustnej):

• Subadra, K., Sathasivasubramanian, S., & Warrier, S. A. (2021) – Oral Pemphigus Vulgaris (tłum. Pęcherzyca zwykła jamy ustnej)
• Costan, V., Popa, C., Hâncu, M. F., Porumb-Andrese, E., & Toader, M. (2021) – Comprehensive review on the pathophysiology, clinical variants and management of pemphigus (tłum. Kompleksowy przegląd patofizjologii, wariantów klinicznych i leczenia pęcherzycy)
• Líška, J., Lišková, V., Trčka, O., Ondič, O., Hauer, L., Baxa, J., & Kacerovská, D. (2021) – Oral presentation of paraneoplastic pemphigus as the first sign of tonsillar HPV associated squamous cell carcinoma (tłum. Objawy ustne pęcherzycy paraneoplastycznej jako pierwszy znak raka płaskonabłonkowego migdałka związanego z HPV)
• Kannan, S., D. M., & M., P. (2023) – Role of oral physician in the management of pemphigus vulgaris- A geriatric case report (tłum. Rola lekarza stomatologa w leczeniu pęcherzycy zwykłej – raport przypadku geriatrycznego)
• Pranadwista, Z. F., Rahayuningtyas, E. D., & Sufiawati, I. (2023) – Addressing Challenges in Diagnosis, Differential Diagnosis, and Treatment of Pemphigus (tłum. Wyzwania w diagnozowaniu, diagnostyce różnicowej i leczeniu pęcherzycy)

4. Pęcherzyca Liścista

Co To Jest Pęcherzyca Liścista (ang. Pemphigus Foliaceus) [łac. Pemphigus Foliaceus]

Pęcherzyca liścista to autoimmunologiczna choroba pęcherzowa skóry, która nie obejmuje błon śluzowych. Charakteryzuje się powierzchownymi pęcherzami skóry, które łatwo pękają, tworząc strupy i łuski.

Przyczyny

• Autoimmunologiczne przeciwciała: Atakują desmogleinę 1, białko odpowiedzialne za spójność keratynocytów.
• Czynniki genetyczne: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko zachorowania.
• Czynniki środowiskowe: Kontakt z niektórymi chemikaliami lub lekami może wywołać chorobę.

Objawy

• Zmiany skórne: Pęcherze, strupy, łuski na twarzy, skórze głowy i tułowiu.
• Erozje: Powierzchowne, bolesne erozje skóry.
• Swędzenie: Intensywne swędzenie w miejscach zmian skórnych.

Powikłania

• Infekcje wtórne: Możliwość zakażeń bakteryjnych w miejscach uszkodzeń skóry.
• Blizny i przebarwienia: Pozostawianie blizn i przebarwień po wyleczeniu zmian.
• Psychospołeczne: Problemy psychiczne, takie jak depresja i lęk związane z wyglądem skóry.

Zapobieganie

• Wczesne leczenie: Szybkie rozpoznanie i leczenie w celu zapobiegania powikłaniom.
• Edukacja pacjentów: Edukacja dotycząca rozpoznawania objawów i unikania czynników wyzwalających.
• Unikanie urazów skóry: Ochrona skóry przed urazami i infekcjami.

Diagnoza

• Badania kliniczne: Ocena charakterystycznych zmian skórnych przez lekarza.
• Testy laboratoryjne: Immunofluorescencja bezpośrednia (DIF) i pośrednia (IIF) do wykrywania przeciwciał.
• Biopsja skóry: Histopatologiczne badanie biopsji skóry w celu potwierdzenia diagnozy.

Leczenie

• Leki immunosupresyjne: Steroidy, rituksymab, IVIg, azatiopryna.
• Leczenie miejscowe: Miejscowe steroidy i środki przeciwzapalne do przemywania zmian skórnych.
• Leczenie wspomagające: Środki przeciwbólowe, przeciwświądowe oraz nawadnianie.

Źródla (Pęcherzyca Liścista):

• Goebeler, M., et al. (2021) – Treatment of pemphigus vulgaris and foliaceus with efgartigimod, a neonatal Fc receptor inhibitor: a phase II multicentre, open‐label feasibility trial (tłum. Leczenie pęcherzycy zwykłej i liścistej za pomocą efgartigimodu, inhibitora receptora Fc noworodka: wieloośrodkowe, otwarte badanie fazy II)
• Ismail, M. A., et al. (2023) – Pemphigus foliaceus: A rare blistering skin lesion (tłum. Pęcherzyca liścista: rzadka zmiana pęcherzowa skóry)
• Muppineni, D., et al. (2021) – A case report on pemphigus foliaceus (tłum. Przypadek kliniczny pęcherzycy liścistej)
• Yousif, J., et al. (2023) – Juvenile Pemphigus Foliaceus in a Patient With Psoriasis Receiving Narrow-Band Ultraviolet-B: Successful Treatment With Rituximab (tłum. Młodzieńcza pęcherzyca liścista u pacjenta z łuszczycą leczonego wąskopasmowym UV-B: skuteczne leczenie rituksymabem)
• Stumpf, N., et al. (2021) – Differentiating Pemphigus Foliaceus From Pemphigus Vulgaris in Clinical Practice (tłum. Różnicowanie pęcherzycy liścistej od pęcherzycy zwykłej w praktyce klinicznej)

5. Pęcherzyca Paraneoplastyczna

Co To Jest Pęcherzyca Paraneoplastyczna (ang. Paraneoplastic Pemphigus) [łac. Pemphigus Paraneoplasticus]

Paraneoplastyczna pęcherzyca to rzadka, autoimmunologiczna choroba pęcherzowa skóry, która jest związana z nowotworami złośliwymi, takimi jak chłoniaki czy guzki Castlemana. Charakteryzuje się powstawaniem pęcherzy, erozji i bolesnych owrzodzeń na skórze i błonach śluzowych.

Przyczyny

• Nowotwory złośliwe: Chłoniaki, guzki Castlemana i inne nowotwory złośliwe są głównymi przyczynami.
• Autoimmunologiczne przeciwciała: Atakują różne białka adhezyjne w skórze i błonach śluzowych.
• Genetyka: Predyspozycje genetyczne mogą odgrywać rolę.

Objawy

• Zmiany skórne: Pęcherze, erozje i owrzodzenia na skórze i błonach śluzowych.
• Ból i dyskomfort: Bolesne zmiany, szczególnie w jamie ustnej, gardle i przełyku.
• Trudności w jedzeniu i połykaniu: Z powodu bolesnych owrzodzeń w jamie ustnej i przełyku.

Powikłania

• Infekcje wtórne: Możliwość zakażeń bakteryjnych w miejscach uszkodzeń.
• Utrata masy ciała: Trudności w jedzeniu mogą prowadzić do znacznej utraty masy ciała.
• Psychospołeczne: Problemy psychiczne związane z przewlekłym bólem i wyglądem skóry.

Zapobieganie

• Wczesne wykrywanie nowotworów: Regularne badania przesiewowe w grupach ryzyka.
• Monitorowanie pacjentów z nowotworami: Regularne kontrole u pacjentów z nowotworami złośliwymi.
• Edukacja zdrowotna: Edukacja na temat rozpoznawania objawów i wczesne leczenie.

Diagnoza

• Badania kliniczne: Ocena charakterystycznych zmian skórnych i błon śluzowych.
• Testy laboratoryjne: Immunofluorescencja bezpośrednia (DIF) i pośrednia (IIF) do wykrywania przeciwciał.
• Biopsja skóry: Histopatologiczne badanie biopsji skóry i błon śluzowych.

Leczenie

• Leczenie nowotworów: Chemioterapia, radioterapia i inne metody leczenia nowotworów.
• Leki immunosupresyjne: Steroidy, rituksymab, IVIg.
• Leczenie wspomagające: Środki przeciwbólowe, przeciwświądowe oraz nawadnianie.

Źródła (Pęcherzyca Paraneoplastyczna):

• R. Jerusha, et al. (2022) – A Case Report of Pemphigus foliaceus (tłum. Przypadek kliniczny pęcherzycy liścistej)
• K. Kridin, et al. (2021) – Epidemiology of Pemphigus (tłum. Epidemiologia pęcherzycy)
• A. Salviano-Silva, et al. (2021) – Genetic variability of immune‐related lncRNAs: polymorphisms in LINC‐PINT and LY86‐AS1 are associated with pemphigus foliaceus susceptibility (tłum. Zmienność genetyczna lncRNA związanych z układem odpornościowym: polimorfizmy w LINC‐PINT i LY86‐AS1 są związane z podatnością na pęcherzycę liścistą)
• H. Miyachi, et al. (2022) – Clinical course and outcomes of pemphigus vulgaris and foliaceus: A retrospective study using a nationwide database in Japan (tłum. Przebieg kliniczny i wyniki leczenia pęcherzycy zwykłej i liścistej: retrospektywne badanie z wykorzystaniem ogólnokrajowej bazy danych w Japonii)
• S. Kılıç Sayar, et al. (2021) – Evaluation of non-endemic pemphigus foliaceus in a large series of patients: a single-center retrospective study from Turkey focuses on the relapses (tłum. Ocena nieendemicznej pęcherzycy liścistej w dużej grupie pacjentów: retrospektywne badanie w jednym ośrodku w Turcji koncentrujące się na nawrotach)

6. Pęcherzyca Noworodkowa

Co To Jest Pęcherzyca Noworodkowa (ang. Neonatal Pemphigus) [łac. Pemphigus Neonatorum]

Pęcherzyca noworodkowa to rzadka, autoimmunologiczna choroba pęcherzowa skóry, która występuje u noworodków. Choroba jest wynikiem przeniesienia matczynych przeciwciał przez łożysko do krwiobiegu płodu, co prowadzi do powstawania pęcherzy i erozji skóry.

Przyczyny

• Przeciwciała matczyne: Przeciwciała IgG przenikające przez łożysko od matki z pęcherzycą.
• Czynniki genetyczne: Predyspozycje genetyczne mogą odgrywać rolę w rozwoju choroby.
• Infekcje wewnątrzmaciczne: Rzadko, mogą przyczynić się do nasilenia objawów.

Objawy

• Pęcherze skórne: Pęcherze, erozje i owrzodzenia na skórze, często na tułowiu i kończynach.
• Erozje błon śluzowych: W rzadkich przypadkach zmiany w jamie ustnej i na błonach śluzowych.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Wokół pęcherzy mogą występować obrzęki i zaczerwienienia.
• Zaburzenia odżywiania: Trudności w jedzeniu i ssaniu z powodu bolesnych zmian.

Powikłania

• Infekcje wtórne: Możliwość zakażeń bakteryjnych w miejscach uszkodzeń skóry.
• Blizny i przebarwienia: Pozostawianie blizn i przebarwień po wyleczeniu zmian.
• Niedożywienie: Trudności w jedzeniu mogą prowadzić do niedożywienia i opóźnień wzrostu.

Zapobieganie

• Kontrola choroby u matki: Monitorowanie i leczenie pęcherzycy u matki przed i w trakcie ciąży.
• Wczesne rozpoznanie: Szybkie rozpoznanie i leczenie zmian skórnych u noworodka.
• Edukacja rodziców: Edukacja dotycząca pielęgnacji skóry i unikania czynników wyzwalających.

Diagnoza

• Badania kliniczne: Ocena charakterystycznych zmian skórnych przez lekarza.
• Testy laboratoryjne: Immunofluorescencja bezpośrednia (DIF) i pośrednia (IIF) do wykrywania przeciwciał.
• Biopsja skóry: Histopatologiczne badanie biopsji skóry w celu potwierdzenia diagnozy.

Leczenie

• Leki immunosupresyjne: Steroidy, IVIg, azatiopryna.
• Leczenie miejscowe: Miejscowe antyseptyki i środki przeciwzapalne do przemywania zmian skórnych.
• Opieka wspomagająca: Nawilżanie skóry, opatrunki ochronne oraz środki przeciwbólowe.

Źródła (Pęcherzyca Noworodkowa):

• Artiene Tatian, Helen Y Sun, Eshana Singh, Samra Saikal, Deshan F Sebaratnam (2020) – Neonatal pemphigus (tłum. Pęcherzyca noworodkowa)
• Diop, K., Diatta, B., Ndour, N. (2021) – Neonatal pemphigus: A case report at Dakar (tłum. Pęcherzyca noworodkowa: opis przypadku w Dakarze)
• Abdollahimajd, F., Fallahi, M., Rakhshan, A., Taslimi Taleghani, N., Kazemian, M., Nouripour, S. (2020) – Neonatal Pemphigus Vulgaris: A Case Report (tłum. Pęcherzyca zwykła noworodków: opis przypadku)
• Drerup, K., Fölster-Holst, R. (2020) – Neonatal pemphigus vulgaris (tłum. Pęcherzyca zwykła noworodków)
• Alipour, M., Varnamkhasti, K. K., Eslami Moghaddam, M. (2021) – A Case Report of Neonatal Pemphigus Vulgaris (tłum. Opis przypadku pęcherzycy zwykłej noworodków)

INFORMACJA PRAWNA

Artykuły na naszej stronie zostały przygotowane w celach edukacyjnych i mają na celu podniesienie świadomości na temat omawianych schorzeń oraz różnorodności dostępnych metod leczenia, w tym medycyny konwencjonalnej, ajurwedy, medycyny chińskiej oraz innych terapii naturalnych i holistycznych. Informacje na naszej stronie nie mogą zastąpić profesjonalnej porady, diagnozy czy leczenia medycznego. Czytelnik powinien konsultować wszelkie decyzje dotyczące swojego zdrowia i leczenia z kwalifikowanym pracownikiem służby zdrowia. Autorzy oraz właściciele strony internetowej www.encyklopediauzdrawiania.pl nie ponoszą odpowiedzialności za jakiekolwiek działania podjęte na podstawie informacji zawartych w tym artykule, ani za ewentualne skutki takich działań.