Choroby Żeńskiego Układu Rozrodczego (Rodzaje, Przyczyny, Objawy, Leczenie Holistyczne)

Spis treści:

Choroby Żeńskiego Układu Rozrodczego – Część Pierwsza

(Wprowadzenie, budowa i fukncja, najczęstsze przyczyny, objawy, powikłania, diagnostyka, profilaktyka, podejście holistyczne w leczeniu)

• A. Wprowadzenie do chorób żeńskiego układu rozrodczego
• A.1. Znaczenie zdrowia układu rozrodczego
  • A.1.1. Rola układu rozrodczego w życiu kobiety
  • A.1.2. Skutki zaburzeń w obrębie układu rozrodczego
• A.2. Podstawy anatomii i fizjologii żeńskiego układu rozrodczego
• A.3. Czynniki ryzyka zaburzeń i chorób układu rozrodczego
• A.4. Epidemiologia i znaczenie problemu
• A.5. Rola profilaktyki i wczesnego wykrywania
• A.6. Ogólne zasady diagnostyki i leczenia konwencjonalnego
• A.7. Znaczenie podejścia interdyscyplinarnego
• A.8. Leczenie holistyczne chorób żeńskiego układu rozrodczego
  • A.8.1. Istota leczenia holistycznego
  • A.8.2. Główne filary leczenia holistycznego
    • A.8.2.1. Dieta i suplementacja
    • A.8.2.2. Aktywność fizyczna i rehabilitacja ruchowa
    • A.8.2.3. Zarządzanie stresem i równowaga emocjonalna
    • A.8.2.4. Medycyna naturalna i komplementarna
  • A.8.3. Wybrane problemy ginekologiczne i podejście holistyczne
    • A.8.3.1. Endometrioza
    • A.8.3.2. Niepłodność
    • A.8.3.3. Zaburzenia miesiączkowania (np. bolesne miesiączki, nieregularny cykl)
    • A.8.3.4. Nawracające stany zapalne pochwy lub sromu
  • A.8.4. Łączenie terapii holistycznych z konwencjonalnym leczeniem
  • A.8.5. Przykładowy protokół holistyczny
  • A.8.6. Wnioski leczenia holistycznego
• A.8. Podsumowanie części pierwszej i wprowadzenie do części drugiej

Choroby Żeńskiego Układu Rozrodczego – Część Druga

(Specyficzne schorzenia – szczegółowe opisy, przyczyny, objawy, powikłania, zapobieganie, diagnostyka, leczenie konwencjonalne)

• B. Choroby żeńskiego układu rozrodczego (ang. Diseases of the female genital system)
  • B.1. Zaburzenia zapalne żeńskiego układu rozrodczego (ang. Inflammatory disorders of the female genital tract)
    • B.1.1. Zapalenie sromu (ang. Vulvitis)
      • B.1.1.1. Ostre zapalenie sromu (ang. Acute vulvitis)
      • B.1.1.2. Podostre, przewlekłe lub nawracające zapalenie sromu (ang. Subacute, chronic or recurrent vulvitis)
      • B.1.1.3. Ropień sromu (ang. Abscess of vulva)
      • B.1.1.4. Owrzodzenie sromu (ang. Genital ulcer of vulva)
      • B.1.1.5. Owrzodzenie lub zapalenie sromu i pochwy (ang. Vulvovaginal ulceration or inflammation)
        • B.1.1.5.1. Owrzodzenie sromu i pochwy (ang. Vulvovaginal ulceration)
        • B.1.1.5.2. Zapalenie sromu i pochwy (ang. Vulvovaginal inflammation)
        • B.1.1.5.3. Kandydoza sromu i pochwy (ang. Vulvovaginal candidosis)
    • B.1.2. Zaburzenia zapalne macicy, z wyjątkiem szyjki macicy (ang. Inflammatory disorders of the uterus, except cervix)
      • B.1.2.1. Ostre zapalenie macicy (ang. Acute inflammatory disease of uterus)
        • B.1.2.1.1. Ostre zapalenie endometrium (ang. Acute endometritis)
        • B.1.2.1.2. Ostre zapalenie macicy z ropomaciczem (ang. Acute inflammatory disease of uterus with pyometra)
      • B.1.2.2. Przewlekłe zapalenie macicy (ang. Chronic inflammatory disease of uterus)
        • B.1.2.2.1. Przewlekłe zapalenie endometrium (ang. Chronic endometritis)
        • B.1.2.2.2. Przewlekłe zapalenie macicy z ropomaciczem (ang. Chronic inflammatory disease of uterus with pyometra)
    • B.1.3. Zapalenie pochwy (ang. Vaginitis)
      • B.1.3.1. Ostre zapalenie pochwy (ang. Acute vaginitis)
      • B.1.3.2. Zapalne zapalenie pochwy (ang. Inflammatory vaginitis)
      • B.1.3.3. Podostre lub przewlekłe zapalenie pochwy (ang. Subacute or chronic vaginitis)
      • B.1.3.4. Choroba wrzodowa pochwy (ang. Genital ulcer disease of vagina)
    • B.1.4. Choroby gruczołu Bartholina (ang. Diseases of Bartholin gland)
      • B.1.4.1. Ropień gruczołu Bartholina (ang. Abscess of Bartholin gland)
      • B.1.4.2. Torbiel gruczołu Bartholina (ang. Cyst of Bartholin gland)
    • B.1.5. Zapalenie szyjki macicy (ang. Cervicitis)
    • B.1.6. Zapalenie narządów miednicy mniejszej u kobiet (ang. Female pelvic inflammatory diseases)
      • B.1.6.1. Ostre zapalenie narządów miednicy mniejszej u kobiet (ang. Acute female pelvic inflammatory disease)
      • B.1.6.2. Przewlekłe zapalenie narządów miednicy mniejszej (ang. Chronic pelvic inflammatory disease)
      • B.1.6.3. Nieokreślone zapalenie otrzewnej miednicy mniejszej u kobiet (ang. Female pelvic peritonitis, unspecified)
      • B.1.6.4. Ropień jajowodowo-jajnikowy (ang. Tuboovarian abscess)
      • B.1.6.5. Ostre pozabiegowe zapalenie narządów miednicy mniejszej u kobiet (ang. Postprocedural acute female pelvic inflammatory disease)
    • B.1.7. Zrosty otrzewnowe miednicy mniejszej o nieznanym lub mieszanym pochodzeniu (ang. Pelvic peritoneal adhesions of unknown or combined origin)
    • B.1.8. Zapalenie jajowodu lub jajnika (ang. Salpingitis or oophoritis)
      • B.1.8.1. Ostre zapalenie jajowodu lub jajnika (ang. Acute salpingitis or oophoritis)
      • B.1.8.2. Przewlekłe zapalenie jajowodu lub jajnika (ang. Chronic salpingitis or oophoritis)
  • B.2. Endometrioza (ang. Endometriosis)
    • B.2.1. Endometrioza układu rozrodczego (ang. Endometriosis of the reproductive system)
      • B.2.1.1. Endometrioza więzadeł krzyżowo-macicznych (ang. Endometriosis of the uterosacral ligaments)
      • B.2.1.2. Endometrioza ściany bocznej miednicy (ang. Endometriosis of the pelvic side wall)
      • B.2.1.3. Endometrioza przegrody odbytniczo-pochwowej lub pochwy (ang. Endometriosis of rectovaginal septum or vagina)
      • B.2.1.4. Endometrioza jajowodu (ang. Endometriosis of fallopian tube)
      • B.2.1.5. Powierzchowna endometrioza jajnika (ang. Superficial ovarian endometriosis)
      • B.2.1.6. Głęboka endometrioza jajnika (ang. Deep ovarian endometriosis)
    • B.2.2. Endometrioza układu pokarmowego (ang. Endometriosis of the digestive system)
      • B.2.2.1. Endometrioza pęcherzyka żółciowego (ang. Endometriosis of the gallbladder)
      • B.2.2.2. Endometrioza jelita (ang. Endometriosis of intestine)
      • B.2.2.3. Endometrioza otrzewnej miednicy mniejszej (ang. Endometriosis of pelvic peritoneum)
      • B.2.2.4. Kieszenie otrzewnowe spowodowane endometriozą (ang. Peritoneal pockets due to endometriosis)
    • B.2.3. Endometrioza układu moczowego (ang. Endometriosis of urinary system)
      • B.2.3.1. Endometrioza pęcherza moczowego (ang. Endometriosis of the bladder)
    • B.2.4. Endometrioza układu krążenia (ang. Endometriosis of the circulatory system)
    • B.2.5. Endometrioza układu nerwowego (ang. Endometriosis of the nervous system)
    • B.2.6. Endometrioza klatki piersiowej (ang. Thoracic endometriosis)
    • B.2.7. Endometrioza w bliźnie skórnej (ang. Endometriosis in cutaneous scar)
    • B.2.8. Zrosty związane z endometriozą (ang. Endometriosis-related adhesions)
    • B.2.9. Guzkowate zapalenie cieśni jajowodu (ang. Salpingitis isthmica nodosa)
  • B.3. Adenomioza (ang. Adenomyosis)
  • B.4. Niezapalne zaburzenia żeńskiego układu płciowego (ang. Noninflammatory disorders of female genital tract)
    • B.4.1 Dyspareunia (ang. Dyspareunia)
    • B.4.2 Nabyte nieprawidłowości sromu lub krocza (ang. Acquired abnormalities of vulva or perineum)
      • B.4.2.1 Polip sromu (ang. Polyp of vulva)
      • B.4.2.2 Śródnabłonkowa neoplazja sromu niskiego stopnia (ang. Low grade squamous intraepithelial lesion of vulva)
      • B.4.2.3 Przerost sromu (ang. Hypertrophy of vulva)
      • B.4.2.4 Torbiel sromu (ang. Vulvar cyst)
      • B.4.2.5 Zrost warg sromowych (ang. Labial agglutination)
      • B.4.2.6 Torbiel przewodu Skene’a (ang. Skene duct cyst)
      • B.4.2.7 Rozdarcie sromu (ang. Vulvar laceration)
      • B.4.2.8 Krwiak sromu (ang. Vulvar haematoma)
    • B.4.3 Nabyte nieprawidłowości pochwy (ang. Acquired abnormalities of vagina)
      • B.4.3.1 Polip pochwy (ang. Polyp of vagina)
      • B.4.3.2 Krwiak pochwy (ang. Haematocolpos)
      • B.4.3.3 Ciało obce w pochwie (ang. Vaginal foreign body)
      • B.4.3.4 Krwiak pochwy (ang. Vaginal haematoma)
      • B.4.3.5 Leukoplakia pochwy (ang. Leukoplakia of vagina)
      • B.4.3.6 Śródnabłonkowa neoplazja pochwy niskiego stopnia (ang. Low grade squamous intraepithelial lesion of vagina)
      • B.4.3.7 Pooperacyjne zrosty pochwy (ang. Postoperative adhesions of vagina)
      • B.4.3.8 Wypadanie sklepienia pochwy po histerektomii (ang. Prolapse of vaginal vault after hysterectomy)
    • B.4.4 Nabyte nieprawidłowości szyjki macicy (ang. Acquired abnormalities of cervix uteri)
      • B.4.4.1 Polip szyjki macicy (ang. Polyp of cervix uteri)
      • B.4.4.2 Nadżerka lub ektropion szyjki macicy (ang. Erosion or ectropion of cervix uteri)
      • B.4.4.3 Torbiel Nabotha (ang. Nabothian cyst)
      • B.4.4.4 Stare rozdarcie szyjki macicy (ang. Old laceration of cervix uteri)
      • B.4.4.5 Zwężenie lub stenoza szyjki macicy (ang. Stricture or stenosis of cervix uteri)
      • B.4.4.6 Przerostowe wydłużenie szyjki macicy (ang. Hypertrophic elongation of cervix uteri)
      • B.4.4.7 Niewydolność szyjki macicy (ang. Incompetence of cervix uteri)
      • B.4.4.8 Śródnabłonkowa neoplazja szyjki macicy niskiego stopnia (ang. Low grade squamous intraepithelial lesion of cervix uteri)
    • B.4.5 Nabyte nieprawidłowości macicy, z wyjątkiem szyjki macicy (ang. Acquired abnormalities of uterus, except cervix)
      • B.4.5.1 Rozrost gruczołowy endometrium (ang. Endometrial glandular hyperplasia)
      • B.4.5.2 Nieprawidłowe położenie macicy (ang. Malposition of uterus)
      • B.4.5.3 Zrosty wewnątrzmaciczne (ang. Intrauterine synechiae)
      • B.4.5.4 Krwiak macicy (ang. Haematometra)
      • B.4.5.5 Adenomioza (ang. Adenomyosis) JAK B.3.
      • B.4.5.6 Mięśniak gładkokomórkowy macicy (ang. Leiomyoma of uterus)
      • B.4.5.7 Ubytek w bliźnie po cięciu cesarskim (ang. Caesarean scar defect of uterus)
    • B.4.6 Nabyte nieprawidłowości jajowodu (ang. Acquired abnormalities of fallopian tube)
      • B.4.6.1 Nabyta torbiel przystrzępkowa jajowodu (ang. Acquired parafimbrial cyst of the fallopian tube)
      • B.4.6.2 Zrost strzępków jajowodu (ang. Fimbrial agglutination)
      • B.4.6.3 Wodniak jajowodu (ang. Hydrosalpinx)
      • B.4.6.4 Krwiak jajowodu (ang. Haematosalpinx)
      • B.4.6.5 Guzkowate zapalenie cieśni jajowodu (ang. Salpingitis isthmica nodosa)
    • B.4.7. Nabyte nieprawidłowości jajnika (ang. Acquired abnormalities of ovary)
      • B.4.7.1 Torbiel pęcherzykowa jajnika (ang. Follicular cyst of ovary)
      • B.4.7.2 Torbiel ciałka żółtego (ang. Corpus luteum cyst)
      • B.4.7.3 Torbiel tekaluteinowa (ang. Theca lutein cyst)
      • B.4.7.4 Torbiel okołojajnikowa (ang. Para ovarian cyst)
      • B.4.7.5 Skręt jajnika, szypuły jajnika lub jajowodu (ang. Torsion of ovary, ovarian pedicle or fallopian tube)
      • B.4.7.6 Inne lub nieokreślone torbiele jajnika (ang. Other or unspecified ovarian cysts)
      • B.4.7.7 Nabyta atrofia jajnika lub jajowodu (ang. Acquired atrophy of ovary or fallopian tube)
      • B.4.7.8 Jajnik policystyczny (ang. Polycystic ovary)
      • B.4.7.9 Potworniak torbielowaty (ang. Cystic teratoma)
      • B.4.7.10 Włókniak jajnika (ang. Ovarian fibroma)
      • B.4.7.11 Zespół Meigsa (ang. Meigs’ syndrome)
      • B.4.7.12 Surowicza cystadenoma jajnika (ang. Serous ovarian cystadenoma)
    • B.4.8 Nabyte nieprawidłowości więzadła szerokiego (ang. Acquired abnormalities of broad ligament)
      • B.4.8.1 Krwiak więzadła szerokiego (ang. Haematoma of broad ligament)
      • B.4.8.2 Pooperacyjne zrosty otrzewnej miednicy (ang. Postprocedural pelvic peritoneal adhesions)
    • B.4.9 Wrodzone nieprawidłowości sromu lub krocza (ang. Congenital abnormalities of vulva or perineum)
      • B.4.9.1 Strukturalne wady rozwojowe sromu (ang. Structural developmental anomalies of vulva)
        • B.4.9.1.1 Brak sromu (ang. Absence of vulva)
        • B.4.9.1.2 Torbiel zarodkowa sromu (ang. Embryonic cyst of vulva)
        • B.4.9.1.3 Zrośnięcie warg sromowych (ang. Fusion of labia)
      • B.4.9.2 Strukturalne wady rozwojowe łechtaczki (ang. Structural developmental anomalies of clitoris)
        • B.4.9.2.1 Agenezja łechtaczki (ang. Agenesis of clitoris)
        • B.4.9.2.2 Zdwojenie łechtaczki (ang. Duplication of clitoris)
        • B.4.9.2.3 Przerost łechtaczki (ang. Clitoromegaly)
    • B.4.10 Wrodzone nieprawidłowości pochwy (ang. Congenital abnormalities of vagina)
      • B.4.10.1 Strukturalne wady rozwojowe pochwy (ang. Structural developmental anomalies of vagina)
        • B.4.10.1.1 Brak pochwy (ang. Absence of vagina)
        • B.4.10.1.2 Przegroda pochwy (ang. Septate vagina)
        • B.4.10.1.3 Wrodzona przetoka odbytniczo-pochwowa (ang. Congenital rectovaginal fistula)
        • B.4.10.1.4 Ciasny pierścień błony dziewiczej (ang. Tight hymenal ring)
        • B.4.10.1.5 Zarośnięcie błony dziewiczej (ang. Imperforate hymen)
        • B.4.10.1.6 Zwężenie lub atrezja pochwy (ang. Stricture or atresia of vagina)
    • B.4.11 Wrodzone nieprawidłowości szyjki macicy (ang. Congenital abnormalities of cervix uteri)
      • B.4.11.1 Strukturalne wady rozwojowe szyjki macicy (ang. Structural developmental anomalies of cervix uteri)
        • B.4.11.1.1 Torbiel zarodkowa szyjki macicy (ang. Embryonic cyst of cervix)
        • B.4.11.1.2 Agenezja lub aplazja szyjki macicy (ang. Agenesis or aplasia of cervix)
    • B.4.12 Wrodzone nieprawidłowości macicy, z wyjątkiem szyjki (ang. Congenital abnormalities of uterus, except cervix)
      • B.4.12.1 Strukturalne wady rozwojowe macicy, z wyjątkiem szyjki (ang. Structural developmental anomalies of uterus, except cervix)
        • B.4.12.1.1 Agenezja lub aplazja trzonu macicy (ang. Agenesis or aplasia of uterine body)
        • B.4.12.1.2 Hipoplazja macicy (ang. Hypoplasia of uterus)
        • B.4.12.1.3 Macica jednorożna (ang. Unicornuate uterus)
        • B.4.12.1.4 Macica dwurożna (ang. Bicornuate uterus)
        • B.4.12.1.5 Macica przegrodzona (ang. Septate uterus)
        • B.4.12.1.6 Wrodzone przetoki między macicą a przewodem pokarmowym i moczowym (ang. Congenital fistulae between uterus and digestive and urinary tracts)
        • B.4.12.1.7 Wada rozwojowa macicy i pochwy spowodowana zespołem dietylostilbestrolu (ang. Uterovaginal malformation due to diethylstilbestrol syndrome)
    • B.4.13 Wrodzone nieprawidłowości jajowodu (ang. Congenital abnormalities of fallopian tube)
      • B.4.13.1 Wrodzony brak jajowodu (ang. Congenital absence of fallopian tube)
      • B.4.13.2 Dodatkowy jajowód (ang. Accessory fallopian tube)
      • B.4.13.3 Torbiel zarodkowa jajowodu (ang. Embryonic cyst of fallopian tube)
    • B.4.14 Wrodzone nieprawidłowości jajnika (ang. Congenital abnormalities of ovary)
      • B.4.14.1 Wrodzony brak jajnika (ang. Congenital absence of ovary)
      • B.4.14.2 Wrodzony skręt jajnika (ang. Congenital torsion of ovary)
      • B.4.14.3 Dodatkowy jajnik (ang. Accessory ovary)
      • B.4.14.4 Rozwojowa torbiel jajnika (ang. Developmental ovarian cyst)
    • B.4.15 Wrodzone nieprawidłowości więzadła szerokiego (ang. Congenital abnormalities of broad ligament)
      • B.4.15.1 Torbiel zarodkowa więzadła szerokiego (ang. Embryonic cyst of broad ligament)
  • B.5. Nieprawidłowe krwawienie z macicy lub pochwy (ang. Abnormal uterine or vaginal bleeding)
    • B.5.1 Zaburzenia krwawienia cyklu miesiączkowego (ang. Menstrual cycle bleeding disorders)
      • B.5.1.1 Brak miesiączki (ang. Amenorrhoea)
        • B.5.1.1.1 Pierwotny brak miesiączki (ang. Primary amenorrhoea)
          • B.5.1.1.1.1 Dysgenezja gonad 46,XX (ang. 46,XX gonadal dysgenesis)
        • B.5.1.1.2 Wtórny brak miesiączki (ang. Secondary amenorrhoea)
        • B.5.1.1.3 Brak miesiączki związany z laktacją (ang. Lactational amenorrhoea)
      • B.5.1.2 Nieprawidłowa częstotliwość krwawienia z macicy (ang. Abnormal frequency of uterine bleeding)
        • B.5.1.2.1 Częste krwawienie miesiączkowe (ang. Frequent menstrual bleeding)
        • B.5.1.2.2 Rzadkie krwawienie miesiączkowe (ang. Infrequent menstrual bleeding)
      • B.5.1.3 Krwawienie owulacyjne (ang. Ovulation bleeding)
        • B.5.1.3.1 Krwawienie międzymiesiączkowe (ang. Intermenstrual bleeding)
      • B.5.1.4 Nieprawidłowa regularność krwawienia z macicy (ang. Abnormal regularity of uterine bleeding)
      • B.5.1.5 Nieprawidłowy czas trwania krwawienia z macicy (ang. Abnormal duration of uterine bleeding)
      • B.5.1.6 Nieprawidłowa objętość krwawienia z macicy (ang. Abnormal volume of uterine bleeding)
        • B.5.1.6.1 Obfite krwawienie miesiączkowe (ang. Heavy menstrual bleeding)
        • B.5.1.6.2 Skąpe krwawienie miesiączkowe (ang. Light menstrual bleeding)
    • B.5.2 Zaburzenia krwawienia niemiesiączkowego (ang. Nonmenstrual bleeding disorders)
      • B.5.2.1 Krwawienie po stosunku lub kontaktowe (ang. Postcoital or contact bleeding)
      • B.5.2.2 Pozabiegowe niemiesiączkowe krwawienie z macicy (ang. Postprocedural nonmenstrual uterine bleeding)
    • B.5.3 Nadmierne miesiączkowanie z nieregularnym cyklem (ang. Excessive menstruation with irregular cycle)
    • B.5.4 Krwawienie bezowulacyjne (ang. Anovulatory bleeding)
    • B.5.5 Krwawienie z macicy po menopauzie (ang. Postmenopausal uterine bleeding)
    • B.5.6 Noworodkowe krwawienie z pochwy lub macicy (ang. Neonatal vaginal or uterine haemorrhage)
  • B.6. Zaburzenia menopauzalne lub okołomenopauzalne (ang. Menopausal or perimenopausal disorders)
    • B.6.1 Menopauza (ang. Menopause)
      • B.6.1.1 Stany menopauzalne lub klimakteryczne u kobiet (ang. Menopausal or female climacteric states)
      • B.6.1.2 Okres przejściowy menopauzy (ang. Menopausal transition)
      • B.6.1.3 Nadmierne krwawienie w okresie przedmenopauzalnym (ang. Excessive bleeding in the premenopausal period)
      • B.6.1.4 Kontakt z usługami zdrowotnymi w celu poradnictwa menopauzalnego (ang. Contact with health services for menopausal counselling)
    • B.6.2 Krwawienie z macicy po menopauzie (ang. Postmenopausal uterine bleeding)
    • B.6.3 Zanikowe zapalenie pochwy po menopauzie (ang. Postmenopausal atrophic vaginitis)
    • B.6.4 Stany związane ze sztuczną menopauzą (ang. States associated with artificial menopause)
    • B.6.5 Uderzenia gorąca w okresie menopauzy (ang. Menopausal hot flush)
    • B.6.6 Osteoporoza pomenopauzalna (ang. Menopausal osteoporosis)
    • B.6.7 Przedwczesna niewydolność jajników (ang. Premature ovarian failure)
      • B.6.7.1 Pierwotny brak miesiączki (ang. Primary amenorrhoea)
        • B.6.7.1.1 Dysgenezja gonad 46,XX (ang. 46,XX gonadal dysgenesis)
      • B.6.7.2 Wtórny brak miesiączki (ang. Secondary amenorrhoea)
    • B.6.8 Pozabiegowa niewydolność jajników (ang. Postprocedural ovarian failure)
    • B.6.9 Objaw lub dolegliwość menopauzalna (ang. Menopausal symptom or complaint)
      • B.6.9.1 Zanikowe zapalenie pochwy po menopauzie (ang. Postmenopausal atrophic vaginitis)
      • B.6.9.2 Uderzenia gorąca w okresie menopauzy (ang. Menopausal hot flush)
  • B.7. Niepłodność żeńska (ang. Female infertility)
    • B.7.1 Pierwotna niepłodność żeńska (ang. Primary female infertility)
      • B.7.1.1 Pierwotna niepłodność żeńska pochodzenia macicznego (ang. Primary female infertility of uterine origin)
      • B.7.1.2 Pierwotna niepłodność żeńska pochodzenia jajowodowego (ang. Primary female infertility of tubal origin)
    • B.7.2 Wtórna niepłodność żeńska (ang. Secondary female infertility)
      • B.7.2.1 Wtórna niepłodność żeńska pochodzenia macicznego (ang. Secondary female infertility of uterine origin)
      • B.7.2.2 Wtórna niepłodność żeńska pochodzenia jajowodowego (ang. Secondary female infertility of tubal origin)
    • B.7.3 Kontakt ze służbą zdrowia w celu poradnictwa przedkoncepcyjnego (ang. Contact with health services for preconception counselling)
    • B.7.4 Kontakt ze służbą zdrowia w celu poradnictwa dotyczącego zachowania płodności (ang. Contact with health services for fertility preservation counselling)
    • B.7.5 Kontakt ze służbą zdrowia przez matkę zastępczą (ang. Contact with health services by gestational carrier)
  • B.8. Powikłania związane z medycznie wspomaganym rozrodem (ang. Complications associated with medically assisted reproduction)
    • B.8.1 Zespół hiperstymulacji jajników (ang. Ovarian hyperstimulation syndrome)
    • B.8.2 Krwawienie po pobraniu komórek jajowych (ang. Bleeding after egg retrieval)
    • B.8.3 Zakażenie związane z medycznie wspomaganym rozrodem (ang. Infection associated with medically assisted reproduction)
    • B.8.4 Powikłania próby transferu zarodka lub medycznie wspomaganej inseminacji (ang. Complications of attempted embryo transfer or medically assisted insemination)
  • B.9. Nawracające poronienia (ang. Recurrent pregnancy loss)
  • B.10. Ból miednicy kobiecej związany z narządami płciowymi lub cyklem miesiączkowym (ang. Female pelvic pain associated with genital organs or menstrual cycle)
    • B.10.1 Ból związany z sromem, pochwą lub dnem miednicy (ang. Pain related to vulva, vagina or pelvic floor)
      • B.10.1.1 Ból sromu (ang. Vulval pain)
      • B.10.1.2 Ból krocza (ang. Perineal pain)
      • B.10.1.3 Vulwodynia (ang. Vulvodynia)
    • B.10.2 Wiotkość pochwy (ang. Vaginal laxity)
    • B.10.3 Ból miednicy kobiecej (ang. Female pelvic pain)
      • B.10.3.1 Cykliczny ból miednicy (ang. Cyclic pelvic pain)
      • B.10.3.2 Niecykliczny ból miednicy (ang. Noncyclic pelvic pain)
    • B.10.4 Bolesne miesiączkowanie (ang. Dysmenorrhoea)
    • B.10.5 Zaburzenia przedmiesiączkowe (ang. Premenstrual disturbances)
      • B.10.5.1 Zespół napięcia przedmiesiączkowego (ang. Premenstrual tension syndrome)
        • B.10.5.1.1 Objaw lub dolegliwość przedmiesiączkowa (ang. Premenstrual symptom or complaint)
      • B.10.5.2 Przedmiesiączkowe zaburzenie dysforyczne (ang. Premenstrual dysphoric disorder)
    • B.10.6 Zespół resztkowej tkanki jajnikowej (ang. Ovarian remnant syndrome)
    • B.10.7 Ból narządów płciowych żeńskich (ang. Female genital pain)
    • B.10.8 Śródmiąższowe zapalenie pęcherza moczowego (ang. Interstitial cystitis)
  • B.11. Dermatozy żeńskich narządów płciowych (ang. Dermatoses of female genitalia)
    • B.11.1 Zapalne dermatozy sromu (ang. Inflammatory dermatoses of the vulva)
      • B.11.1.1 Zapalenie skóry lub wyprysk żeńskich narządów płciowych (ang. Dermatitis or eczema of female genitalia)
      • B.11.1.2 Liszaj twardzinowy sromu (ang. Lichen sclerosus of vulva)
    • B.11.2 Wrzodziejące lub nadżerkowe zaburzenia sromu (ang. Ulcerative or erosive disorders of the vulva)
      • B.11.2.1 Aftoza sromu (ang. Vulval aphthosis)
      • B.11.2.2 Owrzodzenie sromu (ang. Genital ulcer of vulva) JAK W B.1.1.4.
    • B.11.3 Zaburzenia czucia sromu (ang. Sensory disturbance of the vulva)
      • B.11.3.1 Świąd sromu (ang. Vulval pruritus)
      • B.11.3.2 Liszaj prosty sromu (ang. Lichen simplex of vulva)
    • B.11.4 Przedrakowe lub złośliwe zaburzenia sromu (ang. Premalignant or malignant disorders of the vulva)
      • B.11.4.1 Nowotwory złośliwe sromu (ang. Malignant neoplasms of vulva)
        • B.11.4.1.1 Rak podstawnokomórkowy sromu (ang. Basal cell carcinoma of vulva)
        • B.11.4.1.2 Czerniak sromu (ang. Melanoma of vulva)
        • B.11.4.1.3 Rak płaskonabłonkowy sromu (ang. Squamous cell carcinoma of vulva)
      • B.11.4.2 Rak in situ sromu (ang. Carcinoma in situ of vulva)
        • B.11.4.2.1 Choroba Pageta sromu (ang. Vulval Paget disease)
        • B.11.4.2.2 Śródnabłonkowa neoplazja sromu, niezależna od HPV (ang. Vulvar intraepithelial neoplasia, HPV-independent)
        • B.11.4.2.3 Wysokiego stopnia śródnabłonkowa neoplazja płaskonabłonkowa sromu, związana z HPV (ang. High grade squamous intraepithelial lesion of vulva, HPV-associated)
    • B.11.5 Melanotyczna plamka sromu (ang. Vulval melanotic macule)
  • B.12. Zaburzenia rozwoju narządów płciowych (ang. Disorders of genital development)
    • B.12.1 Zespół MURCS (ang. MURCS association)
    • B.12.2 Wynicowanie kloaki (ang. Cloacal exstrophy)
  • B.13. Nowotwory żeńskich narządów płciowych (ang. Neoplasms of the female genital organs)
    • B.13.1 Nowotwory o niepewnym zachowaniu żeńskich narządów płciowych (ang. Neoplasms of uncertain behaviour of female genital organs)
    • B.13.2 Nowotwory o nieznanym zachowaniu żeńskich narządów płciowych (ang. Neoplasms of unknown behaviour of female genital organs)
    • B.13.3 Rak in situ szyjki macicy (ang. Carcinoma in situ of cervix uteri)
      • B.13.3.1 Wysokiego stopnia śródnabłonkowa neoplazja płaskonabłonkowa szyjki macicy (ang. High grade squamous intraepithelial lesion of cervix uteri)
    • B.13.4 Rak in situ endometrium (ang. Carcinoma in situ of endometrium)
    • B.13.5 Rak in situ pochwy (ang. Carcinoma in situ of vagina)
      • B.13.5.1 Wysokiego stopnia śródnabłonkowa neoplazja płaskonabłonkowa pochwy (ang. High grade squamous intraepithelial lesion of vagina)
    • B.13.6 Mięśniak gładkokomórkowy macicy (ang. Leiomyoma of uterus)
    • B.13.7 Łagodne nowotwory niemezenchymalne macicy (ang. Benign non-mesenchymal neoplasms of uterus)
      • B.13.7.1 Łagodny nowotwór niemezenchymalny macicy, szyjka macicy (ang. Benign non-mesenchymal neoplasm of uterus, cervix uteri)
      • B.13.7.2 Łagodny nowotwór niemezenchymalny macicy, trzon macicy (ang. Benign non-mesenchymal neoplasm of uterus, corpus uteri)
      • B.13.7.3 Łagodne nowotwory niemezenchymalne macicy, inne części (ang. Benign non-mesenchymal neoplasms of uterus, other parts)
    • B.13.8 Łagodny nowotwór jajnika (ang. Benign neoplasm of ovary)
      • B.13.8.1 Torbielowaty potworniak (ang. Cystic teratoma)
      • B.13.8.2 Włókniak jajnika (ang. Ovarian fibroma)
      • B.13.8.3 Zespół Meigsa (ang. Meigs’ syndrome)
      • B.13.8.4 Surowicza cystadenoma jajnika (ang. Serous ovarian cystadenoma)
    • B.13.9 Łagodny nowotwór innych lub nieokreślonych żeńskich narządów płciowych (ang. Benign neoplasm of other or unspecified female genital organs)
  • B.14. Objawy, oznaki lub kliniczne wyniki badań dotyczące żeńskiego układu rozrodczego (ang. Symptoms, signs or clinical findings involving the female genital system)
    • B.14.1 Guz lub masa piersi u kobiety (ang. Breast lump or mass female)
    • B.14.2 Objaw lub dolegliwość piersi lub laktacji (ang. Breast or lactation symptom or complaint)
    • B.14.3 Objaw lub dolegliwość menopauzalna (ang. Menopausal symptom or complaint) JAK W B.6.9
    • B.14.4 Objaw lub dolegliwość przedmiesiączkowa (ang. Premenstrual symptom or complaint)
    • B.14.5 Objaw lub dolegliwość ciążowa (ang. Pregnancy symptom or complaint)
    • B.14.6 Objaw lub dolegliwość poporodowa (ang. Postpartum symptom or complaint)
    • B.14.7 Inny objaw lub dolegliwość pochwy (ang. Other symptom or complaint of vagina)
    • B.14.8 Objaw lub dolegliwość brodawki sutkowej u kobiety (ang. Symptom or complaint of female nipple)
    • B.14.9 Objaw lub dolegliwość miednicy kobiecej (ang. Symptom or complaint of female pelvis)
    • B.14.10 Objaw lub dolegliwość sromu (ang. Symptom or complaint of the vulva)
    • B.14.11 Upławy pochwowe (ang. Vaginal discharge)
    • B.14.12 Obawa przed powikłaniami ciąży (ang. Fear of complications of pregnancy)
    • B.14.13 Obawa przed chorobą narządów płciowych lub piersi u kobiety (ang. Fear of female genital or breast disease)
      • B.14.13.1 Obawa przed rakiem piersi u kobiety (ang. Fear of breast cancer female)
    • B.14.14 Obawa przed chorobą przenoszoną drogą płciową u kobiety (ang. Fear of sexually transmitted disease female)
    • B.14.16 Obrzęk piersi u noworodka (ang. Breast engorgement of newborn)

Choroby Żeńskiego Układu Rozrodczego – Część Pierwsza

(Wprowadzenie, budowa i fukncja, najczęstsze przyczyny, objawy, powikłania, diagnostyka, profilaktyka, podejście holistyczne w leczeniu)

A. Wprowadzenie do chorób żeńskiego układu rozrodczego

Choroby i zaburzenia dotyczące żeńskiego układu rozrodczego stanowią istotny problem zdrowotny na całym świecie. Obejmują one szerokie spektrum jednostek chorobowych i dysfunkcji, począwszy od stanów zapalnych sromu czy pochwy, poprzez endometriozę, aż po zaburzenia menopauzalne czy nowotwory. Ze względu na złożoność żeńskiego układu płciowego oraz wzajemne powiązania z układem hormonalnym, nerwowym i immunologicznym, diagnostyka i leczenie chorób ginekologicznych wymagają szczególnej uwagi, interdyscyplinarnego podejścia i profilaktyki.

Poniższa część A ma na celu wprowadzenie do tematyki chorób żeńskiego układu rozrodczego. Przedstawia kluczowe informacje o anatomii i fizjologii narządów płciowych kobiety, czynnikach ryzyka i epidemiologii zaburzeń, znaczeniu profilaktyki, a także ogólne zasady diagnostyki i leczenia. Zrozumienie tych zagadnień pozwala lepiej przygotować się do szczegółowego omówienia poszczególnych jednostek chorobowych przedstawionych w części B.

---

A.1. Znaczenie zdrowia układu rozrodczego

A.1.1. Rola układu rozrodczego w życiu kobiety

• Prokreacja: Podstawową funkcją żeńskiego układu rozrodczego jest zapewnienie możliwości zajścia w ciążę, donoszenia jej oraz urodzenia dziecka.
• Równowaga hormonalna: Hormony wydzielane przez jajniki (estrogen i progesteron), przysadkę mózgową (FSH, LH) czy podwzgórze (GnRH) wpływają na cykl miesiączkowy, płodność oraz ogólny stan zdrowia kobiety (m.in. metabolizm kości, zdrowie układu sercowo-naczyniowego, stan skóry i włosów).
• Wpływ na zdrowie psychiczne i emocjonalne: Zaburzenia gospodarki hormonalnej, bolesne miesiączkowanie czy niepłodność często negatywnie odbijają się na zdrowiu psychicznym kobiety, prowadząc do zaburzeń nastroju, lęku lub depresji.

A.1.2. Skutki zaburzeń w obrębie układu rozrodczego

• Problemy z płodnością: Choroby takie jak endometrioza czy zrosty po stanach zapalnych mogą prowadzić do niepłodności lub utrudniać zajście w ciążę.
• Ból i dyskomfort: Wiele stanów chorobowych (np. przewlekłe zapalenia, mięśniaki macicy, adenomioza czy bolesne miesiączkowanie) powoduje dokuczliwe objawy bólowe, które zmniejszają jakość życia.
• Powikłania ogólnoustrojowe: Niektóre choroby zapalne narządów miednicy mniejszej (pelvic inflammatory disease, PID) mogą prowadzić do rozsiewu zakażenia, co zagraża życiu i wymaga intensywnego leczenia szpitalnego.
• Ryzyko onkologiczne: W obrębie układu płciowego mogą rozwijać się nowotwory zarówno łagodne (np. torbiele jajnika, mięśniaki macicy), jak i złośliwe (rak szyjki macicy, rak jajnika, rak sromu), stanowiące poważne zagrożenie dla zdrowia i życia.

---

A.2. Podstawy anatomii i fizjologii żeńskiego układu rozrodczego

Aby zrozumieć specyfikę i przyczyny chorób wymienionych w części B, konieczne jest poznanie zasadniczej budowy i fizjologii żeńskiego układu płciowego:

1. Narządy płciowe zewnętrzne
   • Srom (vulva): Obejmuje wzgórek łonowy, wargi sromowe większe i mniejsze, przedsionek pochwy, łechtaczkę oraz ujście cewki moczowej. Srom pełni funkcję ochronną oraz uczestniczy w odczuwaniu bodźców seksualnych.
   • Krocze (perineum): Obszar między ujściem pochwy a odbytem.
2. Narządy płciowe wewnętrzne
   • Pochwa (vagina): Elastyczny kanał łączący srom z szyjką macicy. Pełni funkcję narządu kopulacyjnego, kanału dla krwi menstruacyjnej oraz drogi rodnej w czasie porodu.
   • Szyjka macicy (cervix uteri): Dolna, zwężona część macicy, łącząca się z pochwą. Jej kanał ma kluczowe znaczenie m.in. dla przepływu plemników.
   • Macica (uterus): Narząd o kształcie gruszkowatym, zbudowany z trzonu i szyjki. Wewnątrz macicy znajduje się błona śluzowa zwana endometrium, która ulega cyklicznym zmianom (związanym z miesiączką i możliwością zagnieżdżenia się zarodka).
   • Jajowody (tubae uterinae, fallopian tubes): Paryzyste przewody łączące jajniki z macicą. W nich dochodzi do zapłodnienia komórki jajowej.
   • Jajniki (ovaria): Gruczoły płciowe żeńskie, w których dojrzewają pęcherzyki jajnikowe z komórkami jajowymi. Jajniki wydzielają także hormony płciowe (estrogen, progesteron), wpływające na cały organizm.
3. Regulacja hormonalna
   • Podwzgórze (GnRH) i przysadka (FSH, LH) koordynują pracę jajników, wydzielających estrogen i progesteron.
   • Sprzężenie zwrotne między hormonami osi podwzgórze–przysadka–jajniki reguluje cykl menstruacyjny, dojrzewanie pęcherzyków jajnikowych oraz przygotowanie endometrium do potencjalnej implantacji zarodka.
4. Cykl miesiączkowy
   • Średnio trwa 28 dni (możliwe są odstępstwa; przyjmuje się normę 21–35 dni).
   • Wyróżniamy fazę folikularną (pęcherzykową), owulację oraz fazę lutealną (wydzielniczą).
   • Zmiany hormonalne w cyklu rzutują na błonę śluzową macicy i wydzielanie śluzu szyjkowego, a zaburzenia tego cyklu często stanowią jeden z pierwszych objawów choroby.

---

A.3. Czynniki ryzyka zaburzeń i chorób układu rozrodczego

1. Czynniki infekcyjne
   • Zakażenia bakteryjne (m.in. chlamydioza, rzeżączka), grzybicze (kandydoza) i wirusowe (np. HPV, HSV) należą do najczęstszych przyczyn stanów zapalnych w obrębie narządów płciowych.
   • Nieleczone infekcje mogą prowadzić do poważnych powikłań (np. zapalenie narządów miednicy mniejszej, bezpłodność wskutek zrostów, stany przedrakowe).
2. Zaburzenia hormonalne
   • Nieprawidłowości w wydzielaniu hormonów płciowych (nadmiar, niedobór estrogenów lub progesteronu, zaburzenia osi podwzgórze–przysadka–jajniki) wpływają na regularność cyklu, endometrium oraz dojrzewanie pęcherzyków jajnikowych.
   • Choroby endokrynologiczne (np. zespół policystycznych jajników, choroby tarczycy) często manifestują się problemami ginekologicznymi (np. nieregularne miesiączkowanie, niepłodność).
3. Czynniki genetyczne i wrodzone
   • Wrodzone wady anatomiczne (np. macica dwurożna, przegroda pochwy) sprzyjają występowaniu powikłań ciąży, nawracających poronień i innych dysfunkcji.
   • Predyspozycje rodzinne (np. mutacje w genach BRCA1/2 związane z rakiem jajnika i piersi).
4. Czynniki środowiskowe i styl życia
   • Palenie papierosów, nadużywanie alkoholu, przewlekły stres, brak aktywności fizycznej oraz nieodpowiednia dieta wpływają na ryzyko wystąpienia wielu chorób ginekologicznych (w tym nowotworów).
   • Nadmierna masa ciała bywa związana z zaburzeniami hormonalnymi (insulinooporność, hiperandrogenizm).
5. Czynniki immunologiczne
   • Zaburzenia w układzie odpornościowym mogą predysponować do rozwoju chorób autoimmunologicznych i stanów zapalnych (np. w endometriozie przypuszcza się złożone mechanizmy immunologiczne).
6. Czynniki jatrogenne
   • Niektóre procedury medyczne (np. zabiegi chirurgiczne w obrębie miednicy, łyżeczkowanie jamy macicy) mogą prowadzić do powstania zrostów wewnątrzmacicznych, zakażeń czy zmian bliznowatych.

---

A.4. Epidemiologia i znaczenie problemu

• Wysoka częstość: Zaburzenia miesiączkowania, zapalenia pochwy czy choroby szyjki macicy należą do najczęstszych powodów zgłaszania się pacjentek do ginekologa.
• Zróżnicowanie geograficzne: W krajach rozwiniętych częstym problemem są nowotwory (np. rak szyjki macicy, rak jajnika), a w krajach rozwijających się – nieleczone infekcje, powikłania poporodowe i związane z ograniczonym dostępem do opieki medycznej.
• Wiek: Choroby ginekologiczne dotykają kobiety w różnym wieku – nastoletnim (zaburzenia cyklu, wady wrodzone), reprodukcyjnym (endometrioza, infekcje, niepłodność), okołomenopauzalnym i pomenopauzalnym (mięśniaki, nowotwory, zaburzenia hormonalne).

---

A.5. Rola profilaktyki i wczesnego wykrywania

1. Badania przesiewowe
   • Cytologia szyjki macicy (Pap test): Pozwala wcześnie wykryć stany przedrakowe i raka szyjki macicy. W wielu krajach jest wykonywana rutynowo w odstępach 1–3 lat, w zależności od wieku i zaleceń towarzystw naukowych.
   • Badanie ginekologiczne i USG: Pozwalają monitorować stan narządów płciowych (macicy, jajników). Ultrasonografia może pomóc w wykryciu zmian w obrębie jajników (torbiele, guzki), mięśniaków macicy, nieprawidłowej grubości endometrium.
   • Badania laboratoryjne: Obejmują m.in. diagnostykę hormonalną, wykrywanie zakażeń (testy na chlamydiozę, rzeżączkę, HIV, HPV itp.).
2. Szczepienia
   • Szczepienie przeciwko HPV: Istotne w zapobieganiu rakowi szyjki macicy i niektórym zmianom przedrakowym sromu i pochwy.
3. Edukacja i modyfikacja stylu życia
   • Promocja zdrowej diety, regularnej aktywności fizycznej, unikanie palenia tytoniu i nadmiernego spożycia alkoholu.
   • Podkreślanie znaczenia higieny intymnej, bezpiecznych zachowań seksualnych (stosowanie prezerwatyw) i regularnych wizyt u ginekologa.
4. Samobadanie i samoobserwacja
   • W zakresie piersi (comiesięczne samobadanie) i obserwacji cyklu miesiączkowego (np. metoda kalendarzykowa, obserwacja śluzu szyjkowego).
   • Zwracanie uwagi na nietypowe objawy (nieregularne krwawienia, upławy, ból w miednicy, nagłe zmiany w cyklu).

---

A.6. Ogólne zasady diagnostyki i leczenia konewncjonalnego

1. Wywiad i badanie ginekologiczne
   • Szczegółowe zebranie informacji o cyklu, dolegliwościach bólowych, występowaniu nieprawidłowych krwawień, historii położniczej i rodzinnej (np. choroby nowotworowe, wady wrodzone).
   • Badanie z użyciem wziernika (ocena szyjki macicy, obecność wydzieliny, zmian zapalnych czy nadżerek).
   • Palpacyjne badanie dwuręczne (ocena kształtu, rozmiaru i bolesności macicy, jajników).
2. Diagnostyka obrazowa
   • USG transwaginalne: Podstawowe badanie w ginekologii pozwalające na ocenę narządów miednicy mniejszej.
   • USG przezpowłokowe, MRI, TK: Stosowane w bardziej złożonych przypadkach, przy podejrzeniu poważnych zmian (mięśniaki, nowotwory, wady anatomiczne).
3. Badania laboratoryjne i mikrobiologiczne
   • Morfologia krwi, markery nowotworowe (np. CA-125 w raku jajnika), badania hormonalne (FSH, LH, estradiol, progesteron, TSH, prolaktyna).
   • Wymazy z pochwy, szyjki macicy czy cewki moczowej w kierunku infekcji bakteryjnych, wirusowych, grzybiczych.
4. Badania endoskopowe
   • Histeroskopia: Ocenia wnętrze jamy macicy przy pomocy wprowadzonego przez szyjkę wziernika optycznego.
   • Laparoskopia: Przez niewielkie nacięcia w powłokach brzusznych można zbadać jamę otrzewnową (diagnostyka i leczenie endometriozy, usuwanie zmian na jajnikach, mięśniaków czy drobnych zrostów).
5. Leczenie konwencjonalne
   • Farmakoterapia: Antybiotyki, leki przeciwgrzybicze, przeciwwirusowe, hormonalne (dwuskładnikowa antykoncepcja, wkładki domaciczne z lewonorgestrelem, terapia hormonalna w okresie menopauzy).
   • Leczenie zabiegowe i chirurgiczne: Usuwanie zmian zapalnych, torbieli, mięśniaków, operacyjne leczenie wad wrodzonych. W przypadku zmian nowotworowych – odpowiednia chirurgia onkologiczna, chemioterapia, radioterapia.
   • Rehabilitacja i fizjoterapia: Wspomagają leczenie (np. ćwiczenia dna miednicy w przypadku nietrzymania moczu czy obniżenia ścian pochwy).

---

A.7. Znaczenie podejścia interdyscyplinarnego

Problemy ginekologiczne często wymagają współpracy z lekarzami innych specjalności:

• Endokrynolodzy – w razie zaburzeń hormonalnych (tarczyca, nadnercza, przysadka).
• Urolodzy – w przypadku infekcji układu moczowego lub endometriozy pęcherza.
• Psycholodzy, psychiatrzy – wsparcie w zaburzeniach emocjonalnych wynikających z chronicznego bólu, niepłodności, strat ciąż czy nowotworów ginekologicznych.
• Dietetycy – u pacjentek z nadwagą, otyłością, zaburzeniami odżywiania.
• Fizjoterapeuci – w leczeniu dysfunkcji dna miednicy, bólów miednicy, po zabiegach chirurgicznych.

---

A.8. Leczenie holistyczne chorób żeńskiego układu rozrodczego

Holistyczne podejście do leczenia chorób żeńskiego układu rozrodczego obejmuje kompleksowe postrzeganie pacjentki – uwzględniające ciało, umysł, emocje, styl życia i relacje społeczne. W przeciwieństwie do konwencjonalnej terapii skupionej głównie na fizycznych objawach i farmakoterapii, holizm zakłada wspieranie organizmu jako całości, tak aby nie tylko zwalczyć chorobę, ale także przywrócić równowagę psychofizyczną i zapobiec nawrotom.

Poniższy artykuł koncentruje się na metodach leczenia holistycznego i możliwościach łączenia ich z konwencjonalnymi procedurami medycznymi.

---

A.8.1. Istota leczenia holistycznego

1. Koncepcja „ciało-umysł-duch”
   • Zakłada, że ciało fizyczne, psychika i sfera duchowa (rozumiana szeroko – jako sens i cel życia, wartości, przekonania) są ze sobą połączone. Zaburzenia w jednym obszarze mogą wywoływać lub nasilać objawy w innym.
   • W leczeniu holistycznym duży nacisk kładzie się zatem na wzmocnienie zasobów zdrowia (fizycznego i psychicznego) oraz na rozpoznawanie i redukcję czynników wywołujących stres, przemęczenie i napięcie emocjonalne.
2. Indywidualizacja terapii
   • Każda kobieta inaczej reaguje na leki, suplementy, zmiany w diecie czy techniki relaksacyjne. Leczenie holistyczne dopasowuje się do potrzeb i stylu życia pacjentki, uwzględniając jej wiek, stan hormonalny, tryb pracy i aktywność fizyczną.
3. Równowaga w życiu codziennym
   • Żywienie, sen, aktywność fizyczna, regeneracja, unikanie używek i świadome budowanie relacji to fundament leczenia holistycznego.
   • Często dopiero wprowadzenie z pozoru drobnych zmian (np. ograniczenie cukru, nauka technik oddechowych czy joga raz w tygodniu) pozwala na wyciszenie objawów i uniknięcie eskalacji choroby.

---

A.8.2. Główne filary leczenia holistycznego

A.8.2.1. Dieta i suplementacja

1. Zasady ogólne
   • Spożywanie pełnowartościowych pokarmów (produkty jak najmniej przetworzone, bogate w witaminy, minerały, antyoksydanty).
   • Unikanie wysoko przetworzonej żywności, nadmiaru cukrów prostych, tłuszczów trans, słodkich napojów i alkoholu.
   • Dostosowanie kaloryczności i proporcji makroskładników (białko, tłuszcze, węglowodany) do potrzeb organizmu – np. kobiety z zespołem policystycznych jajników (PCOS) mogą wymagać diet o mniejszym indeksie glikemicznym.
2. Dieta przeciwzapalna
   • W przypadku chorób takich jak endometrioza, adenomioza czy przewlekłe stany zapalne macicy poleca się dietę o dużej zawartości warzyw, owoców, pełnoziarnistych zbóż, zdrowych tłuszczów (ryby morskie, awokado, orzechy).
   • Ograniczenie mięsa czerwonego oraz produktów mlecznych (o ile to wskazane indywidualnie) może pomóc zmniejszyć reakcję zapalną w organizmie.
3. Suplementacja witamin i minerałów
   • Witamina D: Reguluje układ odpornościowy i wspiera zdrowie kości.
   • Witamina B6, B12, kwas foliowy: Istotne w regulacji gospodarki hormonalnej i produkcji krwinek. Szczególnie ważne w zaburzeniach cyklu miesiączkowego i anemii.
   • Żelazo: Przy obfitych krwawieniach miesiączkowych bywa niezbędne uzupełnienie żelaza, aby zapobiec niedokrwistości.
   • Kwasy Omega-3: Działają przeciwzapalnie, wspierają pracę układu hormonalnego i sercowo-naczyniowego.
4. Ziołolecznictwo (fitoterapia)
   • Czerwona koniczyna, pluskwica groniasta (Cimicifuga racemosa): Często wykorzystywane w dolegliwościach menopauzalnych (uderzenia gorąca, wahania nastroju).
   • Liść malin, pokrzywa: Może łagodzić bolesne miesiączkowanie i wspierać oczyszczanie organizmu.
   • Dong quai (dzięgiel chiński): Popularny w Tradycyjnej Medycynie Chińskiej (TMC) w regulacji cyklu i zmniejszaniu dolegliwości bólowych.
   • Kuracje ziołowe powinny być prowadzone pod okiem specjalisty fitoterapeuty lub lekarza medycyny integracyjnej, by uniknąć interakcji z lekami.

---

A.8.2.2. Aktywność fizyczna i rehabilitacja ruchowa

1. Ćwiczenia aerobowe i siłowe
   • Regularny wysiłek fizyczny poprawia krążenie, pomaga w regulacji cyklu, obniża poziom stresu i wspiera metabolizm hormonów.
   • W problemach z bólami miednicy czy przewlekłymi stanami zapalnymi zaleca się aktywności o umiarkowanej intensywności (np. szybkie spacery, pływanie, jazda na rowerze).
2. Trening dna miednicy
   • Ćwiczenia (np. Kegla) usprawniają mięśnie podtrzymujące macicę i jajniki, zapobiegają obniżeniu narządów rodnych, mogą zmniejszyć bolesność w dole brzucha i okolicach lędźwiowych.
   • Pomocny w leczeniu nietrzymania moczu i przy rehabilitacji po zabiegach ginekologicznych.
3. Fizjoterapia uroginekologiczna
   • Wskazana w dolegliwościach bólowych miednicy, zrostach czy bliznach pooperacyjnych. Specjalista dobiera ćwiczenia i techniki manualne (terapia powięziowa, masaż blizn), aby poprawić elastyczność tkanek i ukrwienie narządów.

---

A.8.2.3. Zarządzanie stresem i równowaga emocjonalna

1. Psychoterapia i wsparcie psychologiczne
   • Choroby ginekologiczne często wiążą się z długotrwałym stresem, poczuciem niepewności (zwłaszcza w przypadkach niepłodności, endometriozy czy nawracających poronień).
   • Psychoterapia (poznawczo-behawioralna, terapia schematów, EMDR) pomaga radzić sobie z lękiem, napięciem i wspiera proces zdrowienia.
2. Techniki relaksacyjne
   • Medytacja, uważność (mindfulness): Praktykowanie regularnej medytacji wpływa na poziom hormonów stresu (kortyzol) i pomaga w redukcji bólu.
   • Ćwiczenia oddechowe (np. technika 4-7-8): Szybka metoda na obniżenie ciśnienia krwi i uspokojenie układu nerwowego.
   • Joga, tai chi, qi gong: Łączą pracę z ciałem i oddechem, poprawiają elastyczność, koordynację oraz pomagają uspokoić umysł.
3. Wsparcie społeczne
   • Grupy wsparcia dla kobiet z podobnymi problemami (endometrioza, PCOS, niepłodność, nawracające stany zapalne) pozwalają na wymianę doświadczeń i wzajemne motywowanie się do wytrwania w leczeniu.

---

A.8.2.4. Medycyna naturalna i komplementarna

1. Akupunktura
   • Powszechnie stosowana w łagodzeniu bólu miednicy i bolesnych miesiączek, może także wspierać płodność i regulację cyklu. Istnieją badania wskazujące, że akupunktura wpływa na wyrzut endorfin i modulację układu nerwowego.
2. Refleksologia
   • Masowanie odpowiednich punktów na stopach lub dłoniach, które mają odpowiadać konkretnym narządom (w tym macicy, jajnikom). Choć mechanizm działania nie jest do końca potwierdzony naukowo, wiele osób raportuje poprawę samopoczucia i obniżenie bólu.
3. Homeopatia
   • Leczenie oparte na zasadzie „podobne leczy podobne”. W przypadku chorób ginekologicznych bywa stosowane jako uzupełnienie innych metod, choć jego skuteczność jest kwestią sporną i często krytykowana przez medycynę akademicką.

---

A.8.3. Wybrane problemy ginekologiczne i podejście holistyczne

A.8.3.1. Endometrioza

• Dieta przeciwzapalna z dużą ilością warzyw kapustnych (brokuły, jarmuż), kwasów tłuszczowych omega-3 i ograniczeniem mięsa czerwonego.
• Aktywność fizyczna umiarkowana, by przeciwdziałać przewlekłym stanom zapalnym i poprawiać krążenie w miednicy.
• Wsparcie psychologiczne: Nauczenie się technik radzenia sobie z bólem i ograniczeniami dnia codziennego.
• Akupunktura: Może zmniejszać odczuwanie bólu i stabilizować układ nerwowy.

A.8.3.2. Niepłodność

• Zbilansowana dieta wspomagająca owulację i jakość komórek jajowych (bogactwo białka roślinnego, nienasyconych tłuszczów, witamin z grupy B).
• Suplementacja (kwas foliowy, witamina D, kwasy omega-3) – zalecana również przez ginekologów i endokrynologów.
• Redukcja stresu poprzez jogę, medytację, psychoterapię (stres może zaburzać owulację i cykl hormonalny).
• Akupunktura: Badania kliniczne wskazują na korzystny wpływ akupunktury w procesie wspomaganego rozrodu (IVF).

A.8.3.3. Zaburzenia miesiączkowania (np. bolesne miesiączki, nieregularny cykl)

• Fitoterapia (ziele krwawnika, pluskwica groniasta, dzięgiel chiński), wspierająca regulację cyklu i łagodząca skurcze.
• Ćwiczenia rozciągające i relaksacyjne (joga, pilates) łagodzą napięcie mięśniowe w okolicach miednicy.
• Terapia ciepłem (termofor, gorące kąpiele stóp) usprawniająca przepływ krwi i rozluźniająca mięśnie.

A.8.3.4. Nawracające stany zapalne pochwy lub sromu

• Probiotyki doustne i dopochwowe: Wspierają równowagę mikroflory pochwy.
• Unikanie drażniących kosmetyków i stosowanie bielizny z naturalnych włókien.
• Ziołowe nasiadówki (np. z rumiankiem, korą dębu) o działaniu łagodzącym i przeciwzapalnym.

---

A.8.4. Łączenie terapii holistycznych z konwencjonalnym leczeniem

Leczenie holistyczne nie wyklucza metod konwencjonalnych, takich jak antybiotyki, środki przeciwbólowe, hormony czy zabiegi chirurgiczne. Przeciwnie – może je skutecznie wspierać.

1. Przed zabiegiem chirurgicznym
   • Przygotowanie organizmu do operacji (poprawa stanu odżywienia, stabilizacja emocjonalna, redukcja poziomu stresu).
   • Akupunktura czy odpowiednio dobrane zioła (po konsultacji z lekarzem) mogą złagodzić lęk przedoperacyjny.
2. Po zabiegu chirurgicznym
   • Dieta wysokobiałkowa, bogata w składniki przeciwzapalne, przyspiesza gojenie ran.
   • Fizjoterapia (np. terapia blizn) pomaga odzyskać prawidłową ruchomość tkanek.
   • Techniki relaksacyjne wspierają rekonwalescencję i pomagają wyciszyć ból.
3. W trakcie leczenia farmakologicznego
   • Zioła, suplementy i dieta mogą wspomagać organizm w walce z skutkami ubocznymi leków (np. probiotyki podczas antybiotykoterapii).
   • Ważna jest konsultacja z lekarzem, aby uniknąć interakcji: niektóre zioła mogą zmieniać metabolizm leków hormonalnych czy przeciwzakrzepowych.
4. Wsparcie psychologiczne i emocjonalne
   • Może towarzyszyć każdemu etapowi leczenia konwencjonalnego: od diagnozy, przez terapię, aż po kontrolne badania. Redukcja stresu i napięcia psychicznego zwiększa szanse powodzenia każdej formy leczenia.

---

A.8.5. Przykładowy protokół holistyczny

Poniżej zarys schematu postępowania, który można zmodyfikować zależnie od potrzeb pacjentki i rodzaju schorzenia:

1. Diagnostyka wstępna
   • Kompleksowe badania krwi (m.in. morfologia, poziom hormonów, witamina D, markery zapalne).
   • Konsultacja ginekologiczna, USG.
   • Ocena stanu psychicznego i stylu życia (ankieta o żywieniu, aktywności, stresorach).
2. Plan żywieniowy
   • Opracowanie diety przeciwzapalnej lub innej diety terapeutycznej (w zależności od wskazań).
   • Dobór suplementacji (np. witamin i mikroelementów) na podstawie wyników badań.
3. Program ruchowy
   • Ćwiczenia dna miednicy.
   • Regularna aktywność wybrana wspólnie z pacjentką (joga, pływanie, marsze nordic walking).
4. Wsparcie psychologiczne
   • Psychoterapia indywidualna lub grupowa, techniki relaksacyjne, nauka oddechu.
   • W razie potrzeby konsultacja z psychiatrą (jeśli występują zaburzenia nastroju, lęk lub depresja).
5. Terapie uzupełniające
   • Sesje akupunktury (np. co tydzień przez 8–10 tygodni).
   • Masaże czy refleksologia – w celu redukcji napięć mięśniowych i ogólnego rozluźnienia.
6. Ewaluacja i modyfikacja
   • Regularne kontrole co 4–6 tygodni, ocena skuteczności terapii i ewentualne modyfikacje planu (np. zmiana ziół, dodanie nowych ćwiczeń).

---

A.8.6. Wnioski leczenia holistycznego

Holistyczne leczenie chorób żeńskiego układu rozrodczego polega na spójnym uwzględnieniu ciała, umysłu i szeroko pojętego stylu życia. Wzmacnia to skuteczność terapii, a zarazem zmniejsza ryzyko nawrotów i poprawia ogólną jakość życia.

Kluczowe elementy podejścia holistycznego:

• Zrównoważona dieta, ukierunkowana na redukcję stanów zapalnych i wsparcie gospodarki hormonalnej.
• Regularna aktywność fizyczna, rehabilitacja i ćwiczenia dna miednicy.
• Świadome zarządzanie stresem, psychoterapia, praktyki uważności.
• Współpraca ze specjalistami medycyny naturalnej (fitoterapia, akupunktura, refleksologia) przy jednoczesnym poszanowaniu i korzystaniu z osiągnięć medycyny konwencjonalnej.

Warto pamiętać, że żadne metody alternatywne czy komplementarne nie powinny zastępować postawionej przez lekarza farmakoterapii czy zaleceń chirurgicznych. Najlepsze efekty przynosi integracja obu podejść – tak, aby wspierać pacjentkę na wielu płaszczyznach i dążyć do realnego, długotrwałego przywrócenia zdrowia i dobrostanu.

---

A.8. Podsumowanie części pierwszej i wprowadzenie do części drugiej

Choroby żeńskiego układu rozrodczego są niezwykle zróżnicowane pod względem etiologii (zapalnej, hormonalnej, wrodzonej, nowotworowej) i obrazu klinicznego. Przyczyny mogą się wzajemnie nakładać, a jedno zaburzenie może być czynnikiem wywołującym kolejne (np. stany zapalne mogą prowadzić do zrostów i niepłodności).

Kluczowe w utrzymaniu zdrowia ginekologicznego są:

• Profilaktyka (badania przesiewowe, szczepienia, edukacja),
• Wczesna diagnostyka (regularne wizyty u ginekologa, nielekceważenie objawów),
• Właściwe leczenie (zarówno farmakologiczne, jak i chirurgiczne),
• Podejście wielospecjalistyczne (uwzględniające potrzeby i problemy całego organizmu, nie tylko jednego narządu).

Dalsza, szczegółowa część artykułu (część B) poświęcona jest konkretnym chorobom i zaburzeniom ginekologicznym, omawiając ich definicje, przyczyny, objawy, powikłania, zapobieganie, diagnostykę i konwencjonalne metody leczenia. Dzięki znajomości podstaw zawartych w części A łatwiej będzie zrozumieć mechanizmy i strategie postępowania w przypadku poszczególnych jednostek chorobowych.

Choroby Żeńskiego Układu Rozrodczego – Część Druga

(Specyficzne schorzenia – szczegółowe opisy, przyczyny, objawy, powikłania, zapobieganie, diagnostyka, leczenie konwencjonalne)

B. Choroby żeńskiego układu rozrodczego (ang. Diseases of the female genital system)

Co to są choroby żeńskiego układu rozrodczego?

Choroby żeńskiego układu rozrodczego obejmują różnorodne schorzenia i nieprawidłowości dotyczące narządów płciowych kobiety, takich jak srom, pochwa, macica, jajowody i jajniki. Mogą mieć charakter zapalny, hormonalny, nowotworowy bądź wynikać z wad rozwojowych lub urazów. Objawy tych chorób bywają zróżnicowane i mogą obejmować nieprawidłowe krwawienia, ból w okolicach miednicy czy zaburzenia cyklu miesiączkowego. Niektóre schorzenia mogą powodować trudności z zajściem w ciążę lub zaburzenia płodności. Wczesne rozpoznanie i właściwe leczenie odgrywają kluczową rolę w zapobieganiu powikłaniom oraz w zachowaniu jakości życia kobiety.

Przyczyny

• Infekcje: Bakterie, wirusy, grzyby i pasożyty, np. Chlamydia trachomatis, wirusy HPV, Neisseria gonorrhoeae, Mycoplasma genitalium.
• Stany zapalne: Choroby zapalne miednicy, endometrioza, zapalenie szyjki macicy.
• Choroby pasożytnicze: Takie jak schistosomatoza.
• Zmiany hormonalne: Zaburzenia hormonalne mogą prowadzić do zespołu policystycznych jajników (PCOS), niewydolność jajników i innych schorzeń.
• Nowotwory: Zarówno łagodne, jak i złośliwe guzy jajników, macicy i szyjki macicy.
• Wady wrodzone: Anomalie rozwojowe przewodów Müllera.

Objawy

• Ból w dolnej części brzucha: Często związany ze stanami zapalnymi lub nowotworami.
• Ból miednicy: Może być przewlekły lub ostry, związany z cyklem menstruacyjnym.
• Nieprawidłowe krwawienia: Krwawienia między miesiączkami, obfite miesiączki (menorrhagia), po menopauzie lub po stosunku.
• Upławy: Zmiana koloru, zapachu lub konsystencji wydzieliny z pochwy.
• Świąd i pieczenie: W okolicy intymnej, często związane z infekcjami.
• Niepłodność: Trudności z zajściem w ciążę, związane z zaburzeniami funkcji rozrodczych.

Powikłania

• Niepłodność: W wyniku zrostów jajowodów, endometriozy, infekcji.
• Ciąża pozamaciczna: Może wystąpić w wyniku zablokowania jajowodów.
• Nowotwory: Zwiększone ryzyko rozwoju raka narządów płciowych.
• Przewlekły ból: Może obniżyć jakość życia.

Zapobieganie

• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i leczenie schorzeń.
• Edukacja zdrowotna: Świadomość objawów i czynników ryzyka.
• Zdrowy styl życia: Zbilansowana dieta, aktywność fizyczna, unikanie palenia i nadmiernego spożycia alkoholu.
• Szczepienia: Szczepienie przeciwko wirusowi HPV.
• Higiena intymna: Unikanie drażniących środków chemicznych i utrzymanie odpowiedniej higieny.
• Bezpieczne praktyki seksualne: Stosowanie prezerwatyw i regularne badania w kierunku chorób przenoszonych drogą płciową.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ginekologa.
• Badania obrazowe: Ultrasonografia, rezonans magnetyczny (MRI), tomografia komputerowa (CT).
• Badania laboratoryjne: Testy na obecność infekcji, badania hormonalne – poprzez wymazy z pochwy, badania krwi, testy na obecność patogenów.

Leczenie

• Antybiotyki i leki przeciwwirusowe: W leczeniu infekcji.
• Leki hormonalne: W przypadku zaburzeń hormonalnych.
• Chirurgia: Usuwanie guzów, leczenie endometriozy, resekcja zrostów, laparoskopie.
• Terapia wspomagająca: Leczenie bólu, fizjoterapia, wsparcie psychologiczne, zmiany dietetyczne.

Leczenie chorób żeńskiego układu rozrodczego jest zwykle dostosowane do konkretnej przyczyny i może obejmować postępowanie farmakologiczne, chirurgiczne bądź fizjoterapię. Stany zapalne często wymagają antybiotykoterapii lub leków przeciwgrzybiczych, a przy zmianach hormonalnych stosuje się terapię hormonalną. W przypadku zmian anatomicznych, wad wrodzonych czy chorób nowotworowych konieczne może być leczenie operacyjne, czasem połączone z radioterapią czy chemioterapią. Wsparcie psychologiczne oraz regularna kontrola ginekologiczna są ważne w procesie zdrowienia i profilaktyki. Dobre efekty przynosi również współpraca interdyscyplinarna, np. z endokrynologiem, urologiem czy fizjoterapeutą uroginekologicznym.

Źródła (Choroby Żeńskiego Układu Rozrodczego):

• R. Brunham, J. Paavonen (2020) – Reproductive system infections in women: lower genital tract syndromes (tłum. Infekcje układu rozrodczego u kobiet: zespoły dolnych dróg rodnych)
• Vibha Verma, Yadvendra Singh (2023) – Improved Analysis of Inflammatory Diseases in Women using Artificial Intelligence based Approach (tłum. Ulepszona analiza chorób zapalnych u kobiet przy użyciu sztucznej inteligencji)
• Jianwei Yu, Yan Zhou, Haodang Luo, Xiaoling Su, Tian Gan, Jingyun Wang, Zufeng Ye, Zhongliang Deng, Jun He (2023) – Mycoplasma genitalium infection in the female reproductive system: Diseases and treatment (tłum. Infekcja Mycoplasma genitalium w układzie rozrodczym kobiet: choroby i leczenie)
• Dian Tjahyadi, Bejo Ropii, K. Tjandraprawira, I. Parwati, T. Djuwantono, W. Permadi, Tinchiu Li (2022) – Female Genital Tuberculosis: Clinical Presentation, Current Diagnosis, and Treatment (tłum. Gruźlica narządów płciowych kobiet: prezentacja kliniczna, diagnoza i leczenie)
• Hoda Elkafas, Melinique Wall, A. Al-Hendy, Nahed K. Ismail (2022) – Gut and genital tract microbiomes: Dysbiosis and link to gynecological disorders (tłum. Mikrobiomy jelitowe i narządów płciowych: dysbioza i związek z zaburzeniami ginekologicznymi)
• S.O. Dubrovina, O. Voronova, M. A. Akimenko, D.Yu. Bogunova, E.I. Loginova (2023) – Cytomorphological Diagnostics of Infectious Diseases of the Female Genital Sphere from the Perspective of Personalized Medicine (tłum. Diagnostyka cytomorfologiczna chorób zakaźnych sfery genitalnej kobiet z perspektywy medycyny spersonalizowanej)
• A. Schuster, B. Randrianasolo, O. Rabozakandraina, C. Ramarokoto, D. Brønnum, H. Feldmeier (2022) – Knowledge, experiences, and practices of women affected by female genital schistosomiasis in rural Madagascar: A qualitative study on disease perception, health impairment and social impact (tłum. Wiedza, doświadczenia i praktyki kobiet dotkniętych schistosomatozą narządów płciowych na obszarach wiejskich Madagaskaru: Jakościowe badanie na temat percepcji choroby, upośledzenia zdrowia i wpływu społecznego)
• J. Jacobson, Anastasia Pantelias, M. Williamson, E. Kjetland, A. Krentel, M. Gyapong, P. Mbabazi, A. G. Djirmay (2021) – Addressing a silent and neglected scourge in sexual and reproductive health in Sub-Saharan Africa by development of training competencies to improve prevention, diagnosis, and treatment of female genital schistosomiasis (FGS) for health workers (tłum. Zajęcie się cichą i zaniedbaną plagą zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego w Afryce Subsaharyjskiej poprzez rozwój kompetencji szkoleniowych w celu poprawy profilaktyki, diagnostyki i leczenia schistosomatozy narządów płciowych (FGS) dla pracowników służby zdrowia)
• Yu. A. Leibchik (2021) – On the issue of complications of typhus in the genital area in women (tłum. W kwestii powikłań tyfusu w obrębie narządów płciowych u kobiet)
• S. Singh, M. Gupta, P. Yadav (2022) – Female Genital Tuberculosis (tłum. Gruźlica narządów płciowych kobiet)

---

B.1. Zaburzenia zapalne żeńskiego układu rozrodczego (ang. Inflammatory disorders of the female genital tract)

Co to są zaburzenia zapalne żeńskiego układu rozrodczego?

Zaburzenia zapalne żeńskiego układu rozrodczego to schorzenia wywołane przez różnorodne patogeny – bakterie, wirusy, grzyby czy pasożyty – które atakują srom, pochwę, szyjkę macicy, macicę, jajowody lub jajniki. Mogą również wynikać z zaburzeń równowagi bakteryjnej w mikroflorze pochwy albo urazów sprzyjających zakażeniu. Objawy obejmują m.in. ból, świąd, pieczenie, nieprawidłową wydzielinę, a także gorączkę czy złe samopoczucie, jeśli stan zapalny jest rozległy. W przebiegu przewlekłym mogą prowadzić do bliznowacenia i zrostów, co czasem skutkuje problemami z płodnością. Wczesne wykrycie i leczenie mają duże znaczenie dla uniknięcia powikłań, takich jak rozprzestrzenianie się infekcji na narządy miednicy mniejszej.

Przyczyny

• Infekcje bakteryjne: Najczęściej wywołane przez patogeny takie jak Chlamydia trachomatis, Neisseria gonorrhoeae, oraz bakterie związane z bakteryjną waginozą.
• Infekcje wirusowe: Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV) oraz wirus opryszczki genitalnej.
• Dysbioza mikrobiologiczna: Brak równowagi mikrobioty pochwy, prowadzący do nadmiernego wzrostu szkodliwych bakterii.
• Czynniki mechaniczne: Urazy, zabiegi chirurgiczne lub użycie wewnętrznych urządzeń, takich jak wkładki domaciczne.

Objawy

• Ból w dolnej części brzucha: Często związany z zapaleniem miednicy mniejszej.
• Upławy: Zmiana koloru, zapachu lub konsystencji wydzieliny z pochwy.
• Krwawienia: Między miesiączkami, po stosunku lub po menopauzie.
• Świąd i pieczenie: W okolicy intymnej.
• Gorączka i dreszcze: W przypadku poważniejszych infekcji.

Powikłania

• Niepłodność: Wynikająca z uszkodzenia jajowodów lub innych narządów rozrodczych.
• Ciąża pozamaciczna: Występuje, gdy zapłodniona komórka jajowa zagnieżdża się poza macicą.
• Przewlekły ból miednicy: Spowodowany długotrwałym stanem zapalnym.
• Zwiększone ryzyko HIV: Stany zapalne mogą zwiększać podatność na infekcje HIV.

Zapobieganie

• Bezpieczne praktyki seksualne: Stosowanie prezerwatyw i regularne badania w kierunku chorób przenoszonych drogą płciową.
• Higiena intymna: Unikanie drażniących środków chemicznych i utrzymanie odpowiedniej higieny.
• Szczepienia: Szczepienie przeciwko HPV.
• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i leczenie schorzeń.

Diagnostyka

• Badania kliniczne: Ocena przez ginekologa.
• Badania laboratoryjne: Wymazy z pochwy, badania krwi, testy na obecność patogenów.
• Badania obrazowe: USG, tomografia komputerowa.

Leczenie

• Antybiotyki i leki przeciwwirusowe: W leczeniu infekcji.
• Leki przeciwzapalne: W celu łagodzenia objawów.
• Chirurgia: W przypadku poważnych powikłań.
• Terapia wspomagająca: Leczenie bólu, fizjoterapia, wsparcie psychologiczne.

Postępowanie terapeutyczne w zaburzeniach zapalnych zwykle obejmuje antybiotyki, leki przeciwgrzybicze lub przeciwwirusowe, zależnie od przyczyny zakażenia. Ważne jest także leczenie partnera seksualnego w przypadku infekcji przenoszonych drogą płciową, aby zapobiec ponownemu zakażeniu. W niektórych przypadkach konieczna bywa interwencja chirurgiczna, np. przy ropniu lub zaawansowanych zmianach ropnych. Uzupełniająco stosuje się środki łagodzące objawy: nasiadówki, probiotyki dopochwowe czy leki przeciwbólowe. Profilaktyka obejmuje odpowiednią higienę intymną, regularne wizyty u ginekologa oraz stosowanie zabezpieczeń przy kontaktach seksualnych.

Źródła (Stany Zapalne Żeńskiego Układu Rozrodczego):

• S. Dabee, J. Passmore, R. Heffron, H. Jaspan (2021) – The Complex Link between the Female Genital Microbiota, Genital Infections, and Inflammation (tłum. Złożone powiązanie między mikrobiotą żeńskiego układu płciowego, infekcjami genitalnymi i stanem zapalnym)
• D. Greydanus, M. D. Cabral, D. Patel (2021) – Pelvic inflammatory disease in the adolescent and young adult: An update (tłum. Zapalenie miednicy mniejszej u nastolatek i młodych dorosłych: Aktualizacja)
• M. L. B. Menezes, P. C. Giraldo, I. M. Linhares, Neide Aparecida Tosato Boldrini, Mayra Gonçalves Aragón (2021) – Brazilian Protocol for Sexually Transmitted Infections 2020: pelvic inflammatory disease (tłum. Brazylijski protokół dotyczący infekcji przenoszonych drogą płciową 2020: zapalenie miednicy mniejszej)
• E. Byrne, M. Farcasanu, S. Bloom, N. Xulu, Jiawu Xu, Barry L. Hykes, N. A. Mafunda, M. Hayward, Mary Dong, Krista L. Dong, Thandeka Gumbi, F. X. Ceasar, N. Ismail, T. Ndung’u, C. Gosmann, M. Ghebremichael, S. Handley, C. Mitchell, A. Villani, D. Kwon (2021) – Antigen Presenting Cells Link the Female Genital Tract Microbiome to Mucosal Inflammation, With Hormonal Contraception as an Additional Modulator of Inflammatory Signatures (tłum. Komórki prezentujące antygen łączą mikrobiom żeńskiego układu płciowego z zapaleniem błon śluzowych, a antykoncepcja hormonalna jako dodatkowy modulator sygnatur zapalnych)
• J. Ravel, I. Moreno, C. Simon (2020) – Bacterial Vaginosis and Its Association with Infertility, Endometritis, and Pelvic Inflammatory Disease (tłum. Waginoza bakteryjna i jej związek z niepłodnością, zapaleniem endometrium i zapaleniem miednicy mniejszej)
• Vibha Verma, Yadvendra Singh (2023) – Improved Analysis of Inflammatory Diseases in Women using Artificial Intelligence based Approach (tłum. Ulepszona analiza chorób zapalnych u kobiet przy użyciu podejścia opartego na sztucznej inteligencji)
• T. Darville (2021) – Pelvic Inflammatory Disease Due to Neisseria gonorrhoeae and Chlamydia trachomatis: Immune Evasion Mechanisms and Pathogenic Disease Pathways (tłum. Zapalenie miednicy mniejszej spowodowane przez Neisseria gonorrhoeae i Chlamydia trachomatis: Mechanizmy unikania układu odpornościowego i patogenne ścieżki chorobowe)
• Arghavan Alisoltani, M. Manhanzva, Matthys G. Potgieter, C. Balle, L. Bell, E. Ross, A. Iranzadeh, M. du Plessis, Nina Radzey, Zac McDonald, Bridget Calder, Imane Allali, N. Mulder, S. Dabee, S. Barnabas, H. Gamieldien, A. Godzik, J. Blackburn, D. Tabb, L. Bekker, H. Jaspan, J. Passmore, Lindi Masson (2020) – Microbial function and genital inflammation in young South African women at high risk of HIV infection (tłum. Funkcja mikrobiologiczna i zapalenie genitaliów u młodych kobiet z Południowej Afryki z wysokim ryzykiem zakażenia HIV)
• Cesar Giovanni Camacho Herrera, R. Sanchez, N. García, Karla E. Abundiz Bibiano (2020) – Pelvic inflammatory disease by actinomyces: report of 1 case and review of the literature (tłum. Zapalenie miednicy mniejszej wywołane przez actinomyces: raport jednego przypadku i przegląd literatury)
• K. I. Davydenko, D.V. Maltsev, L.V. Natrus (2023) – Immune disorders peculiarities in girls with relapses of chronic non-specific inflammatory diseases of the genital organs (tłum. Cechy zaburzeń immunologicznych u dziewcząt z nawrotami przewlekłych nieswoistych chorób zapalnych narządów płciowych)

---

B.1.1. Zapalenie sromu (ang. Vulvitis)

Co to jest zapalenie sromu?

Zapalenie sromu to stan zapalny zewnętrznych narządów płciowych kobiety, obejmujący wargi sromowe, przedsionek pochwy i okoliczną skórę. Może być wywołane przez różne czynniki zakaźne (bakteryjne, grzybicze, wirusowe) lub niezakaźne (uczuleniowe, mechaniczne podrażnienia, niewłaściwa higiena). Często towarzyszą mu objawy takie jak świąd, pieczenie, zaczerwienienie i obrzęk. Czasem zapalenie sromu występuje równocześnie z zapaleniem pochwy, co nasila dolegliwości. Nieleczone lub nawracające zapalenia sromu mogą prowadzić do powikłań i powodować znaczący dyskomfort.

Przyczyny

• Infekcje bakteryjne i grzybicze: Często wywołane przez bakterie takie jak Escherichia coli i grzyby Candida.
• Reakcje alergiczne: Na środki chemiczne, takie jak mydła, detergenty, podpaski higieniczne.
• Podrażnienia mechaniczne: Spowodowane np. przez ciasne ubrania, intensywne mycie, stosowanie wewnętrznych tamponów.
• Infekcje wirusowe: Takie jak wirus brodawczaka ludzkiego (HPV) czy wirus opryszczki genitalnej.
• Czynniki hormonalne: Zmiany hormonalne, szczególnie w okresie menopauzy, mogą prowadzić do suchności i zapalenia sromu.

Objawy

• Świąd i pieczenie: W okolicy intymnej.
• Ból i dyskomfort: Podczas chodzenia, siedzenia czy stosunku seksualnego.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Warg sromowych i okolic.
• Upławy: Zmiana koloru, zapachu lub konsystencji wydzieliny z pochwy.
• Rany i pęcherze: Mogą wystąpić w przypadkach bardziej zaawansowanych infekcji.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie: Może prowadzić do przewlekłego bólu i dyskomfortu.
• Zwiększone ryzyko innych infekcji: Osłabiona bariera ochronna sromu może prowadzić do częstszych infekcji.
• Psychologiczne skutki: Długotrwały ból i dyskomfort mogą prowadzić do problemów emocjonalnych i obniżonej jakości życia.

Zapobieganie

• Higiena intymna: Unikanie drażniących środków chemicznych, stosowanie łagodnych mydeł.
• Unikanie ciasnych ubrań: Szczególnie syntetycznej bielizny, która może powodować podrażnienia.
• Bezpieczne praktyki seksualne: Stosowanie prezerwatyw, unikanie zbyt intensywnego stosunku.
• Szczepienia: Przeciwko HPV, aby zmniejszyć ryzyko zakażeń wirusowych.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ginekologa.
• Badania laboratoryjne: Wymazy z pochwy, badania krwi, testy na obecność patogenów.
• Biopsje: W przypadku podejrzenia innych poważniejszych schorzeń.

Leczenie

• Antybiotyki i leki przeciwgrzybicze: W przypadku infekcji bakteryjnych i grzybiczych.
• Leki przeciwzapalne: W celu złagodzenia objawów.
• Kremy kortykosteroidowe: Stosowane miejscowo w celu redukcji stanu zapalnego.
• Środki łagodzące: Takie jak żele nawilżające czy kremy ochronne.

Leczenie zapalenia sromu polega głównie na eliminacji przyczyny zapalenia oraz łagodzeniu objawów. W przypadku zakażenia bakteryjnego stosuje się antybiotyki, przy grzybiczym – leki przeciwgrzybicze, a przy infekcjach wirusowych – preparaty przeciwwirusowe lub leczenie objawowe. W stanach uczuleniowych ważna jest identyfikacja i unikanie alergenu (np. środków chemicznych w proszkach do prania czy kosmetykach). Ulgę przynoszą także nasiadówki, kremy łagodzące, stosowanie bielizny z naturalnych tkanin i unikanie czynników drażniących. W razie braku poprawy konieczna może być ponowna konsultacja ginekologiczna w celu weryfikacji diagnozy.

Źródła (Zapalenie Sromu):

• S. Dabee, J. Passmore, R. Heffron, H. Jaspan (2021) – The Complex Link between the Female Genital Microbiota, Genital Infections, and Inflammation (tłum. Złożone powiązanie między mikrobiotą żeńskiego układu płciowego, infekcjami genitalnymi i stanem zapalnym)
• Jennifer Nguyen, E. Veysey (2023) – Plasma Cell Vulvitis: A Case Series and Follow-Up Study (tłum. Zapalenie sromu z komórek plazmatycznych: seria przypadków i badanie kontrolne)
• S. Soni, Vidya Yadav, V. Mendiratta, J. Yadav, M. Osama, Smita Singh (2023) – Granulomatous Vulvitis: A Rare Case of Chronic Inflammatory Hypertrophy of Vulvar Labia Related to Ulcerative Colitis (tłum. Ziarniniakowe zapalenie sromu: rzadki przypadek przewlekłej zapalnej hipertrofii warg sromowych związanej z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego)
• Roqaya Elwakeel, Enas Qasem, Gamila Ayoob, S. Elhomosy (2022) – Effectiveness of an Instructional Module on Knowledge and Practices of Adolescent Girls regarding Vulvitis Prevention (tłum. Skuteczność modułu edukacyjnego dotyczącego wiedzy i praktyk dziewcząt w zakresie zapobiegania zapaleniu sromu)
• Ahmad Ahmad, Mohammed H. Abduljabbar, J. Hariri, M. Tallab (2020) – A case of vulvitis granulomatosa (tłum. Przypadek zapalenia sromu ziarniniakowego)
• Ted M. Roth (2021) – Plasma cell vulvitis: a circuitous route to treatment efficacy (tłum. Zapalenie sromu z komórek plazmatycznych: okrężna droga do skuteczności leczenia)
• Paras Oli, Harihar Adhikari, Deeptara Pathak Thapa (2022) – Plasma Cell Vulvitis Treated with Platelet-rich Plasma: A Case Report (tłum. Zapalenie sromu z komórek plazmatycznych leczone osoczem bogatopłytkowym: opis przypadku)
• Jeanne Wendling, Françoise Plantier, M. Moyal-Barracco (2023) – Plasma Cell Vulvitis: A Classification Into Two Clinical Phenotypes (tłum. Zapalenie sromu z komórek plazmatycznych: klasyfikacja na dwa fenotypy kliniczne)
• A. Agrawal, Maninder Kaur, A. Bhardwaj, Deepak Vedant (2023) – Plasma cell vulvitis: a rare vulvar dermatoses (tłum. Zapalenie sromu z komórek plazmatycznych: rzadkie schorzenie dermatologiczne sromu)
• M. Elghobashy, M. Elgaly, N. Salmons, A. El-Ghobashy (2020) – Hypertrophic Herpes Simplex With Subsequent Development of Plasma Cell Vulvitis: A Potential Diagnostic Pitfall (tłum. Hipertrficzny wirus opryszczki z późniejszym rozwojem zapalenia sromu z komórek plazmatycznych: potencjalna pułapka diagnostyczna)

---

B.1.1.1. Ostre zapalenie sromu (ang. Acute vulvitis)

Co to jest ostre zapalenie sromu?

Ostre zapalenie sromu to gwałtownie rozwijający się stan zapalny zewnętrznych narządów płciowych kobiety, zwykle z wyraźnymi objawami bólu i pieczenia. Najczęściej spowodowane jest nagłą infekcją drobnoustrojami, takimi jak bakterie czy grzyby, lub silnym podrażnieniem mechanicznym bądź chemicznym. Objawy mogą się nasilać w krótkim czasie, a dolegliwości utrudniać normalne funkcjonowanie, np. chodzenie czy oddawanie moczu. Skóra i śluzówka sromu bywają bardzo zaczerwienione i obrzęknięte, czasem pojawiają się drobne nadżerki lub pęcherzyki. Wczesne rozpoznanie ułatwia szybkie wdrożenie leczenia i zapobiega rozwojowi powikłań.

Leczenie

Podstawą leczenia ostrego zapalenia sromu jest usunięcie czynnika wywołującego oraz zastosowanie leków celowanych, np. antybiotyków przy infekcji bakteryjnej bądź środków przeciwgrzybiczych przy kandydozie. W przypadku dużego bólu pomocne są leki przeciwbólowe, maści łagodzące i nasiadówki zmniejszające stan zapalny. Konieczne bywa krótkotrwałe ograniczenie aktywności fizycznej oraz noszenie przewiewnej, bawełnianej bielizny. Ważne jest także unikanie stosowania silnych środków myjących czy płynów do kąpieli, które mogą dodatkowo podrażniać skórę. Gdy objawy nie ustępują, wymagana jest kontrola ginekologiczna w celu ewentualnej modyfikacji terapii.

---

B.1.1.2. Podostre, przewlekłe lub nawracające zapalenie sromu (ang. Subacute, chronic or recurrent vulvitis)

Co to jest podostre, przewlekłe lub nawracające zapalenie sromu?

Podostre, przewlekłe lub nawracające zapalenie sromu charakteryzuje się przedłużającymi lub często powracającymi objawami stanu zapalnego zewnętrznych narządów płciowych kobiety. Może mieć tło infekcyjne (zwłaszcza w przypadku niewłaściwego lub niedokończonego leczenia) albo wynikać z czynników drażniących, alergii czy zaburzeń hormonalnych. Często objawia się okresowo nasilającym się świądem, pieczeniem i uczuciem dyskomfortu w okolicach sromu. Dolegliwości mogą być mniej intensywne niż w ostrym zapaleniu, ale trwają dłużej, co znacznie obniża komfort życia. Nawracające stany zapalne bywają szczególnie frustrujące dla pacjentek i wymagają dokładnej diagnostyki.

Leczenie

Leczenie przewlekłego lub nawracającego zapalenia sromu skupia się przede wszystkim na wyeliminowaniu czynników wywołujących oraz zapobieganiu kolejnym epizodom. Stosuje się antybiotyki lub leki przeciwgrzybicze zgodnie z wynikami posiewów i badań laboratoryjnych, a także środki zmniejszające stan zapalny i łagodzące podrażnienia. W przypadku podłoża alergicznego konieczna jest identyfikacja alergenów (np. składników środków higieny czy proszków do prania) i ich unikanie. Czasem pomocna bywa terapia wspomagająca, np. probiotyki dopochwowe w celu odbudowy naturalnej mikroflory. Regularne kontrole ginekologiczne i długofalowe postępowanie profilaktyczne są kluczowe, by ograniczyć nawroty.

---

B.1.1.3. Ropień sromu (ang. Abscess of vulva)

Co to jest ropień sromu?

Ropień sromu to ograniczone nagromadzenie ropy w tkankach sromu, zwykle powstałe w wyniku zakażenia bakteryjnego. Często rozwija się w następstwie drobnych urazów, otarć lub powikłań po zapaleniach mieszków włosowych. Charakterystyczne objawy to bolesny obrzęk, zaczerwienienie i uczucie pulsowania w miejscu ropnia. W zaawansowanych przypadkach pojawia się gorączka oraz ogólne osłabienie. Nieleczony ropień może pęknąć samoistnie, co przynosi ulgę, ale grozi rozprzestrzenieniem zakażenia.

Przyczyny

• Infekcje bakteryjne: Najczęściej wywołane przez bakterie Escherichia coli, Staphylococcus aureus, w tym MRSA, oraz inne bakterie beztlenowe.
• Zablokowanie gruczołów Bartholina: Może prowadzić do powstania ropnia, gdy przewody gruczołowe zostaną zablokowane i zakażone.
• Zranienia lub otarcia skóry: Mogą ułatwić bakteriom wnikanie i powodować infekcje.

Objawy

• Ból i dyskomfort: Intensywny ból w okolicy sromu, nasilający się podczas siedzenia, chodzenia lub stosunku seksualnego.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Warg sromowych i okolic.
• Gorączka: Może wystąpić w przypadku bardziej zaawansowanych infekcji.
• Ropa: Wydzielanie ropy z ropnia, często o nieprzyjemnym zapachu.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie: Może prowadzić do przewlekłego bólu i dyskomfortu.
• Przekształcenie w ropień przetokowy: Tworzenie się przetoki, która może wymagać interwencji chirurgicznej.
• Rozprzestrzenianie infekcji: Może prowadzić do infekcji innych obszarów ciała.

Zapobieganie

• Higiena intymna: Regularne i delikatne mycie okolic intymnych.
• Unikanie drażniących środków chemicznych: Stosowanie łagodnych mydeł i unikanie perfumowanych produktów higienicznych.
• Szybkie leczenie infekcji: Wczesne leczenie wszelkich infekcji lub zranień w okolicach sromu.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ginekologa lub dermatologa.
• Badania laboratoryjne: Wymazy z miejsca infekcji w celu identyfikacji bakterii.
• Badania obrazowe: USG lub tomografia komputerowa w celu oceny rozmiaru i lokalizacji ropnia.

Leczenie

• Antybiotyki: W leczeniu infekcji bakteryjnych.
• Drenaż chirurgiczny: Usunięcie ropy z ropnia, aby zapobiec dalszemu rozwojowi infekcji.
• Leki przeciwbólowe: W celu złagodzenia bólu i dyskomfortu.
• Kremy i maści antybakteryjne: Stosowane miejscowo w celu zwalczania infekcji.

Leczenie ropnia sromu zazwyczaj wymaga interwencji chirurgicznej w celu nacięcia i drenażu zmiany, aby usunąć nagromadzoną ropę. Dodatkowo stosuje się antybiotyki o szerokim spektrum działania, zwłaszcza jeśli istnieje ryzyko rozprzestrzenienia infekcji. W okresie rekonwalescencji ważne jest utrzymanie okolicy w czystości oraz regularne zmienianie opatrunków. Pacjentka powinna również unikać czynników drażniących, takich jak obcisła bielizna czy agresywne środki myjące. W przypadku nawracających ropni konieczna jest dokładniejsza diagnostyka i ewentualna modyfikacja terapii.

Źródła (Ropień Sromu):

• D. M. Casather (2021) – Recurrent vulval abscess caused by Actinomyces species: a case report (tłum. Nawracający ropień sromu spowodowany przez Actinomyces species: opis przypadku)
• Mello Anelise Gomes de, Pereira Cintia Caus, Motta Fernanda Chagas Reuter, Souza Paloma Vieira de, Arrigoni Carolina Passos, C. Antônio (2022) – Profile of Antimicrobial Resistance and Sensitivity in Vulvar Abscesses in Women Attending a Tertiary Hospital (tłum. Profil oporności na antybiotyki i wrażliwości w ropniach sromu u kobiet uczęszczających do szpitala trzeciego stopnia)
• S. Berry, Naveen Kumar, B. Thakur (2020) – A CASE OF RECURRENT BARTHOLIN GLAND ABSCESS IN PREGNANCY (tłum. Przypadek nawracającego ropnia gruczołu Bartholina w ciąży)
• A. Svokos, Jino Park, Kristin L. Martin (2021) – Recurrent pubic osteomyelitis secondary to vulvar abscess in a post-menopausal female (tłum. Nawracające zapalenie kości łonowej wtórne do ropnia sromu u kobiet po menopauzie)
• R. Larrazabal, Jr, H. H. Chiu, C. Ocampo-Cervantes (2021) – Behçet’s Disease Presenting with Recurrent Vulvar Abscesses, Oral Ulcers, and Skin Pustules in the Philippines (tłum. Choroba Behçeta z nawracającymi ropniami sromu, owrzodzeniami jamy ustnej i krostkami skórnymi na Filipinach)
• Nazli Korkmaz, Necdet Öncü (2023) – Retrospective analysis of vulvar benign masses: 5-year single center experience (tłum. Retrospektywna analiza łagodnych mas sromu: 5-letnie doświadczenie jednego ośrodka)
• A. Shah, S. Phatak, P. S. Parihar, Lakshmi Bisnoi, Gopidi Sai Nidhi Reddy (2021) – Infected Bartholin Cyst – Ultrasonography Doppler, Magnetic Resonance Evaluation (tłum. Zakażona torbiel Bartholina – ocena ultrasonografii Doppler i rezonansu magnetycznego)
• Su-Hee Kim, Y. Won, S. Seo, Sihyun Cho, Y. Choi, B. Lee, B. H. Yun (2021) – Vulvar Crohn’s disease in an adolescent diagnosed after unsuccessful surgical treatment (tłum. Choroba Crohna sromu u nastolatki zdiagnozowana po nieudanym leczeniu chirurgicznym)
• D. B.M, Dr. C. Mahalakshmi (2023) – Rare Case of Vulvar Fibroid with Cystic Degeneration Mimicking Bartholin Cyst (tłum. Rzadki przypadek mięśniaka sromu z torbielowatą degeneracją naśladującego torbiel Bartholina)
• E. Beyhan, N. Ergül, S. Bektaş, Özge Erol, T. Çermik (2020) – Solitary Vulvar Involvement of Ovarian Non-Hodgkin Lymphoma Mimicking Bartholin’s Abscess on 18F-FDG PET/CT (tłum. Izolowane zajęcie sromu przez chłoniaka nieziarniczego jajnika naśladujące ropień Bartholina na 18F-FDG PET/CT)

---

B.1.1.4. Owrzodzenie sromu (ang. Genital ulcer of vulva)

Co to jest owrzodzenie sromu?

Owrzodzenie sromu to ubytek w tkance zewnętrznych narządów płciowych kobiety, który może mieć różne przyczyny – od infekcji (np. opryszczki narządów płciowych) po choroby autoimmunologiczne czy urazy mechaniczne. Zmiana może przybierać postać bolesnej nadżerki lub wrzodu, często z towarzyszącym zaczerwienieniem i obrzękiem. Nierzadko współwystępują wydzielina o nieprzyjemnym zapachu czy krwawienie. W zależności od etiologii owrzodzenia mogą trwać krótko lub przechodzić w stan przewlekły. Rozpoznanie wymaga z reguły konsultacji lekarskiej oraz badań laboratoryjnych, np. posiewu czy testów serologicznych.

Przyczyny

• Infekcje wirusowe: Herpes simplex virus (HSV), Epstein-Barr virus (EBV), cytomegalovirus (CMV).
• Infekcje bakteryjne: Bakterie takie jak Haemophilus ducreyi (wywołujący wrzód miękki).
• Choroby autoimmunologiczne: Takie jak choroba Behçeta.
• Reakcje na leki: Reakcje na niektóre leki mogą prowadzić do powstania wrzodów.
• Inne infekcje: Takie jak mykoplazma, paratyfus, grypa.

Objawy

• Ból i dyskomfort: Intensywny ból w okolicy sromu.
• Otwarte rany: Pojawienie się wrzodów, które mogą być bolesne i ropiejące.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Warg sromowych i okolic.
• Gorączka i objawy ogólne: Mogą towarzyszyć inne objawy, takie jak gorączka, złe samopoczucie, ból gardła.

Powikłania

• Zwiększone ryzyko infekcji: Otwarte rany mogą prowadzić do wtórnych zakażeń bakteryjnych.
• Blizny: Wrzody mogą pozostawić blizny po wyleczeniu.
• Ból i dyskomfort: Długotrwały ból może wpływać na jakość życia.
• Dysfunkcja seksualna: Ból i dyskomfort mogą wpływać na życie seksualne.

Zapobieganie

• Bezpieczne praktyki seksualne: Stosowanie prezerwatyw w celu zmniejszenia ryzyka infekcji przenoszonych drogą płciową.
• Higiena intymna: Regularne i delikatne mycie okolic intymnych.
• Unikanie drażniących środków chemicznych: Stosowanie łagodnych mydeł i unikanie perfumowanych produktów higienicznych.
• Szybkie leczenie infekcji: Wczesne rozpoznanie i leczenie infekcji wirusowych.
• Zdrowy styl życia: Redukcja stresu, zdrowa dieta.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny i badanie fizykalne: Ocena objawów przez ginekologa lub dermatologa.
• Testy laboratoryjne: Badania krwi, wymazy z owrzodzeń w celu identyfikacji infekcji.
• Badania obrazowe: USG lub tomografia komputerowa w celu oceny rozmiaru i lokalizacji wrzodów.
• Biopsje skóry: W celu potwierdzenia diagnozy.

Leczenie

• Antybiotyki i leki przeciwwirusowe: W zależności od przyczyny infekcji.
• Leki przeciwzapalne: Kortykosteroidy, inhibitory kalcyneuryny.
• Leki przeciwbólowe: W celu złagodzenia bólu i dyskomfortu.
• Terapie miejscowe: Kremy i maści łagodzące objawy.
• Środki łagodzące: Takie jak żele nawilżające czy kremy ochronne.
• Leki immunosupresyjne: W przypadkach autoimmunologicznych.

Leczenie owrzodzeń sromu jest uzależnione od przyczyny – przy podejrzeniu infekcji wirusowej lub bakteryjnej stosuje się leki przeciwwirusowe bądź antybiotyki. Jeśli wrzód jest wynikiem chorób autoimmunologicznych, pomocne mogą być leki immunosupresyjne lub sterydy miejscowe. Ważne jest utrzymanie dobrej higieny oraz unikanie nadmiernego podrażniania zmiany. W niektórych przypadkach zaleca się stosowanie maści regenerujących i przyspieszających gojenie. Regularne kontrole u ginekologa i w razie potrzeby u dermatologa czy wenerologa pomagają zapobiec powikłaniom oraz rozprzestrzenianiu się zakażenia.

Źródła (Wrzód Płciowy Sromu):

• S. Popatia, Y. Chiu (2021) – Vulvar aphthous ulcer after COVID‐19 vaccination (tłum. Afty sromu po szczepieniu przeciwko COVID-19)
• S. A. Vismara, Sebastiano A. G. Lava, L. Kottanattu, G. Simonetti, L. Zgraggen, C. Clericetti, M. Bianchetti, G. Milani (2020) – Lipschütz’s acute vulvar ulcer: a systematic review (tłum. Ostry wrzód sromu Lipschütz: przegląd systematyczny)
• A. Vatopoulou, K. Dinas, E. Deligeoroglou, A. Papanikolaou (2021) – Genital ulceration in adolescent girls: a diagnostic challenge (tłum. Wrzody genitalne u nastoletnich dziewcząt: wyzwanie diagnostyczne)
• S. Radhika, K. Shilpa, H. Shree Lakshmi, T. Revathi (2021) – Lipschutz ulcer – Nonsexual acute genital ulceration in a 10-year-old girl (tłum. Wrzód Lipschutz – Nieseksualne ostre wrzody genitalne u 10-letniej dziewczynki)
• E. Mastoraki, S. Niforatou-Daskalaki, C. Bunker, G. Kravvas (2023) – A case of COVID‐19‐related vulval ulceration coupled with genital viral shedding (tłum. Przypadek wrzodu sromu związanego z COVID-19 połączonego z wirusowym zrzutem genitalnym)
• Francielle Santana, Taiza Diamantino, P. Silva, Luís Rodrigues, Tatiana Diamantino (2022) – Acute genital ulcer in adolescent: clinical case (tłum. Ostry wrzód genitalny u nastolatki: przypadek kliniczny)
• Anna V Wojcicki, K. O. O’Flynn O’Brien (2021) – Vulvar Aphthous Ulcer in an Adolescent After Pfizer-BioNTech (BNT162b2) COVID-19 Vaccination (tłum. Afta sromu u nastolatki po szczepieniu Pfizer-BioNTech (BNT162b2) przeciwko COVID-19)
• P. Balakrishnan, Sharmila Vijayan (2023) – Vulvar donovanosis – An unusual cause of genital ulcer in a female (tłum. Donovanosis sromu – Niezwykła przyczyna wrzodu genitalnego u kobiety)
• Karen Fassett, S. Combs (2023) – Acute Vulvar Aphthous (Lipschütz) Ulcer After COVID-19 Vaccine: Two Cases (tłum. Ostry wrzód afthowy sromu (Lipschütz) po szczepieniu przeciwko COVID-19: dwa przypadki)
• M. C. Alberelli, A. Panariello, M. Olivi, A. Borghi, P. Zedde, M. Corazza (2021) – Ulcus vulvae acutum and SARS‐CoV‐2: an aetiological role? (tłum. Ulcus vulvae acutum i SARS‐CoV‐2: rola etiologiczna?)

---

B.1.1.5. Owrzodzenie lub zapalenie sromu i pochwy (ang. Vulvovaginal ulceration or inflammation)

Co to są owrzodzenie lub zapalenie sromu i pochwy?

Owrzodzenie lub zapalenie sromu i pochwy to stany chorobowe obejmujące jednocześnie zewnętrzne narządy płciowe (srom) oraz pochwę. Mogą występować w formie nadżerek, wrzodów lub rozległego stanu zapalnego, nierzadko z towarzyszącą wydzieliną o nieprzyjemnym zapachu, świądem czy pieczeniem. Przyczyną mogą być infekcje mieszane (np. bakteryjno-grzybicze), choroby przenoszone drogą płciową czy reakcje uczuleniowe. Nierzadko objawy są dość nasilone, powodując dyskomfort podczas chodzenia, współżycia czy oddawania moczu. Diagnoza wymaga zwykle badania ginekologicznego i dodatkowych testów mikrobiologicznych.

Przyczyny

• Infekcje bakteryjne: Infekcje takie jak bakteryjna waginoza mogą prowadzić do zapalenia i owrzodzeń.
• Infekcje grzybicze: Najczęściej wywołane przez Candida albicans.
• Infekcje wirusowe: Wirusy takie jak herpes simplex virus (HSV) mogą prowadzić do owrzodzeń.
• Reakcje alergiczne: Na produkty higieniczne, mydła, detergenty i inne chemikalia.
• Czynniki hormonalne: Zmiany hormonalne, szczególnie w okresie menopauzy, mogą prowadzić do suchności i zapalenia sromu i pochwy.

Objawy

• Ból i dyskomfort: Intensywny ból w okolicy sromu i pochwy.
• Otwarte rany i wrzody: Mogą być bolesne i ropiejące.
• Świąd i pieczenie: W okolicy intymnej.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Warg sromowych i okolic.
• Upławy: Zmiana koloru, zapachu lub konsystencji wydzieliny z pochwy.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie: Może prowadzić do przewlekłego bólu i dyskomfortu.
• Zwiększone ryzyko innych infekcji: Osłabiona bariera ochronna sromu i pochwy może prowadzić do częstszych infekcji.
• Blizny: Owrzodzenia mogą pozostawić blizny po wyleczeniu.

Zapobieganie

• Higiena intymna: Regularne i delikatne mycie okolic intymnych.
• Unikanie drażniących środków chemicznych: Stosowanie łagodnych mydeł i unikanie perfumowanych produktów higienicznych.
• Bezpieczne praktyki seksualne: Stosowanie prezerwatyw w celu zmniejszenia ryzyka infekcji przenoszonych drogą płciową.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ginekologa lub dermatologa.
• Badania laboratoryjne: Wymazy z miejsca infekcji w celu identyfikacji patogenów.
• Badania obrazowe: USG lub tomografia komputerowa w celu oceny rozmiaru i lokalizacji wrzodów.

Leczenie

• Antybiotyki i leki przeciwwirusowe: W zależności od przyczyny infekcji.
• Leki przeciwbólowe: W celu złagodzenia bólu i dyskomfortu.
• Środki łagodzące: Takie jak żele nawilżające czy kremy ochronne.

Leczenie zależy od ustalonej przyczyny, dlatego kluczowe jest prawidłowe rozpoznanie. Stosuje się preparaty przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze lub przeciwwirusowe, czasem w skojarzeniu, jeśli występuje infekcja wieloczynnikowa. W razie stwierdzenia czynnika alergicznego zaleca się unikanie substancji wywołujących podrażnienie oraz stosowanie środków łagodzących. Wspomagająco można użyć nasiadówek z preparatami kojącymi, probiotyków dopochwowych oraz odpowiedniej higieny intymnej. Regularna kontrola ginekologiczna pomaga w monitorowaniu efektów leczenia i wczesnym wykrywaniu ewentualnych nawrotów.

Źródła (Owrzodzenie i Zapalenie Sromu i Pochwy):

• Khalida Itriyeva (2020) – Evaluation of vulvovaginitis in the adolescent patient (tłum. Ocena zapalenia sromu i pochwy u pacjentki w wieku młodzieńczym)
• S. Soni, Vidya Yadav, V. Mendiratta, J. Yadav, M. Osama, Smita Singh (2023) – Granulomatous Vulvitis: A Rare Case of Chronic Inflammatory Hypertrophy of Vulvar Labia Related to Ulcerative Colitis (tłum. Ziarniniakowe zapalenie sromu: rzadki przypadek przewlekłej zapalnej hipertrofii warg sromowych związanej z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego)
• H. Willems, Salman S Ahmed, Junyan Liu, Zhenbo Xu, B. Peters (2020) – Vulvovaginal Candidiasis: A Current Understanding and Burning Questions (tłum. Kandydoza sromu i pochwy: aktualne zrozumienie i palące pytania)
• Subatrra Nair Balakrishnan, Haizat Yamang, M. Lorenz, S. Y. Chew, L. Than (2022) – Role of Vaginal Mucosa, Host Immunity and Microbiota in Vulvovaginal Candidiasis (tłum. Rola błony śluzowej pochwy, odporności gospodarza i mikrobioty w kandydozie sromu i pochwy)
• S. Ona, K. James, A. Ananthakrishnan, M. Long, Christopher F. Martin, Wenli Chen, C. Mitchell (2020) – Association Between Vulvovaginal Discomfort and Activity of Inflammatory Bowel Diseases (tłum. Związek między dyskomfortem sromu i pochwy a aktywnością zapalnych chorób jelit)

B.1.1.5.1. Owrzodzenie sromu i pochwy (ang. Vulvovaginal ulceration)

Co to jest owrzodzenie sromu i pochwy?

Owrzodzenie sromu i pochwy to powstawanie bolesnych ubytków w tkance zarówno na zewnątrz (srom), jak i wewnątrz (pochwa). Zmiany mogą wynikać z infekcji wirusowych (np. opryszczka), bakteryjnych (m.in. kiła) lub rzadziej grzybiczych, a także z chorób zapalnych o podłożu autoimmunologicznym. Objawami są ból, pieczenie, krwawienie kontaktowe czy wydzielina. Diagnoza często wymaga badania ginekologicznego z pobraniem wymazu lub posiewu. Nieleczone owrzodzenia mogą się powiększać i sprzyjać dalszemu rozprzestrzenianiu zakażenia.

Leczenie

Postępowanie terapeutyczne polega na ustaleniu i wyeliminowaniu czynnika wywołującego. W przypadku infekcji bakteryjnych stosuje się antybiotyki, zaś w infekcjach wirusowych mogą być konieczne leki przeciwwirusowe lub leczenie objawowe (np. w opryszczce). Ważne jest zachowanie odpowiedniej higieny, częsta zmiana bielizny i unikanie czynników dodatkowo drażniących. Ulgę mogą przynosić także miejscowe preparaty łagodzące ból i przyspieszające gojenie. Przy trudno gojących się zmianach wskazana jest regularna kontrola lekarska.

B.1.1.5.2. Zapalenie sromu i pochwy (ang. Vulvovaginal inflammation)

Co to jest zapalenie sromu i pochwy?

Zapalenie sromu i pochwy polega na jednoczesnym wystąpieniu stanu zapalnego w obrębie zewnętrznych narządów płciowych (sromu) oraz wewnętrznego kanału pochwy. Najczęściej przyczyną są zakażenia drobnoustrojami, szczególnie grzybami (np. Candida) lub bakteriami (m.in. Gardnerella, paciorkowce). Objawia się świądem, pieczeniem, nieprzyjemną wydzieliną i zaczerwienieniem, czasem także bolesnością w trakcie współżycia. Niekiedy dochodzą dodatkowe objawy, takie jak obrzęk czy drobne pęknięcia w okolicy sromu. Odpowiednie badania pomagają ustalić patogen i wdrożyć właściwe leczenie.

Leczenie

Leczenie zapalenia sromu i pochwy koncentruje się na zwalczaniu przyczyny – w przypadku grzybicy są to leki przeciwgrzybicze (dopochwowe lub doustne), a przy infekcjach bakteryjnych stosuje się antybiotyki lub chemioterapeutyki. Wspomagająco zaleca się stosowanie probiotyków dopochwowych, które pomagają odbudować prawidłową florę. Dodatkowo ważne jest unikanie czynników drażniących, np. mydeł o silnym zapachu czy bielizny ze sztucznych włókien. W przypadku silnych objawów można sięgać po preparaty łagodzące, takie jak nasiadówki czy kremy kojące. Regularne kontrole ginekologiczne ułatwiają monitorowanie skuteczności leczenia i profilaktykę nawrotów.

B.1.1.5.3. Kandydoza sromu i pochwy (ang. Vulvovaginal candidosis)

Co to jest kandydoza sromu i pochwy?

Kandydoza sromu i pochwy, zwana też grzybicą, to infekcja wywołana zazwyczaj przez drożdżaki z rodzaju Candida, najczęściej Candida albicans. Objawia się uporczywym świądem, pieczeniem, zaczerwienieniem i pojawieniem się gęstej, białej wydzieliny. Często dochodzi do podrażnienia błon śluzowych, co może utrudniać codzienne funkcjonowanie, zwłaszcza w trakcie oddawania moczu czy współżycia. Infekcjom sprzyjają antybiotykoterapia, obniżona odporność, zaburzenia hormonalne czy niewłaściwa higiena intymna. Schorzenie bywa nawracające, zwłaszcza jeśli nie usunie się czynników ryzyka.

Leczenie

Terapia kandydozy obejmuje przede wszystkim leki przeciwgrzybicze w formie dopochwowych globulek, kremów bądź tabletek doustnych. Kluczowe jest równoczesne zadbanie o odbudowę naturalnej flory bakteryjnej, np. poprzez stosowanie probiotyków, a także unikanie czynników sprzyjających rozwojowi grzybów (obcisła, syntetyczna bielizna, nadmierna wilgoć). W przypadku nawracających infekcji konieczna bywa dłuższa kuracja lub dokładniejsza diagnostyka w kierunku innych schorzeń (np. cukrzycy). Pomocne bywa również ograniczenie cukrów prostych w diecie, które sprzyjają namnażaniu się drożdżaków. Ważne jest, by leczenie było kontynuowane zgodnie z zaleceniami lekarza, nawet jeśli objawy ustąpią wcześniej.

---

B.1.2. Zaburzenia zapalne macicy, z wyjątkiem szyjki macicy (ang. Inflammatory disorders of the uterus, except cervix)

Co to są zaburzenia zapalne macicy, z wyjątkiem szyjki macicy?

Są to stany zapalne dotyczące głównie trzonu macicy i błony śluzowej wyścielającej macicę (endometrium), ale nieobejmujące szyjki. Najczęstszymi przyczynami są infekcje bakteryjne (m.in. paciorkowce, gronkowce) czy infekcje mieszane, które mogą przenikać z pochwy lub przez krew. Objawy mogą obejmować ból w podbrzuszu, gorączkę, nieprawidłowe krwawienia i ogólne osłabienie. Nieleczone zapalenia mogą prowadzić do powikłań, takich jak bliznowacenie śluzówki czy tworzenie zrostów w jamie macicy. Wczesne rozpoznanie jest ważne, ponieważ zaawansowane stany zapalne mogą wpływać na płodność.

Przyczyny

• Infekcje bakteryjne: Najczęściej wywołane przez bakterie takie jak Escherichia coli, Staphylococcus aureus, a także bakterie beztlenowe.
• Infekcje wirusowe: Wirusy takie jak wirus opryszczki (HSV), wirus cytomegalii (CMV).
• Infekcje grzybicze: Candida albicans i inne gatunki Candida.
• Stany hormonalne i organiczne: Polycystic ovary syndrome (PCOS), endometrioza, mięśniaki macicy.
• Choroby autoimmunologiczne: Choroba Behçeta.
• Reakcje na leki: Niektóre leki mogą powodować zapalenie jako reakcję alergiczną.

Objawy

• Ból i dyskomfort: Często odczuwane w dolnej części brzucha i miednicy.
• Krwawienie: Nieprawidłowe krwawienie, w tym krwawienia między miesiączkami.
• Upławy: Mogą być obecne nieprawidłowe upławy z pochwy.
• Gorączka i objawy ogólne: W niektórych przypadkach mogą wystąpić gorączka, osłabienie i złe samopoczucie.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie: Może prowadzić do trwałego uszkodzenia macicy.
• Niepłodność: Przewlekłe stany zapalne mogą wpływać na płodność.
• Ryzyko infekcji: Zwiększone ryzyko wtórnych infekcji bakteryjnych lub grzybiczych.

Zapobieganie

• Higiena intymna: Regularne i delikatne mycie okolic intymnych.
• Bezpieczne praktyki seksualne: Stosowanie prezerwatyw, aby zmniejszyć ryzyko infekcji przenoszonych drogą płciową.
• Unikanie drażniących substancji: Stosowanie łagodnych mydeł i unikanie perfumowanych produktów higienicznych.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ginekologa.
• Badania laboratoryjne: Wymazy z miejsca infekcji w celu identyfikacji patogenów.
• Badania obrazowe: USG lub tomografia komputerowa w celu oceny rozmiaru i lokalizacji zapalenia.

Leczenie

• Antybiotyki i leki przeciwwirusowe: W zależności od przyczyny infekcji.
• Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne: W celu złagodzenia bólu i stanu zapalnego.
• Leczenie chirurgiczne: W niektórych przypadkach może być konieczne usunięcie zmienionych chorobowo tkanek.

Leczenie polega przede wszystkim na stosowaniu celowanej antybiotykoterapii, poprzedzonej badaniem bakteriologicznym. Czasem konieczne jest rozszerzone postępowanie, np. wyłyżeczkowanie jamy macicy w celu usunięcia patologicznej tkanki i poprawienia skuteczności terapii. W przypadkach przewlekłych zapaleń niezbędna bywa długa kuracja antybiotykowa oraz częste kontrole ginekologiczne. Wsparciem dla leczenia mogą być leki przeciwbólowe, przeciwgorączkowe oraz probiotyki doustne przy długotrwałej antybiotykoterapii. Profilaktyka obejmuje właściwą higienę, unikanie ryzykownych zachowań seksualnych i regularne badania kontrolne.

Źródła (Choroby Zapalne Macicy):

• M. Mironov (2020) – Physiological non-inflammatory disorders of the uterus. (False metritis) (tłum. Fizjologiczne niezapalne zaburzenia macicy. (Fałszywe zapalenie macicy))
• L. E. St-Germain, B. Castellana, J. Baltayeva, A. Beristain (2020) – Maternal Obesity and the Uterine Immune Cell Landscape: The Shaping Role of Inflammation (tłum. Otyłość matczyna i krajobraz komórek immunologicznych macicy: Rola kształtująca zapalenia)
• C. Tersigni, M. Vatish, S. D’Ippolito, G. Scambia, N. Di Simone (2020) – Abnormal uterine inflammation in obstetric syndromes: molecular insights into the role of chemokine decoy receptor D6 and inflammasome NLRP3 (tłum. Nieprawidłowe zapalenie macicy w zespołach położniczych: molekularne wglądy w rolę chemokinowego receptoru D6 i inflammasomu NLRP3)
• P. Brodzki (2020) – Uterine inflammatory conditions in cows: Types and etiopathogenesis (tłum. Stany zapalne macicy u krów: Rodzaje i etiopatogeneza)
• J. Ravel, I. Moreno, C. Simon (2020) – Bacterial Vaginosis and Its Association with Infertility, Endometritis, and Pelvic Inflammatory Disease (tłum. Bakterioza pochwy i jej związek z niepłodnością, zapaleniem błony śluzowej macicy i chorobą zapalną miednicy)
• L. Fan, Zhaohui Liu, Zhang Zhang, Ting Li, X. Zong, H. Bai (2022) – Kangfuxiaoyanshuan alleviates uterine inflammation and adhesion via inhibiting NF-κB p65 and TGF-β/MMP-2 signaling pathway in pelvic inflammatory disease rats (tłum. Kangfuxiaoyanshuan łagodzi zapalenie macicy i zrosty poprzez hamowanie ścieżki sygnalizacyjnej NF-κB p65 i TGF-β/MMP-2 u szczurów z zapalną chorobą miednicy)

---

B.1.2.1. Ostre zapalenie macicy (ang. Acute inflammatory disease of uterus)

Co to jest ostre zapalenie macicy?

Ostre zapalenie macicy to gwałtownie przebiegający proces zapalny obejmujący przede wszystkim błonę śluzową i mięsień macicy. Najczęściej wywołany jest przez bakterie wnikające do jamy macicy, np. podczas menstruacji, zabiegów wewnątrzmacicznych czy poronienia. Objawia się silnym bólem w podbrzuszu, gorączką, dreszczami, ogólnym złym samopoczuciem i obfitym bądź nieprawidłowym krwawieniem z dróg rodnych. Stan ostry może prowadzić do szybkiego rozprzestrzeniania się zakażenia na inne struktury miednicy. Wczesne rozpoznanie i leczenie są kluczowe, by uniknąć poważnych konsekwencji zdrowotnych.

Leczenie

W ostrym zapaleniu macicy stosuje się intensywną antybiotykoterapię, często o szerokim spektrum, zanim jeszcze znane są wyniki posiewu. Uzupełniająco można włączyć leki przeciwbólowe, przeciwgorączkowe i preparaty wzmacniające organizm. W skrajnych przypadkach lub przy braku poprawy konieczny bywa zabieg operacyjny (np. wyłyżeczkowanie jamy macicy) celem usunięcia zmienionej tkanki i źródła zakażenia. Ważne jest ścisłe monitorowanie stanu pacjentki i kontrolne badania ginekologiczne po zakończonym leczeniu. W okresie rekonwalescencji zaleca się ograniczenie wysiłku fizycznego i wstrzemięźliwość seksualną do czasu całkowitego ustąpienia zapalenia.

---

B.1.2.1.1. Ostre zapalenie endometrium (ang. Acute endometritis)

Co to jest ostre zapalenie endometrium?

Ostre zapalenie endometrium to stan zapalny błony śluzowej wyścielającej jamę macicy, który rozwija się szybko i daje wyraźne objawy. Zwykle wynika z infekcji bakteryjnej, która wnika do endometrium podczas menstruacji, zabiegów diagnostycznych czy porodowych. Pacjentki odczuwają silny ból podbrzusza, mają gorączkę i mogą zaobserwować nieprawidłowe krwawienia o nieprzyjemnym zapachu. Infekcja może szybko przechodzić w głębsze warstwy macicy i rozprzestrzeniać się na przyległe struktury. Wczesne wdrożenie leczenia pomaga zapobiegać powikłaniom, takim jak ropnie czy przejście w postać przewlekłą.

Leczenie

W przypadku ostrego zapalenia endometrium konieczne jest zastosowanie celowanej antybiotykoterapii, najlepiej opartej na wynikach posiewów. W sytuacjach nagłych, zanim uzyska się wyniki badań, wdraża się leczenie empiryczne antybiotykiem o szerokim spektrum. Ważne jest uśmierzenie bólu lekami przeciwbólowymi oraz kontrolowanie gorączki. Przy braku poprawy lub w razie podejrzenia obecności martwiczych fragmentów błony śluzowej można rozważyć zabieg oczyszczania jamy macicy. Po ustąpieniu objawów zaleca się kontrolne badanie ginekologiczne i unikanie czynników ryzyka nawrotu, np. niepotrzebnych manipulacji wewnątrzmacicznych.

---

B.1.2.1.2. Ostre zapalenie macicy z ropomaciczem (ang. Acute inflammatory disease of uterus with pyometra)

Co to jest ostre zapalenie macicy z ropomaciczem?

Ostre zapalenie macicy z ropomaciczem oznacza, że w jamie macicy gromadzi się ropa na skutek intensywnego procesu zapalnego. Sytuacja ta występuje, gdy odpływ z jamy macicy jest utrudniony, np. przez zwężenie kanału szyjki macicy, co sprzyja gromadzeniu się zakażonej treści. Objawy obejmują silne bóle w dole brzucha, wysoką gorączkę, dreszcze i uczucie parcia. Ropomacicze jest stanem potencjalnie groźnym dla życia, zwłaszcza gdy dojdzie do pęknięcia ściany macicy lub rozsiania bakterii drogą krwionośną. Natychmiastowa interwencja medyczna jest niezbędna w celu ratowania zdrowia i życia pacjentki.

Leczenie

Leczenie polega na szybkiej ewakuacji ropy z jamy macicy, co często wymaga zabiegu chirurgicznego (najczęściej wyłyżeczkowania) lub drenażu. Równocześnie konieczne jest stosowanie mocnych antybiotyków dożylnych, aby zahamować rozprzestrzenianie się zakażenia. Monitorowanie parametrów życiowych pacjentki jest kluczowe, ponieważ w przebiegu ropomacicza może dojść do wstrząsu septycznego. Po opanowaniu ostrej fazy zapalenia warto przeprowadzić dalsze badania mające na celu wykrycie i usunięcie przyczyny niedrożności szyjki macicy. Rekonwalescencja wymaga odpoczynku, odpowiedniej diety i regularnych kontroli ginekologicznych.

---

B.1.2.2. Przewlekłe zapalenie macicy (ang. Chronic inflammatory disease of uterus)

Co to jest przewlekłe zapalenie macicy?

Przewlekłe zapalenie macicy to stan, w którym proces zapalny utrzymuje się przez dłuższy czas (tygodnie lub nawet miesiące), zwykle w efekcie niecałkowicie wyleczonego ostrego zapalenia lub z powodu nawracających infekcji. Objawy bywają mniej nasilone niż w fazie ostrej: mogą pojawić się bóle o mniejszej intensywności, okresowe stany podgorączkowe czy nieznaczne, nietypowe krwawienia. Często towarzyszy mu także uczucie dyskomfortu w podbrzuszu i ogólne osłabienie. Taki przewlekły stan zapalny może prowadzić do zmian bliznowatych w macicy oraz problemów z płodnością. Rozpoznanie bywa trudne i wymaga dokładnych badań, w tym USG i testów mikrobiologicznych.

Leczenie

Leczenie przewlekłego zapalenia macicy bywa dłuższe i bardziej złożone. Podstawą jest celowana antybiotykoterapia, często opierająca się na wynikach posiewów z kanału szyjki macicy i jamy macicy. Dodatkowo ważne jest wsparcie układu odpornościowego, właściwa dieta oraz dbałość o higienę intymną. W pewnych przypadkach konieczne może być mechaniczne oczyszczenie jamy macicy bądź leczenie zabiegowe, jeżeli istnieją zmiany anatomiczne utrudniające odpływ wydzieliny. Regularne kontrole ginekologiczne pozwalają na ocenę skuteczności terapii i wczesne wykrycie ewentualnych powikłań lub nawrotów.

---

B.1.2.2.1. Przewlekłe zapalenie endometrium (ang. Chronic endometritis)

Co to jest przewlekłe zapalenie endometrium?

Przewlekłe zapalenie endometrium to utrzymujący się stan zapalny błony śluzowej macicy, często o skąpych lub niespecyficznych objawach. Do jego rozwoju przyczyniają się niecałkowicie wyleczone infekcje, zmiany hormonalne czy zaburzenia w budowie macicy, a także obecność wkładki wewnątrzmacicznej. Kobiety z tym schorzeniem skarżą się zazwyczaj na nieprawidłowe krwawienia międzymiesiączkowe, bóle w podbrzuszu lub nawracające poronienia. Nierzadko choroba wykrywana jest przypadkowo podczas diagnostyki niepłodności. Rozpoznanie potwierdza się zwykle badaniem histopatologicznym wycinka endometrium.

Leczenie

Podstawą leczenia jest antybiotykoterapia dobrana zgodnie z wynikami wymazów lub posiewu. W niektórych przypadkach stosuje się też leczenie hormonalne w celu regulacji cyklu i wsparcia regeneracji endometrium. Zaleca się kontrolne badania USG, a czasami również histeroskopię, by ocenić stan błony śluzowej i wykluczyć inne przyczyny dolegliwości. Po zakończeniu terapii antybiotykowej może być wskazane zastosowanie probiotyków i preparatów odbudowujących prawidłową florę pochwy. Skuteczne wyleczenie przewlekłego zapalenia endometrium często poprawia szanse na zajście w ciążę i donoszenie jej do terminu.

---

B.1.2.2.2. Przewlekłe zapalenie macicy z ropomaciczem (ang. Chronic inflammatory disease of uterus with pyometra)

Co to jest przewlekłe zapalenie macicy z ropomaciczem?

Przewlekłe zapalenie macicy z ropomaciczem charakteryzuje się długotrwałym gromadzeniem się treści ropnej w jamie macicy. Do sytuacji tej dochodzi, kiedy istnieje przeszkoda w odpływie wydzieliny (np. zwężenie szyjki macicy) lub gdy infekcja stale nawraca. Objawy mogą nie być tak silne jak w ostrym ropomaciczu, ale pojawiają się nawracające bóle brzucha, uczucie pełności w miednicy czy okresowe stany podgorączkowe. Schorzenie to może poważnie wpływać na stan zdrowia kobiety, prowadząc m.in. do anemii, pogorszenia ogólnego samopoczucia i ryzyka powikłań septycznych. Diagnozę potwierdzają badania obrazowe (USG), a często również posiew treści z jamy macicy.

Leczenie

Leczenie wymaga usunięcia przyczyny gromadzenia się ropy, co często wiąże się z poszerzeniem kanału szyjki macicy lub zabiegiem łyżeczkowania. Jednocześnie stosuje się długotrwałą antybiotykoterapię, ukierunkowaną na zwalczanie patogenów zidentyfikowanych w posiewach. Niezbędne są regularne kontrole ginekologiczne i badania USG celem oceny skuteczności leczenia. W przypadkach opornych lub zaawansowanych, zwłaszcza u kobiet, które nie planują już macierzyństwa, rozważana bywa histerektomia (usunięcie macicy). Rekonwalescencja wymaga dbałości o ogólny stan zdrowia, stosowania diety wzmacniającej i higieny intymnej na wysokim poziomie.

---

B.1.3. Zapalenie pochwy (ang. Vaginitis)

Co to jest zapalenie pochwy?

Zapalenie pochwy to stan zapalny błony śluzowej wyścielającej pochwę, wywołany najczęściej przez czynniki zakaźne (bakterie, grzyby, pierwotniaki) lub zaburzenia równowagi flory bakteryjnej. Objawy obejmują świąd, pieczenie, nieprawidłową wydzielinę (np. o zmienionej barwie i zapachu) oraz dyskomfort lub ból przy oddawaniu moczu czy w trakcie stosunku. Może pojawiać się także zaczerwienienie i obrzęk śluzówki pochwy. Zaburzenia hormonalne, antybiotykoterapia czy nieodpowiednia higiena intymna mogą predysponować do rozwoju zapaleń. Schorzenie jest powszechne i w większości przypadków dobrze reaguje na leczenie przyczynowe.

Przyczyny

• Infekcje bakteryjne: Bacterial vaginosis (BV) wywołana przez Gardnerella vaginalis.
• Infekcje grzybicze: Candida albicans powodująca kandydozę.
• Infekcje pierwotniakowe: Trichomonas vaginalis odpowiedzialna za rzęsistkowicę.
• Zaburzenia hormonalne: Zmniejszenie poziomu estrogenów po menopauzie.
• Reakcje alergiczne: Na produkty higieniczne, detergenty, prezerwatywy.

Objawy

• Świąd i pieczenie: Uczucie swędzenia i pieczenia w okolicy pochwy.
• Nietypowe wydzieliny: Wydzieliny o zmienionej konsystencji, kolorze lub zapachu.
• Ból podczas stosunku: Dyspareunia, czyli ból podczas stosunku seksualnego.
• Ból i dyskomfort: W dolnej części brzucha.

Powikłania

• Nawracające infekcje: Częste nawroty infekcji pochwy.
• Problemy z płodnością: Niektóre infekcje mogą wpływać na płodność.
• Zwiększone ryzyko innych infekcji: W tym infekcji dróg moczowych.

Zapobieganie

• Higiena intymna: Regularne, delikatne mycie okolic intymnych.
• Unikanie drażniących produktów: Używanie łagodnych mydeł i unikanie perfumowanych produktów higienicznych.
• Bezpieczne praktyki seksualne: Stosowanie prezerwatyw.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ginekologa.
• Badania laboratoryjne: Wymazy z pochwy, badania mikrobiologiczne.
• Badania obrazowe: Rzadko, ale czasem USG może być pomocne.

Leczenie

• Antybiotyki: Na infekcje bakteryjne.
• Leki przeciwgrzybicze: Na infekcje grzybicze.
• Leki przeciwwirusowe: Na infekcje wirusowe.
• Probiotyki: W celu przywrócenia równowagi flory bakteryjnej pochwy.

Leczenie zapalenia pochwy zwykle polega na zastosowaniu odpowiednich leków przeciwbakteryjnych, przeciwgrzybiczych lub przeciwpasożytniczych, zależnie od wykrytego patogenu. Niekiedy wskazana jest równoczesna terapia partnera seksualnego, szczególnie w przypadku infekcji przenoszonych drogą płciową. Uzupełniająco zaleca się probiotyki dopochwowe, które wspierają przywrócenie prawidłowej mikroflory. Częstym zaleceniem jest również unikanie irygacji pochwy i stosowanie łagodnych środków do higieny intymnej. Ważną częścią profilaktyki jest regularna kontrola ginekologiczna i utrzymywanie zdrowego stylu życia.

Źródła (Zapalenie Pochwy):

• H. Jeng, T. Yan, Jing-yi Chen (2020) – Treating vaginitis with probiotics in non-pregnant females: A systematic review and meta-analysis (tłum. Leczenie zapalenia pochwy probiotykami u nieciężarnych kobiet: przegląd systematyczny i metaanaliza)
• S. Margulies, Isha Dhingra, V. Flores, J. Hecht, O. Fadare, L. Pal, V. Parkash (2020) – The Diagnostic Criteria for Chronic Endometritis: A Survey of Pathologists (tłum. Kryteria diagnostyczne przewlekłego zapalenia endometrium: ankieta wśród patologów)
• S. Matsubara (2021) – Uterine irrigation for pyometra (tłum. Nawadnianie macicy w przypadku ropomacicza)
• Chemen Neal, Lauren H. Kus, L. Eckert, J. Peipert (2020) – Non-Candidal Vaginitis: A Comprehensive Approach to Diagnosis & Management (tłum. Zapalenie pochwy nie wywołane przez Candida: kompleksowe podejście do diagnozy i leczenia)
• Hemin Muheddin Kareem, Muhammed Saed Qadir, Safa Bakr Karim, Solaf Jawhar Ali (2020) – Characterization Of Vaginitis Among Women Complaining Of Genital Tract Symptoms (tłum. Charakterystyka zapalenia pochwy u kobiet skarżących się na objawy układu płciowego)

---

B.1.3.1. Ostre zapalenie pochwy (ang. Acute vaginitis)

Co to jest ostre zapalenie pochwy?

Ostre zapalenie pochwy to nagle występujący stan zapalny błony śluzowej pochwy, często z intensywnymi objawami świądu, pieczenia i obfitej wydzieliny. Wywołują je zwykle patogeny o wysokiej zjadliwości lub sytuacje szczególnie sprzyjające rozwojowi infekcji (np. nagła zmiana pH pochwy, niedawna antybiotykoterapia, infekcja przenoszona drogą płciową). Dolegliwości mogą być na tyle silne, że utrudniają normalne funkcjonowanie i wymagają szybkiej interwencji. Rozpoznanie stawia się na podstawie badania ginekologicznego, oceny wydzieliny oraz testów mikrobiologicznych. Wczesne rozpoczęcie leczenia daje dużą szansę na uniknięcie powikłań i szybką poprawę stanu zdrowia.

Leczenie

W ostrym zapaleniu pochwy lekarz dobiera odpowiednie leki (przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze lub inne), często w formie dopochwowej i doustnej. Ważne jest przestrzeganie zaleceń co do czasu trwania kuracji, nawet po ustąpieniu objawów. W przypadku występowania silnego świądu czy bólu można sięgnąć po środki łagodzące dostępne w postaci kremów lub globulek. Dodatkowym elementem terapii bywa probiotykoterapia, pozwalająca na szybką odbudowę naturalnej mikroflory pochwy. Zalecana jest także okresowa abstynencja seksualna i unikanie czynników drażniących, aby przyspieszyć gojenie.

---

B.1.3.2. Zapalne zapalenie pochwy (ang. Inflammatory vaginitis)

Co to jest zapalne zapalenie pochwy?

Określenie „zapalne zapalenie pochwy” bywa używane, gdy przyczyna zapalenia nie jest oczywista, ale w obrazie klinicznym dominuje wyraźna reakcja zapalną. W tym typie zapalenia często stwierdza się intensywne zaczerwienienie śluzówki pochwy, a wydzielina może być obfita, ropna lub śluzowo-ropna. Objawom towarzyszy zwykle silny świąd, pieczenie i ból przy dotyku. Czasem trudno wyodrębnić konkretny patogen, co wymaga bardziej szczegółowych badań, w tym posiewów i paneli PCR. Właściwe rozpoznanie jest kluczowe, by wdrożyć skuteczne leczenie.

Leczenie

Terapia opiera się głównie na celowanych lekach przeciwbakteryjnych lub przeciwgrzybiczych, choć czasem leczenie ma charakter empiryczny, zanim potwierdzi się konkretnego patogena. W niektórych przypadkach stosuje się także sterydy miejscowe, które redukują nadmierną reakcję zapalną i przyspieszają gojenie. Po ustąpieniu ostrych objawów warto zadbać o odbudowę mikroflory pochwy za pomocą probiotyków. Monitorowanie efektów leczenia jest istotne, aby uniknąć przejścia w postać przewlekłą. Profilaktycznie zaleca się właściwą higienę intymną i unikanie substancji drażniących.

---

B.1.3.3. Podostre lub przewlekłe zapalenie pochwy (ang. Subacute or chronic vaginitis)

Co to jest podostre lub przewlekłe zapalenie pochwy?

Podostre lub przewlekłe zapalenie pochwy to długotrwale utrzymujący się stan zapalny, który może dawać objawy o umiarkowanym nasileniu, lecz nie ustępuje samoistnie. Zazwyczaj jest następstwem niecałkowicie wyleczonej ostrej infekcji lub skutkiem zaburzeń równowagi flory bakteryjnej pochwy. Kobiety dotknięte tym problemem często skarżą się na dyskomfort, okresowe pieczenie, lekkie upławy o zmiennym nasileniu oraz nawracające podrażnienia. Przewlekłe zapalenie pochwy może prowadzić do zmian troficznych w śluzówce i zwiększa ryzyko powikłań, np. nadżerek. W rozpoznaniu pomocne są badania mikrobiologiczne, cytologiczne oraz USG.

Leczenie

Leczenie polega na długotrwałym stosowaniu odpowiednich leków przeciwbakteryjnych czy przeciwgrzybiczych (zgodnie z wynikami badań), a także na eliminacji czynników wywołujących (np. przewlekły stres, zaburzenia hormonalne). Wsparciem bywa terapia hormonami w przypadku niedoborów estrogenów, które mogą sprzyjać infekcjom. Konieczne jest regularne monitorowanie postępów leczenia oraz stopniowe przywracanie naturalnej flory pochwy za pomocą probiotyków. W razie wystąpienia oporności na leczenie należy rozważyć dalszą diagnostykę w kierunku chorób ogólnoustrojowych lub zaburzeń odporności. Profilaktyka obejmuje dbałość o higienę, stosowanie środków do higieny intymnej o odpowiednim pH i unikanie czynników drażniących.

---

B.1.3.4. Choroba wrzodowa pochwy (ang. Genital ulcer disease of vagina)

Co to jest choroba wrzodowa pochwy?

Choroba wrzodowa pochwy odnosi się do występowania owrzodzeń lub nadżerek na ścianach pochwy, mogących mieć różnorodną etiologię, od infekcji po zmiany autoimmunologiczne. Zmiany te często wywołują dyskomfort, ból i mogą krwawić przy dotyku. Wydzielina z pochwy może się zmienić, przyjmując nieprzyjemny zapach lub barwę. W niektórych przypadkach choroba wrzodowa pochwy jest częścią bardziej ogólnego zespołu chorobowego, obejmującego także srom i szyjkę macicy. Rozpoznanie zwykle wymaga badania ginekologicznego, cytologii i badań w kierunku chorób przenoszonych drogą płciową.

Przyczyny

• Infekcje wirusowe: Herpes simplex virus (HSV), Epstein-Barr virus (EBV).
• Infekcje bakteryjne: Treponema pallidum (kiła), Haemophilus ducreyi (wrzód miękki).
• Zaburzenia autoimmunologiczne: Zespół Behçeta.
• Trauma i urazy mechaniczne: Powstałe na skutek urazów lub procedur medycznych.

Objawy

• Bolesne owrzodzenia: Zmiany na ścianach pochwy, które mogą być bolesne i krwawić.
• Świąd i pieczenie: Intensywne uczucie swędzenia i pieczenia.
• Wydzielina: Nietypowa wydzielina z pochwy, czasem o nieprzyjemnym zapachu.
• Objawy ogólne: Gorączka, złe samopoczucie, ból podczas oddawania moczu.

Powikłania

• Infekcje wtórne: Ryzyko wtórnych infekcji bakteryjnych.
• Bliznowacenie: Powstanie blizn, które mogą powodować dyskomfort i problemy estetyczne.
• Problemy z płodnością: W przypadku poważnych infekcji mogą wystąpić problemy z płodnością.

Zapobieganie

• Bezpieczne praktyki seksualne: Stosowanie prezerwatyw w celu zmniejszenia ryzyka infekcji.
• Higiena osobista: Regularne mycie okolic intymnych.
• Unikanie drażniących produktów: Używanie łagodnych, nieperfumowanych środków higienicznych.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez lekarza ginekologa.
• Badania laboratoryjne: Wymazy z wrzodów, testy na obecność wirusów i bakterii.
• Biopsja: Pobranie próbki tkanki do badania histopatologicznego.

Leczenie

• Antybiotyki: Na infekcje bakteryjne.
• Leki przeciwwirusowe: Na infekcje wirusowe.
• Leki przeciwzapalne: W celu zmniejszenia stanu zapalnego i bólu.
• Leczenie miejscowe: Kremy i maści przyspieszające gojenie wrzodów.

Terapia skupia się na usunięciu przyczyny owrzodzeń – jeśli są one wynikiem infekcji, stosuje się odpowiednie leki przeciwwirusowe, przeciwbakteryjne czy przeciwgrzybicze. Często zaleca się również środki przyspieszające regenerację śluzówki i zapobiegające nadkażeniom. Przy owrzodzeniach o podłożu autoimmunologicznym lub zapalnym pomocne mogą być sterydy lub leki immunosupresyjne. Uzupełniająco warto zadbać o higienę intymną, noszenie przewiewnej bielizny i unikanie długotrwałych podrażnień (np. podpasek zapachowych). Regularne kontrole pozwalają ocenić skuteczność leczenia i zapobiec ewentualnym nawrotom.

Źródła (Wrzód Płciowy Pochwy):

• M. Roett (2020) – Genital Ulcers: Differential Diagnosis and Management (tłum. Wrzody narządów płciowych: diagnostyka różnicowa i leczenie)
• Jaweed Ahmed, Jyoti Rawre, Neha Dhawan, P. Dudani, N. Khanna, B. Dhawan (2022) – Genital ulcer disease: A review (tłum. Choroba wrzodów narządów płciowych: przegląd)
• Francielle Santana, Taiza Diamantino, P. Silva, Luís Rodrigues, Tatiana Diamantino (2022) – Acute genital ulcer in adolescent: clinical case (tłum. Ostry wrzód narządów płciowych u nastolatki: przypadek kliniczny)
• Hyeon Cheol Kim, D. Oh, Jang Hyun Park, Hyun-Jin Kim, Y. Seo, Hye Jee Yoo, Hyenam Jang, Jua Shin, Chae Won Kim, M. Kwon, H. Jin, S. K. Lee, Ji-Eun Oh, Heung Kyu Lee (2020) – Multivalent DNA vaccine protects against genital herpes by T-cell immune induction in vaginal mucosa (tłum. Wielowartościowa szczepionka DNA chroni przed opryszczką narządów płciowych przez indukcję odpowiedzi immunologicznej komórek T w błonie śluzowej pochwy)
• S. A. Vismara, Sebastiano A. G. Lava, L. Kottanattu, G. Simonetti, L. Zgraggen, C. Clericetti, M. Bianchetti, G. Milani (2020) – Lipschütz’s acute vulvar ulcer: a systematic review (tłum. Ostry wrzód sromu Lipschütza: przegląd systematyczny)

---

B.1.4. Choroby gruczołu Bartholina (ang. Diseases of Bartholin gland)

Co to są choroby gruczołu Bartholina?

Choroby gruczołu Bartholina obejmują różnego rodzaju stany zapalne, torbiele oraz ropnie powstające w obrębie gruczołu zlokalizowanego w tylnej części przedsionka pochwy. Gruczoł Bartholina odpowiada za wydzielanie śluzu nawilżającego ujście pochwy, a jego ujście może ulec zatkaniu, prowadząc do kumulacji wydzieliny. Najczęstszymi problemami są torbiele i ropnie, które mogą powodować dyskomfort, ból, obrzęk i trudności w chodzeniu bądź współżyciu. W stanach zapalnych często pojawiają się dodatkowo zaczerwienienie i bolesność przy dotyku. Choroby te zwykle wymagają interwencji medycznej, zwłaszcza jeśli objawy są nasilone.

Przyczyny

• Torbiele Bartholina: Blokada przewodu gruczołu prowadząca do nagromadzenia płynu.
• Ropnie Bartholina: Zakażenie torbieli przez bakterie takie jak Escherichia coli, Staphylococcus aureus.
• Nowotwory: Rzadkie przypadki raków gruczołu Bartholina, takie jak rak płaskonabłonkowy, adenocarcinoma.

Objawy

• Ból i obrzęk: Bolesny obrzęk w okolicy sromu, szczególnie przy ropniach.
• Trudności w chodzeniu i siedzeniu: Dyskomfort podczas codziennych czynności.
• Gorączka i złe samopoczucie: W przypadku ropni mogą wystąpić objawy ogólnoustrojowe.
• Nietypowe wydzieliny: Ropne wydzieliny w przypadku ropni.

Powikłania

• Nawracające infekcje: Częste nawroty ropni Bartholina.
• Bliznowacenie: Możliwe blizny po chirurgicznym leczeniu torbieli i ropni.
• Rozprzestrzenienie infekcji: Zakażenie może rozprzestrzenić się na inne obszary ciała.

Zapobieganie

• Higiena intymna: Regularne, delikatne mycie okolic intymnych.
• Unikanie drażniących produktów: Stosowanie łagodnych, nieperfumowanych środków higienicznych.
• Bezpieczne praktyki seksualne: Stosowanie prezerwatyw w celu zmniejszenia ryzyka infekcji.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ginekologa.
• Badania laboratoryjne: Wymazy z miejsca infekcji, badania mikrobiologiczne.
• Biopsja: W przypadku podejrzenia nowotworu pobranie próbki tkanki do badania histopatologicznego.

Leczenie

• Antybiotyki: Stosowane w leczeniu zakażeń bakteryjnych.
• Drenaż: Chirurgiczne usunięcie ropy z ropni Bartholina.
• Marsupializacja: Procedura chirurgiczna, która polega na otwarciu torbieli i zszyciu jej krawędzi, aby umożliwić ciągły drenaż.
• Leczenie nowotworów: W zależności od rodzaju nowotworu może obejmować chirurgię, chemioterapię i radioterapię.

Leczenie bywa uzależnione od charakteru zmiany: w przypadku niewielkich torbieli bez objawów czasem wystarczy obserwacja i ciepłe okłady wspomagające samoistne opróżnienie gruczołu. Ropnie z reguły wymagają nacięcia, drenażu oraz antybiotykoterapii, aby zapobiec rozszerzaniu się zakażenia. W nawracających przypadkach lub przy dużych torbielach zaleca się zabieg marsupializacji, czyli wytworzenia nowego ujścia gruczołu, co umożliwia stały odpływ wydzieliny. W niektórych sytuacjach przeprowadza się także resekcję całego gruczołu. Profilaktyka polega na utrzymaniu prawidłowej higieny oraz szybkim reagowaniu na pierwsze objawy zastoju wydzieliny.

Źródła (Choroby Gruczołu Bartholina):

• M. Akhtar, U. Chishti, Romana Idress (2021) – Bartholin gland carcinoma in a young female: a rare disease in an unusual age group (tłum. Rak gruczołu Bartholina u młodej kobiety: rzadka choroba w nietypowej grupie wiekowej)
• Camilla Turetta, Roberta Mazzeo, Giuseppe Capalbo, S. Miano, Robert Fruscio, V. Di Donato, F. Falcone, G. Mangili, Sandro Pignata, I. Palaia (2023) – Management of primary and recurrent Bartholin’s gland carcinoma: A systematic review on behalf of MITO Rare Cancer Group (tłum. Zarządzanie pierwotnym i nawracającym rakiem gruczołu Bartholina: przegląd systematyczny w imieniu MITO Rare Cancer Group)
• Shreyasee Das, Rahul Shil, Dhanpal H. N. (2023) – Bartholin gland cyst and abscess: an updated scenario (tłum. Torbiel i ropień gruczołu Bartholina: zaktualizowany scenariusz)
• O. Olokor, E. Gharoro, A. Rabiu, E. Enabudoso, D. Kofa (2021) – Squamous cell carcinoma of the Bartholin Gland: A rare genital cancer managed at the JFK Liberian-Japanese Friendship Maternity Hospital Monrovia, Liberia (tłum. Rak płaskonabłonkowy gruczołu Bartholina: rzadka choroba narządów płciowych leczona w JFK Liberian-Japanese Friendship Maternity Hospital Monrovia, Liberia)
• S. Omenai, Sunday Omozuwa, M. Nweke (2022) – Nodular Hyperplasia of the Bartholin’s Gland: An Overlooked Clinical Entity (tłum. Guzkowa hiperplazja gruczołu Bartholina: przeoczone zjawisko kliniczne)

---

B.1.4.1. Ropień gruczołu Bartholina (ang. Abscess of Bartholin gland)

Co to jest ropień gruczołu Bartholina?

Ropień gruczołu Bartholina to zbiornik ropnej wydzieliny powstający wskutek zablokowania ujścia gruczołu Bartholina i rozwoju zakażenia w jego obrębie. Najczęściej wywołany jest przez bakterie, np. Escherichia coli czy gronkowce, które przedostają się do zamkniętej przestrzeni. Objawia się znacznym obrzękiem, bólem i uczuciem napięcia w okolicy warg sromowych, często utrudniającym chodzenie i siedzenie. Skóra nad ropniem może być zaczerwieniona i wrażliwa na dotyk. W przypadku braku leczenia może dojść do samoistnego pęknięcia, co jednak niesie ryzyko pozostawienia przetoki lub nawrotu.

Przyczyny

• Zakażenia bakteryjne: Najczęściej Staphylococcus aureus, Escherichia coli, a także Neisseria gonorrhoeae i Chlamydia trachomatis.
• Blokada przewodu gruczołu: Może prowadzić do powstania torbieli, która następnie ulega zakażeniu.
• Infekcje przenoszone drogą płciową: Mogą zwiększać ryzyko rozwoju ropnia gruczołu Bartholina.

Objawy

• Ból i obrzęk: Bolesne, obrzmiałe masy w okolicy sromu, zwykle jednostronne.
• Trudności w chodzeniu i siedzeniu: Znaczny dyskomfort podczas wykonywania codziennych czynności.
• Gorączka: Może wystąpić w przypadku rozległego zakażenia.
• Wydzielina: Zmiany skórne mogą wydzielać ropę.

Powikłania

• Nawracające ropnie: Częste nawroty zakażeń mogą prowadzić do powstawania przewlekłych problemów zdrowotnych.
• Bliznowacenie: Może wystąpić po leczeniu chirurgicznym.
• Rozprzestrzenienie infekcji: Może prowadzić do poważniejszych zakażeń ogólnoustrojowych.

Zapobieganie

• Higiena intymna: Regularne, delikatne mycie okolic intymnych.
• Bezpieczne praktyki seksualne: Stosowanie prezerwatyw w celu zmniejszenia ryzyka infekcji.
• Unikanie drażniących produktów: Stosowanie łagodnych, nieperfumowanych środków higienicznych.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ginekologa.
• Badania laboratoryjne: Wymazy z miejsca infekcji, badania mikrobiologiczne.
• Badania obrazowe: Rzadko stosowane, ale czasem pomocne w diagnostyce różnicowej.

Leczenie

• Antybiotyki: Stosowane w leczeniu zakażeń bakteryjnych.
• Drenaż chirurgiczny: Marsupializacja lub zastosowanie cewnika Worda.
• Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne: W celu złagodzenia objawów.
• Cewnik Worda: Minimalnie inwazyjna metoda, która pozwala na ciągły drenaż ropy.

Podstawą leczenia jest nacięcie i drenaż ropnia, co pozwala na usunięcie zakażonej treści i odbarczenie gruczołu. Następnie stosuje się antybiotykoterapię celowaną na najczęstsze bakterie wywołujące to schorzenie. W niektórych przypadkach przeprowadza się marsupializację, aby stworzyć nowe, stałe ujście gruczołu. Po zabiegu zaleca się utrzymanie odpowiedniej higieny, noszenie luźnej bielizny i regularne kontrole, by zapobiec ponownemu zablokowaniu. Jeśli ropnie nawracają wielokrotnie, rozważana bywa całkowita resekcja gruczołu Bartholina.

Źródła (Ropień Gruczołu Bartholina):

• P. Oriji, D. Allagoa, A. Ubom, V. Oriji (2022) – A 5-year review of incidence, presentation and management of Bartholin gland cysts and abscesses in a tertiary hospital, Yenagoa, South-South Nigeria (tłum. 5-letni przegląd częstości występowania, prezentacji i leczenia torbieli i ropni gruczołu Bartholina w szpitalu trzeciego stopnia, Yenagoa, południowa Nigeria)
• Adrianna Krupa, Ewa Piasek (2020) – Surgical management options for Bartholin’s gland abscess (tłum. Opcje leczenia chirurgicznego ropnia gruczołu Bartholina)
• Justin M. Elkins, O. Hamid, L. Simon, J. Sheele (2020) – Association of Bartholin cysts and abscesses and sexually transmitted infections (tłum. Związek między torbielami i ropniami gruczołu Bartholina a infekcjami przenoszonymi drogą płciową)
• N. Santo, M. Muhlis, Muji Iswanty, I. Idrus, N. Massi (2021) – Bartholin’s Abscess with Bacterial Vaginosis Coinfection Successfully Treated with a Modified Word Catheter and Combined Antibiotics (tłum. Ropień gruczołu Bartholina z koinfekcją bakteryjną waginozą skutecznie leczony zmodyfikowanym cewnikiem Worda i połączonymi antybiotykami)
• Shreyasee Das, Rahul Shil, Dhanpal H. N. (2023) – Bartholin gland cyst and abscess: an updated scenario (tłum. Torbiel i ropień gruczołu Bartholina: zaktualizowany scenariusz)

---

B.1.4.2. Torbiel gruczołu Bartholina (ang. Cyst of Bartholin gland)

Co to jest torbiel gruczołu Bartholina?

Torbiel gruczołu Bartholina to patologiczna przestrzeń wypełniona płynem, powstająca w wyniku zablokowania ujścia gruczołu Bartholina. Zazwyczaj ma kształt kulisty i może stopniowo się powiększać, powodując dyskomfort, zwłaszcza podczas chodzenia lub współżycia. Niekiedy torbiel jest niebolesna i bywa wykrywana przypadkowo w trakcie rutynowego badania ginekologicznego. Przy dużych rozmiarach może się jednak przekształcić w ropień, jeśli dojdzie do nadkażenia bakteryjnego. Ryzyko wystąpienia torbieli rośnie u kobiet aktywnych seksualnie, choć może pojawić się także w innych okolicznościach.

Przyczyny

• Blokada przewodu gruczołu: Najczęstsza przyczyna prowadząca do nagromadzenia płynu i powstania torbieli.
• Infekcje bakteryjne: Bakterie takie jak Escherichia coli, Staphylococcus aureus, mogą zakażać torbiel, prowadząc do powstania ropnia.
• Zakażenia przenoszone drogą płciową: Neisseria gonorrhoeae i Chlamydia trachomatis mogą przyczynić się do powstania torbieli.

Objawy

• Bezobjawowe torbiele: Wiele torbieli nie powoduje żadnych objawów i jest wykrywanych przypadkowo.
• Ból i obrzęk: W przypadku infekcji, torbiel może stać się bolesna i obrzmiała.
• Trudności w chodzeniu i siedzeniu: Dyskomfort podczas wykonywania codziennych czynności.
• Nietypowe wydzieliny: Ropne wydzieliny w przypadku zakażenia.

Powikłania

• Ropień gruczołu Bartholina: Torbiel może ulec zakażeniu, prowadząc do powstania ropnia.
• Nawracające torbiele: Mogą pojawiać się ponownie po leczeniu.
• Bliznowacenie: Może wystąpić po leczeniu chirurgicznym.

Zapobieganie

• Higiena intymna: Regularne, delikatne mycie okolic intymnych.
• Unikanie drażniących produktów: Używanie łagodnych, nieperfumowanych środków higienicznych.
• Bezpieczne praktyki seksualne: Stosowanie prezerwatyw w celu zmniejszenia ryzyka infekcji.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ginekologa.
• Badania obrazowe: Ultrasonografia lub rezonans magnetyczny mogą być pomocne w diagnostyce torbieli.

Leczenie

• Drenaż: Stosowanie technik takich jak marsupializacja, która polega na otwarciu torbieli i zapewnieniu ciągłego drenażu.
• Antybiotyki: Stosowane w przypadku zakażenia.
• Leczenie chirurgiczne: W przypadkach nawracających lub dużych torbieli może być konieczne chirurgiczne usunięcie torbieli.

Leczenie zależy od wielkości torbieli i nasilenia objawów. Małe, bezobjawowe torbiele można obserwować, zalecając ciepłe okłady lub nasiadówki, które mogą pomóc w spontanicznym opróżnieniu gruczołu. Przy większych zmianach lub w przypadku dolegliwości bólowych wskazany jest zabieg marsupializacji, który umożliwia trwałe odprowadzenie płynu. Jeśli w torbieli rozwinie się zakażenie, konieczne jest nacięcie, drenaż oraz antybiotykoterapia. Dbałość o higienę i regularne wizyty kontrolne pozwalają na wczesne wykrycie ewentualnego nawrotu lub powikłań.

Źródła (Torbiel Gruczołu Bartholina):

• Fonda Octarianingsih Shariff, Diki Septian, Dinda Dwi Fajarwati, Ellys Tahnia Siagian, Eggy Lasmawati, Eva Aprillya, Fidati Hanifa, Jeane Lawren (2022) – Recurrent Bartholin’s Cyst: Literature Review and Case Report (tłum. Nawracająca torbiel Bartholina: przegląd literatury i opis przypadku)
• Shreyasee Das, Rahul Shil, Dhanpal H. N. (2023) – Bartholin gland cyst and abscess: an updated scenario (tłum. Torbiel i ropień gruczołu Bartholina: zaktualizowany scenariusz)
• Ferhat Aslan, Kazım Ersin Altınsoy (2023) – GIANT BARTHOLIN CYST CASE REPORT (tłum. Opis przypadku gigantycznej torbieli Bartholina)
• P. Oriji, D. Allagoa, A. Ubom, V. Oriji (2022) – A 5-year review of incidence, presentation and management of Bartholin gland cysts and abscesses in a tertiary hospital, Yenagoa, South-South Nigeria (tłum. 5-letni przegląd częstości występowania, prezentacji i leczenia torbieli i ropni gruczołu Bartholina w szpitalu trzeciego stopnia, Yenagoa, południowa Nigeria)
• M. Uloko, H. Stearns, C. Gagnon, J. Minton, I. Goldstein (2023) – (031) Bartholin Cysts Can Be Treatable Causes of Female Sexual Dysfunction: Four Year Review of Diagnosis and Treatment Principles (tłum. Torbiele Bartholina mogą być leczonymi przyczynami dysfunkcji seksualnej kobiet: czteroletni przegląd zasad diagnostyki i leczenia)

---

B.1.5. Zapalenie szyjki macicy (ang. Cervicitis)

Co to jest zapalenie szyjki macicy?

Zapalenie szyjki macicy (cervicitis) to stan zapalny błony śluzowej pokrywającej kanał szyjki macicy, który najczęściej jest wynikiem infekcji przenoszonych drogą płciową, np. Chlamydia trachomatis czy Neisseria gonorrhoeae. Objawy mogą obejmować upławy o nieprzyjemnym zapachu, ból przy współżyciu, krwawienia kontaktowe lub uczucie dyskomfortu w podbrzuszu. Jednak u wielu kobiet zapalenie szyjki macicy przebiega skąpoobjawowo i może zostać wykryte dopiero podczas badania cytologicznego lub kolposkopii. Nieleczone zapalenie szyjki macicy może rozprzestrzeniać się na dalsze odcinki układu rozrodczego, prowadząc do zapalenia narządów miednicy mniejszej.

Przyczyny

• Infekcje bakteryjne: Neisseria gonorrhoeae, Chlamydia trachomatis.
• Infekcje wirusowe: Herpes simplex virus (HSV).
• Infekcje pierwotniakowe: Trichomonas vaginalis.
• Mykoplazmy: Mycoplasma genitalium, Ureaplasma urealyticum.

Objawy

• Nietypowe wydzieliny: Często o barwie żółtej lub zielonkawej, czasem z nieprzyjemnym zapachem.
• Ból i dyskomfort: W dolnej części brzucha, ból podczas stosunku (dyspareunia).
• Krwawienie międzymiesiączkowe: Krwawienie między miesiączkami lub po stosunku.
• Świąd i pieczenie: W okolicy pochwy.

Powikłania

• Nawracające infekcje: Częste nawroty zapalenia szyjki macicy.
• Choroba zapalna miednicy (PID): Może prowadzić do problemów z płodnością.
• Zwiększone ryzyko innych infekcji: W tym infekcji dróg moczowych.

Zapobieganie

• Bezpieczne praktyki seksualne: Stosowanie prezerwatyw w celu zmniejszenia ryzyka infekcji.
• Higiena osobista: Regularne, delikatne mycie okolic intymnych.
• Unikanie drażniących produktów: Stosowanie łagodnych, nieperfumowanych środków higienicznych.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ginekologa.
• Badania laboratoryjne: Wymazy z szyjki macicy, testy na obecność patogenów.
• Biopsja: Rzadko, ale czasami pomocna w diagnostyce różnicowej.

Leczenie

• Antybiotyki: Stosowane w leczeniu infekcji bakteryjnych, np. ceftriakson na rzeżączkę i azytromycyna na chlamydię.
• Leki przeciwwirusowe: Na infekcje wirusowe, np. acyklowir na HSV.
• Leki przeciwzapalne: W celu złagodzenia objawów zapalenia.

Podstawą leczenia jest ustalenie czynnika wywołującego i zastosowanie odpowiedniej terapii antybiotykowej lub przeciwwirusowej. Ważne jest także równoczesne leczenie partnera seksualnego, jeśli zakażenie ma charakter przenoszony drogą płciową, aby uniknąć ponownej infekcji. Podczas kuracji zaleca się wstrzemięźliwość seksualną lub stosowanie zabezpieczenia do czasu całkowitego wyleczenia. Po zakończeniu leczenia wykonywane są często badania kontrolne, aby potwierdzić skuteczność terapii. Profilaktyka obejmuje regularne badania cytologiczne, stosowanie prezerwatyw oraz ograniczenie liczby partnerów seksualnych.

Źródła (Zapalenie Szyjki Macicy):

• Alejandra Cabellos, Camila Keim, Nicole Álvarez, C. Guzmán, Gonzalo Vesperinas (2022) – Necrotic cervicitis for co-infection of herpes simplex virus 2 and Mycoplasma genitalium (tłum. Nekrotyczne zapalenie szyjki macicy z powodu koinfekcji wirusem opryszczki pospolitej typu 2 i Mycoplasma genitalium)
• J. Dionne-Odom, J. Marrazzo (2020) – Cervicitis: Balancing the Goals of Empiric Therapy and Antimicrobial Stewardship to Improve Women’s Health (tłum. Zapalenie szyjki macicy: Równoważenie celów terapii empirycznej i zarządzania antybiotykami w celu poprawy zdrowia kobiet)
• A. Roy, R. Dadwal, R. Yadav, P. Singh, S. Krishnamoorthi, A. Dasgupta, A. Chakraborti, S. Sethi (2021) – Association of Chlamydia trachomatis, Neisseria gonorrhoeae, Mycoplasma genitalium and Ureaplasma species infection and organism load with cervicitis in north Indian population (tłum. Związek między zakażeniem Chlamydia trachomatis, Neisseria gonorrhoeae, Mycoplasma genitalium i gatunkami Ureaplasma a obciążeniem organizmu a zapaleniem szyjki macicy w populacji północnych Indii)
• S. Shinde, Ramesh Bawaskar (2021) – Homoeopathy in cervicitis: A review (tłum. Homeopatia w zapaleniu szyjki macicy: przegląd)
• S. Shazamani, W. Begum, S. Sumaiya (2022) – Effect of Althea officinalis Linnaeus (Tuqme khatmi) in Cervicitis (Iltehabe unqur rehm) – An Open Observational Clinical Study (tłum. Wpływ Althea officinalis Linnaeus (Tuqme khatmi) w zapaleniu szyjki macicy (Iltehabe unqur rehm) – Otwarte badanie kliniczne obserwacyjne)

---

B.1.6. Zapalenie narządów miednicy mniejszej u kobiet (ang. Female pelvic inflammatory diseases)

Co to jest zapalenie narządów miednicy mniejszej u kobiet?

Zapalenie narządów miednicy mniejszej (PID) to poważne schorzenie obejmujące macicę, jajowody, jajniki, a czasem także otrzewną miednicy, zwykle w wyniku rozszerzenia się infekcji z dolnego odcinka dróg rodnych (np. zapalenia szyjki macicy). Najczęstszym czynnikiem sprawczym są bakterie, takie jak Chlamydia trachomatis czy Neisseria gonorrhoeae, choć w grę wchodzą także inne mikroorganizmy. Objawy to silny ból w podbrzuszu, gorączka, nieprawidłowe krwawienia, upławy oraz uczucie zmęczenia. Niektóre przypadki przebiegają łagodniej, ale wciąż mogą prowadzić do istotnych powikłań, takich jak niepłodność czy ciąża pozamaciczna. Wczesne rozpoznanie i leczenie mają kluczowe znaczenie dla uniknięcia długotrwałych konsekwencji.

Przyczyny

• Infekcje bakteryjne: Chlamydia trachomatis, Neisseria gonorrhoeae, Mycoplasma genitalium.
• Infekcje przenoszone drogą płciową: Najczęstsza przyczyna zapalenia miednicy.
• Endogenne mikroorganizmy: Bakterie pochodzące z pochwy i szyjki macicy.

Objawy

• Ból w dolnej części brzucha: Najczęstszy objaw, często towarzyszący gorączce.
• Nietypowe wydzieliny z pochwy: Często o nieprzyjemnym zapachu.
• Ból podczas stosunku: Dyspareunia.
• Ból podczas oddawania moczu: Dysuria.
• Gorączka i dreszcze: W przypadku ostrego zapalenia.

Powikłania

• Przewlekły ból miednicy: Może utrzymywać się długo po wyleczeniu infekcji.
• Bezpłodność: Uszkodzenie jajowodów może prowadzić do trudności z zajściem w ciążę.
• Ciąża pozamaciczna: Występuje, gdy zapłodniona komórka jajowa zagnieżdża się poza macicą.
• Ropień jajowodów i jajników: Zakażenie może prowadzić do powstania ropnia.

Zapobieganie

• Bezpieczne praktyki seksualne: Stosowanie prezerwatyw w celu zmniejszenia ryzyka infekcji.
• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrycie i leczenie infekcji przenoszonych drogą płciową.
• Edukacja seksualna: Informowanie o ryzykach i metodach zapobiegania infekcjom.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ginekologa.
• Badania laboratoryjne: Wymazy z szyjki macicy, testy na obecność patogenów.
• Badania obrazowe: Ultrasonografia, czasem tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI).

Leczenie

• Antybiotyki: Szerokie spektrum antybiotyków w celu zwalczania różnych patogenów.
• Hospitalizacja: W ciężkich przypadkach może być konieczna hospitalizacja i leczenie dożylne.
• Leczenie partnera: W celu zapobiegania ponownej infekcji.

Leczenie zapalenia narządów miednicy mniejszej zazwyczaj wymaga skojarzonej antybiotykoterapii o szerokim spektrum działania, często podawanej dożylnie w przypadku ostrego przebiegu. W bardziej zaawansowanych lub skomplikowanych przypadkach niezbędna bywa interwencja chirurgiczna, np. w celu drenażu ropnia jajnikowo-jajowodowego (tzw. ropnia tubo-jajnikowego). Podczas leczenia pacjentka powinna zachować wstrzemięźliwość seksualną i zadbać o wypoczynek. Regularne wizyty kontrolne pomagają ocenić skuteczność terapii i zapobiec nawrotom. Długoterminowe skutki nieleczonego PID mogą być poważne, dlatego tak istotna jest szybka reakcja i ścisłe przestrzeganie zaleceń lekarskich.

Źródła (Zapalenie Miednicy Żeńskiej):

• T. Darville (2021) – Pelvic Inflammatory Disease Due to Neisseria gonorrhoeae and Chlamydia trachomatis: Immune Evasion Mechanisms and Pathogenic Disease Pathways (tłum. Zapalenie miednicy spowodowane przez Neisseria gonorrhoeae i Chlamydia trachomatis: mechanizmy unikania odporności i patogenne szlaki chorobowe)
• M. L. B. Menezes, P. C. Giraldo, I. M. Linhares, Neide Aparecida Tosato Boldrini, Mayra Gonçalves Aragón (2021) – Brazilian Protocol for Sexually Transmitted Infections 2020: pelvic inflammatory disease (tłum. Brazylijski protokół dotyczący chorób przenoszonych drogą płciową 2020: zapalenie miednicy)
• D. Greydanus, M. D. Cabral, D. Patel (2021) – Pelvic inflammatory disease in the adolescent and young adult: An update (tłum. Zapalenie miednicy u nastolatków i młodych dorosłych: aktualizacja)
• S. Hillier, K. Bernstein, S. Aral (2021) – A Review of the Challenges and Complexities in the Diagnosis, Etiology, Epidemiology, and Pathogenesis of Pelvic Inflammatory Disease (tłum. Przegląd wyzwań i złożoności w diagnozowaniu, etiologii, epidemiologii i patogenezie zapalenia miednicy)
• Laura Cajubá Vieira De Britto, Rômulo Diego Marinho Siqueira, Maria Laura Nunes Machado De Barros, Kênia Carlos Santana Arrivabene (2023) – Pelvic Inflammatory Disease: updates from diagnosis to treatment (tłum. Zapalenie miednicy: aktualizacje od diagnozy do leczenia)

---

B.1.6.1. Ostre zapalenie narządów miednicy mniejszej u kobiet (ang. Postprocedural acute female pelvic inflammatory disease)

Co to jest ostre zapalenie narządów miednicy mniejszej u kobiet?

Ostre zapalenie narządów miednicy mniejszej u kobiet to gwałtownie przebiegający stan zapalny obejmujący macicę, jajowody i jajniki, często związany z niedawną procedurą medyczną w obrębie dróg rodnych (np. łyżeczkowaniem lub założeniem wkładki wewnątrzmacicznej). Dolegliwości pojawiają się nagle i zwykle są bardzo silne: ból w podbrzuszu, gorączka, dreszcze, nieprawidłowe krwawienie czy ropna wydzielina. Ostry stan zapalny może szybko prowadzić do tworzenia ropni i zrostów, zagrażając płodności, a w skrajnych przypadkach nawet życiu pacjentki. Z uwagi na gwałtowny przebieg konieczna jest szybka interwencja medyczna.

Leczenie

Terapia obejmuje intensywną antybiotykoterapię, często w połączeniu z lekami przeciwbólowymi i przeciwgorączkowymi. Jeżeli powstanie ropień, konieczne może być jego drenażowanie chirurgiczne. Pacjentka powinna unikać wysiłku i zachować wstrzemięźliwość seksualną do czasu wyleczenia. W wielu przypadkach zalecane są badania kontrolne (USG, badania krwi) w celu monitorowania skuteczności leczenia. Zapobieganie kolejnym epizodom może polegać na ostrożnym kwalifikowaniu do zabiegów w obrębie dróg rodnych oraz stosowaniu aseptyki i antybiotyków osłonowych w razie potrzeby.

---

B.1.6.2. Przewlekłe zapalenie narządów miednicy mniejszej (ang. Chronic pelvic inflammatory disease)

Co to jest przewlekłe zapalenie narządów miednicy mniejszej?

Przewlekłe zapalenie narządów miednicy mniejszej to utrzymujący się, często nawracający stan zapalny obejmujący wewnętrzne narządy płciowe kobiety. Zwykle jest konsekwencją niecałkowicie wyleczonego ostrego zapalenia lub długotrwałych, skąpoobjawowych infekcji, które powodują stopniowe uszkodzenia i zrosty. Objawia się m.in. przewlekłym bólem w podbrzuszu, nieregularnymi krwawieniami, uczuciem dyskomfortu i zmęczenia. Może prowadzić do problemów z płodnością, a nawet do ciąży ektopowej w przyszłości. Rozpoznanie bywa trudne i często wymaga kompleksowej diagnostyki, w tym badań obrazowych i mikrobiologicznych.

Leczenie

Leczenie przewlekłego zapalenia miednicy mniejszej obejmuje długotrwałą antybiotykoterapię, a w przypadkach występowania zaawansowanych zmian zapalnych lub ropni – interwencję chirurgiczną. Kluczowe jest jednoczesne leczenie partnerów seksualnych, jeśli przyczyną choroby są patogeny przenoszone drogą płciową. Ważną rolę odgrywa fizjoterapia uroginekologiczna, która może pomóc w łagodzeniu dolegliwości bólowych i poprawie krążenia w obrębie miednicy. W niektórych przypadkach stosuje się leczenie wspomagające, np. hormonalne, jeżeli zapalenie współistnieje z zaburzeniami cyklu. Regularne wizyty kontrolne i wczesne reagowanie na nawrót objawów pomagają zapobiegać dalszym powikłaniom.

---

B.1.6.3. Nieokreślone zapalenie otrzewnej miednicy mniejszej u kobiet (ang. Female pelvic peritonitis, unspecified)

Co to jest nieokreślone zapalenie otrzewnej miednicy mniejszej u kobiet?

Nieokreślone zapalenie otrzewnej miednicy mniejszej to stan, w którym dochodzi do rozległego zapalenia błony surowiczej wyścielającej miednicę, ale przyczyna tego zapalenia nie jest jednoznacznie ustalona. Może wynikać z rozprzestrzeniania się zakażenia z macicy, jajowodów lub innego narządu wewnętrznego. Objawy obejmują silny ból brzucha, napięcie ścian jamy brzusznej, gorączkę, nudności czy wymioty. Diagnoza opiera się na badaniu klinicznym oraz wynikach badań obrazowych i laboratoryjnych, czasem również laparoskopii diagnostycznej. Opóźnienie w leczeniu może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak ropnie czy sepsa.

Leczenie

W pierwszej kolejności podaje się antybiotyki o szerokim spektrum działania, aby zwalczyć potencjalne patogeny. Jeśli badania dodatkowe (np. posiewy, laparoskopia) ujawnią konkretną przyczynę zapalenia, terapię modyfikuje się zgodnie z wynikami. U pacjentek z zaawansowanymi objawami lub ryzykiem powikłań konieczne może być leczenie szpitalne z dożylnym podawaniem leków i stałym monitorowaniem parametrów życiowych. W przypadku stwierdzenia ropni, niezbędny bywa drenaż lub usunięcie chirurgiczne zmian. Po zakończeniu leczenia istotna jest kontrola ginekologiczna, aby wykluczyć nawroty i ocenić stan narządów miednicy.

---

B.1.6.4. Ropień jajowodowo-jajnikowy (ang. Tuboovarian abscess)

Co to jest ropień jajowodowo-jajnikowy?

Ropień jajowodowo-jajnikowy to zbiornik ropy powstający w obrębie jajowodu i/lub jajnika w przebiegu zaawansowanego zapalenia narządów miednicy mniejszej. Zazwyczaj jest efektem nieleczonej lub źle leczonej infekcji bakteryjnej, zwłaszcza takiej, która przenosi się drogą płciową. Objawy obejmują nasilony ból w podbrzuszu, gorączkę, dreszcze i często wyczuwalny palpacyjnie guz. Ropień może być pojedynczy lub wielokomorowy, a jego pęknięcie stanowi zagrożenie dla życia, prowadząc do rozsiewu zakażenia w jamie brzusznej. Rozpoznanie stawia się najczęściej przy pomocy USG lub tomografii komputerowej.

Przyczyny

• Infekcje bakteryjne: Najczęściej powodowane przez bakterie takie jak Escherichia coli, Bacteroides fragilis, Neisseria gonorrhoeae i Chlamydia trachomatis.
• Infekcje przenoszone drogą płciową: Częsta przyczyna PID, która może prowadzić do powstania ropnia.
• Użycie wewnątrzmacicznych urządzeń antykoncepcyjnych (IUD): Może zwiększać ryzyko zakażenia.

Objawy

• Ból w dolnej części brzucha: Ostry, nasilający się ból.
• Gorączka i dreszcze: Typowe objawy zakażenia.
• Nietypowe wydzieliny z pochwy: Mogą być obecne ropne wydzieliny.
• Ból podczas stosunku: Dyspareunia.
• Ból podczas oddawania moczu: Dysuria.

Powikłania

• Sepsa: Poważne zakażenie krwi, które może być śmiertelne.
• Bezpłodność: Uszkodzenie jajowodów i jajników.
• Ciąża pozamaciczna: Ryzyko wzrasta w przypadku uszkodzenia jajowodów.
• Przewlekły ból miednicy: Może utrzymywać się nawet po leczeniu.

Zapobieganie

• Bezpieczne praktyki seksualne: Stosowanie prezerwatyw w celu zmniejszenia ryzyka infekcji.
• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrycie i leczenie infekcji przenoszonych drogą płciową.
• Edukacja seksualna: Informowanie o ryzykach i metodach zapobiegania infekcjom.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ginekologa.
• Badania obrazowe: Ultrasonografia, tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI) w celu potwierdzenia obecności ropnia.
• Badania laboratoryjne: Wymazy z pochwy i szyjki macicy, testy na obecność patogenów.

Leczenie

• Antybiotyki: Szerokie spektrum antybiotyków w celu zwalczania różnych patogenów.
• Drenaż ropnia: Chirurgiczne lub przezskórne odprowadzenie ropy.
• Leczenie operacyjne: W ciężkich przypadkach, takich jak pęknięcie ropnia, może być konieczna interwencja chirurgiczna.

Leczenie polega na intensywnej antybiotykoterapii, często skojarzonej z zabiegiem drenażu ropnia pod kontrolą USG lub metodą laparoskopową. Jeśli zmiany są rozległe i zagrażają zdrowiu pacjentki, może być konieczne usunięcie fragmentu jajowodu czy nawet jajnika. Wsparcie farmakologiczne obejmuje też leki przeciwbólowe i stabilizację ogólnego stanu pacjentki (płyny dożylne, elektrolity). W okresie rekonwalescencji istotne jest unikanie wysiłku i regularna kontrola ginekologiczna. Zapobieganie polega na wczesnym leczeniu infekcji i stosowaniu skutecznych metod antykoncepcji barierowej, co ogranicza ryzyko zakażeń przenoszonych drogą płciową.

Źródła (Ropień Jajowodowo-Jajnikowy):

• Lauren Bathan, S. M. Yomara, A. Marla, Laura Goodman, Andrea Salcedo, Negar Hossinifar, Edward Tagge, K. Faraz, Andrei Radulescu (2020) – Tubo-ovarian abscess in a virgin pediatric patient (tłum. Ropień jajowodowo-jajnikowy u dziewicy w wieku pediatrycznym)
• Luis Humberto Sordia-Hernndez, Felipe Arturo Morales-Martnez, Cristina Aid Ramrez Colunga, Luis Humberto Sordia-Pieyro, Otto Hugo Valds-Martnez, S. Garcia-Luna, Mara Ofelia Sordia-Pieyro, Dr. Jose Eleuterio Gonzalez (2022) – Factors Associated with the need for bilateral salpingo-oophorectomy with or without hysterectomy in patients with a tubo-ovarian abscess (tłum. Czynniki związane z koniecznością wykonania obustronnej salpingo-ooforektomii z histerektomią lub bez niej u pacjentek z ropniem jajowodowo-jajnikowym)
• R. Deveer, Berfin Kucukler, Samet Mutlu, A. Sivaslıoğlu (2021) – Tuboovarian abscess rupture secondary to hysterosalpingography: a case report (tłum. Pęknięcie ropnia jajowodowo-jajnikowego wtórne do histerosalpingografii: opis przypadku)
• Duygu Tuğrul Ersak, B. Ersak, M. Kokanali (2020) – The effect of intrauterine device presence and other factors in medical treatment success of tuboovarian abscess (tłum. Wpływ obecności wewnątrzmacicznego urządzenia antykoncepcyjnego i innych czynników na sukces leczenia ropnia jajowodowo-jajnikowego)
• Y. Fei, Amy E. Lawrence, K. McCracken (2020) – Tubo-ovarian abscess in non-sexually active adolescent girls: a case series and literature review (tłum. Ropień jajowodowo-jajnikowy u dziewcząt nieaktywnych seksualnie: seria przypadków i przegląd literatury)

---

B.1.6.5. Ostre pozabiegowe zapalenie narządów miednicy mniejszej u kobiet (ang. Postprocedural acute female pelvic inflammatory disease)

Co to jest ostre pozabiegowe zapalenie narządów miednicy mniejszej u kobiet?

Ostre pozabiegowe zapalenie narządów miednicy mniejszej u kobiet to stan zapalny, który rozwija się po zabiegach ginekologicznych, takich jak łyżeczkowanie, histeroskopia czy założenie wkładki wewnątrzmacicznej. Bywa wynikiem przeniknięcia drobnoustrojów do jamy macicy lub jajowodów w trakcie procedury medycznej. Objawy obejmują intensywny ból w podbrzuszu, gorączkę, wydzielinę z pochwy o nieprzyjemnym zapachu i ogólne osłabienie. Ze względu na silny charakter dolegliwości i ryzyko szybkiego rozprzestrzenienia się infekcji, wymaga natychmiastowej interwencji lekarskiej. Nieleczone może prowadzić do poważnych powikłań, w tym niepłodności.

Leczenie

Terapia opiera się na antybiotykach o szerokim spektrum działania, zazwyczaj podawanych dożylnie w warunkach szpitalnych. W sytuacjach, gdy dochodzi do powstania ropni lub zrostów, niezbędne może być leczenie chirurgiczne (np. laparoskopowe oczyszczenie miednicy). Po ustąpieniu ostrej fazy ważne jest przeprowadzenie kontroli ginekologicznej i oceny, czy zabieg, który wywołał zakażenie, nie pozostawił dodatkowych uszkodzeń. Profilaktyka obejmuje ścisłe przestrzeganie procedur aseptyki i antyseptyki podczas zabiegów oraz rozważne kwalifikowanie pacjentek (np. leczenie istniejących infekcji przed planowaną interwencją). W okresie rekonwalescencji zaleca się ograniczenie aktywności fizycznej i stosowanie się do zaleceń lekarskich.

---

B.1.7. Zrosty otrzewnowe miednicy mniejszej o nieznanym lub mieszanym pochodzeniu (ang. Pelvic peritoneal adhesions of unknown or combined origin)

Co to są zrosty otrzewnowe miednicy mniejszej o nieznanym lub mieszanym pochodzeniu?

Zrosty otrzewnowe miednicy mniejszej to pasma tkanki łącznej powstające w obrębie jamy brzuszno-miednicznej, które zlepiają narządy ze sobą lub z ścianami jamy brzusznej. Mogą mieć przyczyny zapalne, pooperacyjne albo endometrialne, jednak czasami nie udaje się jednoznacznie określić ich genezy. Objawy zależą od umiejscowienia zrostów i mogą obejmować ból w miednicy, bolesne miesiączkowanie, zaburzenia jelitowe lub trudności z zajściem w ciążę. Diagnoza opiera się często na badaniach obrazowych, takich jak USG czy rezonans magnetyczny, jednak definitywne rozpoznanie często następuje dopiero podczas laparoskopii. Zrosty mogą poważnie wpływać na jakość życia i funkcjonowanie narządów.

Przyczyny

• Zabiegi chirurgiczne: Najczęstsza przyczyna zrostów, szczególnie po operacjach w obrębie jamy brzusznej i miednicy.
• Infekcje: Procesy zapalne w jamie brzusznej mogą sprzyjać tworzeniu się zrostów.
• Urazy: Mechaniczne uszkodzenia narządów wewnętrznych.

Objawy

• Ból brzucha: Może być przewlekły lub ostry, nasilać się po posiłkach.
• Niedrożność jelit: Objawia się wzdęciami, wymiotami i niemożnością oddania stolca.
• Przewlekły ból miednicy: Szczególnie u kobiet, które mogą doświadczać bólu podczas miesiączki lub stosunku.
• Bezowulacyjność i bezpłodność: Zrosty mogą prowadzić do niedrożności jajowodów.

Powikłania

• Niedrożność jelit: Może wymagać natychmiastowej interwencji chirurgicznej.
• Bezowulacyjność i bezpłodność: Zrosty mogą uniemożliwiać transport komórki jajowej.
• Przewlekły ból miednicy: Trudny do leczenia i mogący znacząco obniżać jakość życia.

Zapobieganie

• Minimalnie inwazyjne techniki chirurgiczne: Stosowanie laparoskopii zamiast otwartych operacji.
• Barierowe żele i filmy: Stosowane podczas operacji w celu zmniejszenia ryzyka powstawania zrostów.
• Antybiotyki profilaktyczne: Zapobiegające infekcjom pooperacyjnym.

Diagnostyka

• Badania obrazowe: Ultrasonografia, tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI) mogą pomóc w wizualizacji zrostów.
• Laparoskopia diagnostyczna: Bezpośrednia wizualizacja zrostów w trakcie minimalnie inwazyjnej operacji.

Leczenie

• Leczenie chirurgiczne: Liza zrostów (adhesioliza) przeprowadzana laparoskopowo lub klasycznie.
• Leki przeciwbólowe: Stosowane w celu łagodzenia objawów bólowych.
• Fizjoterapia: Może pomóc w zmniejszeniu bólu i poprawie funkcji ruchowych.

Leczenie polega zazwyczaj na zabiegu chirurgicznym (laparoskopia lub laparotomia) mającym na celu przecięcie lub usunięcie zrostów. W niektórych sytuacjach stosuje się specjalne środki antyadhezyjne zmniejszające ryzyko ponownego powstawania zrostów. Po operacji zaleca się rehabilitację i ćwiczenia wspomagające, aby poprawić ruchomość narządów i zmniejszyć ryzyko nawrotu. Leczenie farmakologiczne (np. przeciwbólowe, przeciwzapalne) jest zwykle jedynie uzupełnieniem i nie usuwa samej przyczyny zrostów. Profilaktyka obejmuje ostrożne wykonywanie zabiegów chirurgicznych oraz właściwe leczenie stanów zapalnych w obrębie miednicy.

Źródła (Zrosty Otrzewnej Miednicy):

• Rinal Sahputra, K. Dejyong, A. S. Woolf, M. Mack, J. Allen, D. Ruckerl, S. Herrick (2022) – Monocyte-derived peritoneal macrophages protect C57BL/6 mice against surgery-induced adhesions (tłum. Makrofagi pochodzące z monocytów chronią myszy C57BL/6 przed zrostami wywołanymi operacją)
• J. Bayer, D. Stroka, P. Kubes, D. Candinas, J. Zindel (2022) – Combination of Sterile Injury and Microbial Contamination to Model Post-surgical Peritoneal Adhesions in Mice (tłum. Połączenie sterylnego urazu i zakażenia drobnoustrojami w modelu pooperacyjnych zrostów otrzewnej u myszy)
• Jingyi Tang, Z. Xiang, M. Bernards, Shengfu Chen (2020) – Peritoneal Adhesions: Occurrence, Prevention and Experimental Models (tłum. Zrosty otrzewnej: występowanie, zapobieganie i modele eksperymentalne)
• Pouria Rahmanian-Devin, H. Rakhshandeh, Vafa Baradaran Rahimi, Zahra Sanei-far, Maede Hasanpour, A. Memarzia, M. Iranshahi, Vahidreza Askari (2021) – Intraperitoneal Lavage with Crocus sativus Prevents Postoperative-Induced Peritoneal Adhesion in a Rat Model: Evidence from Animal and Cellular Studies (tłum. Płukanie wewnątrzotrzewnowe z Crocus sativus zapobiega pooperacyjnym zrostom otrzewnej u szczurów: dowody z badań na zwierzętach i komórkach)
• Qiongyuan Hu, X. Xia, X. Kang, P. Song, Zhijian Liu, Meng Wang, Xiaofeng Lu, W. Guan, Song Liu (2021) – A review of physiological and cellular mechanisms underlying fibrotic postoperative adhesion (tłum. Przegląd mechanizmów fizjologicznych i komórkowych leżących u podstaw zwłóknienia pooperacyjnego)

---

B.1.8. Zapalenie jajowodu lub jajnika (ang. Salpingitis or oophoritis)

Co to jest zapalenie jajowodu lub jajnika?

Zapalenie jajowodu (salpingitis) lub jajnika (oophoritis) to stan zapalny, który dotyczy żeńskich gonad i najczęściej jest jednym z elementów zapalenia narządów miednicy mniejszej. Schorzenia te najczęściej mają podłoże infekcyjne, ale mogą też być wynikiem innych procesów, takich jak urazy czy zabiegi chirurgiczne. Wywołują je głównie bakterie przenoszone drogą płciową, takie jak Chlamydia trachomatis czy Neisseria gonorrhoeae, choć przyczyną mogą być też inne drobnoustroje. Objawy obejmują ból w podbrzuszu, gorączkę, upławy i ogólne uczucie rozbicia, a w badaniu ginekologicznym można stwierdzić bolesność przy poruszaniu szyjką macicy (objaw chwytania szyjki). Brak leczenia może prowadzić do powikłań, np. ropni i niepłodności, wskutek uszkodzenia jajowodów. Diagnoza opiera się na badaniu klinicznym, USG i wynikach posiewów.

Przyczyny

• Infekcje bakteryjne – najczęściej wywołane przez Neisseria gonorrhoeae, Chlamydia trachomatis, bakterie beztlenowe oraz florę mieszaną.
• Choroby przenoszone drogą płciową (STI) – nieleczone mogą prowadzić do zakażeń wstępujących w narządach miednicy.
• Zakażenia pooperacyjne – np. po histeroskopii, aborcji czy cesarskim cięciu.
• Osłabienie układu odpornościowego – zwiększa ryzyko infekcji jajowodów i jajników.
• Nieprawidłowości anatomiczne – np. zwężenia jajowodów mogą predysponować do rozwoju przewlekłego zapalenia.

Objawy

• Ból podbrzusza – często jednostronny, nasilający się podczas ruchu.
• Gorączka i dreszcze – objaw ostrej infekcji.
• Nieprawidłowe krwawienia międzymiesiączkowe – mogą być wynikiem zapalenia błony śluzowej jajowodów.
• Wydzielina z pochwy o nieprzyjemnym zapachu – może wskazywać na infekcję bakteryjną.
• Bolesność podczas stosunku (dyspareunia) – wynik podrażnienia narządów miednicy mniejszej.
• Zaburzenia cyklu miesiączkowego – mogą wystąpić w zaawansowanych przypadkach.

Powikłania

• Niepłodność – przewlekłe zapalenie jajowodów może prowadzić do ich niedrożności.
• Ciąża pozamaciczna – uszkodzenie jajowodów zwiększa ryzyko implantacji zarodka poza macicą.
• Ropień jajowodowo-jajnikowy – może wymagać leczenia operacyjnego.
• Przewlekły ból miednicy – w wyniku nawracających stanów zapalnych.
• Sepsa – w ciężkich przypadkach może dojść do zakażenia ogólnoustrojowego.

Zapobieganie

• Regularne badania ginekologiczne – umożliwiają wczesne wykrycie infekcji.
• Stosowanie prezerwatyw – zmniejsza ryzyko infekcji przenoszonych drogą płciową.
• Higiena intymna i unikanie irygacji pochwy – pomaga w utrzymaniu prawidłowej flory bakteryjnej.
• Leczenie zakażeń dróg rodnych – szybkie wdrożenie antybiotykoterapii zapobiega powikłaniom.

Diagnostyka

• Badanie ginekologiczne – ocena bolesności jajników i jajowodów.
• Badania laboratoryjne:
  • Posiew z pochwy i szyjki macicy – wykrywa patogeny bakteryjne.
  • CRP i OB – wskazują na stan zapalny.
• Ultrasonografia przezpochwowa (USG) – ocenia obecność ropni i zmian zapalnych.
• Laparoskopia diagnostyczna – stosowana w przypadkach niejasnych diagnostycznie.

Leczenie

• Leczenie farmakologiczne:
  • Antybiotyki o szerokim spektrum działania – cefalosporyny, doksycyklina, metronidazol.
  • Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne – niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ).
  • Probiotyki – pomagają w odbudowie mikroflory pochwy po antybiotykoterapii.
• Leczenie fizjoterapeutyczne:
  • Terapia magnetyczna i elektroforeza – stosowane w przewlekłych przypadkach.
  • Balneoterapia – leczenie uzdrowiskowe wspomaga regenerację narządów miednicy.
• Leczenie operacyjne:
  • Drenaż ropnia jajowodowo-jajnikowego – w przypadkach zaawansowanych.
  • Salpingektomia lub ooforektomia – usunięcie jajowodu lub jajnika w skrajnych przypadkach.

Terapia zapalenia jajowodu lub jajnika najczęściej opiera się na celowanej antybiotykoterapii, często w połączeniu z lekami przeciwbólowymi i przeciwzapalnymi. W przypadku ciężkiego stanu lub powikłań, takich jak ropień, konieczna może być interwencja chirurgiczna, np. drenaż lub usunięcie zmienionego narządu. Zaleca się także leczenie partnera seksualnego, gdy podejrzenie infekcji dotyczy choroby przenoszonej drogą płciową. Pacjentka powinna w trakcie kuracji unikać wysiłku i zachować wstrzemięźliwość seksualną. Po wyleczeniu wskazane są kontrolne badania ginekologiczne i dbałość o profilaktykę zakażeń.

Źródła (Zapalenie Jajowodu lub Jajnika)

• Калугіна, Л. В., Юско, Т. І., Чайківська, Е., Плаксієва, К. Д., Сіліна, Н. К. (2020) – Complicated chronic salpingo-oophoritis in young women. Possibilities of conservative therapy (tłum. Powikłane przewlekłe zapalenie jajowodów i jajników u młodych kobiet – możliwości leczenia zachowawczego).
• Medoeva, T. M., Dugieva, M. Z., Portnov, V. (2021) – The combined application of transvaginal collagenase electrophoresis and pulsed magnetic therapy to improve the quality of life of patients with chronic salpingo-oophoritis (tłum. Połączone stosowanie elektroforezy kolagenazowej i terapii magnetycznej w celu poprawy jakości życia pacjentek z przewlekłym zapaleniem jajowodów i jajników).
• Takagi, I., Akiyama, H., Matsuba, H., Rikitake, J., Kozuki, Y., Miyata, Y., Nakanishi, M., Inaba, M., Iwata, N., Kakiuchi, S. (2022) – Cytomegalovirus Oophoritis Mimicking Burkitt’s Lymphoma Recurrence (tłum. Oophoritis cytomegalowirusowe naśladujące nawrót chłoniaka Burkitta).
• Farr, C., Findlay, R. (2020) – Salpingitis (tłum. Salpingitis – zapalenie jajowodów).
• Nouh, D., Issa, F., Alwaraa, E., Hasan, L., Al-janabi, M. H. (2024) – Xanthogranulomatous Salpingo-Oophoritis Accompanied by Hobnail Cell and Apocrine Metaplasia (tłum. Ksantomatozowe zapalenie jajowodów i jajników z towarzyszącymi komórkami hobnail i metaplazją apokrynową).

---

B.1.8.1. Ostre zapalenie jajowodu lub jajnika (ang. Acute salpingitis or oophoritis)

Co to jest ostre zapalenie jajowodu lub jajnika?

Ostre zapalenie jajowodu lub jajnika to nagle rozwijający się stan zapalny żeńskich gonad, zazwyczaj w przebiegu infekcji szerzącej się z niższych pięter dróg rodnych. Objawy pojawiają się szybko i obejmują intensywny ból w dole brzucha, gorączkę, dreszcze, upławy oraz ból przy badaniu ginekologicznym. Nierzadko towarzyszy mu pogorszenie ogólnego stanu zdrowia i znaczne osłabienie. Ze względu na ostry przebieg istnieje duże ryzyko rozwoju powikłań, takich jak ropień jajowodowo-jajnikowy. Wczesna diagnostyka, obejmująca badania laboratoryjne i obrazowe, jest istotna w celu szybkiego rozpoczęcia terapii.

Leczenie

Podstawą leczenia jest skojarzona antybiotykoterapia, często o szerokim spektrum działania, aby objąć możliwie najszerszy zakres potencjalnych patogenów. Niezbędne jest leczenie w warunkach szpitalnych, jeśli objawy są silne lub pojawiają się powikłania. Wsparcie terapii stanowią leki przeciwbólowe, przeciwgorączkowe i nawadnianie dożylne. W ciężkich sytuacjach, np. przy powstaniu ropnia, konieczna bywa interwencja chirurgiczna. Po ustąpieniu ostrej fazy i wyzdrowieniu wskazane są kontrole ginekologiczne i dbałość o profilaktykę infekcji.

---

B.1.8.2. Przewlekłe zapalenie jajowodu lub jajnika (ang. Chronic salpingitis or oophoritis)

Co to jest przewlekłe zapalenie jajowodu lub jajnika?

Przewlekłe zapalenie jajowodu lub jajnika rozwija się, gdy ostry stan zapalny nie zostanie w pełni wyleczony lub dochodzi do wielokrotnych, nawracających infekcji o łagodnym przebiegu. Objawy bywają mniej wyraźne niż w fazie ostrej, ale mogą występować ciągłe lub okresowe bóle w podbrzuszu, czasem zaburzenia cyklu i uczucie dyskomfortu w okolicy miednicy. Długotrwały stan zapalny zwiększa ryzyko powstawania zrostów, niedrożności jajowodów i problemów z płodnością. Diagnoza opiera się na badaniu lekarskim, USG, a niekiedy także na laparoskopiach diagnostycznych.

Leczenie

Terapia przewlekłego zapalenia jajowodu lub jajnika często wymaga wielotygodniowej, celowanej antybiotykoterapii i regularnych kontroli ginekologicznych. Czasem wprowadza się dodatkowo leczenie przeciwzapalne, fizjoterapię uroginekologiczną czy hormonalną (jeśli współistnieją zaburzenia cyklu). W niektórych przypadkach konieczne może być chirurgiczne usunięcie zrostów lub zmienionych chorobowo fragmentów narządów, aby przywrócić prawidłową funkcję i zmniejszyć ból. Wsparcie psychologiczne i edukacja pacjentki dotycząca profilaktyki zakażeń są ważne w zapobieganiu kolejnym epizodom zapalenia. Regularne badania pozwalają na szybkie wykrycie nawrotu stanu zapalnego i podjęcie odpowiedniego leczenia.

---

B.2. Endometrioza (ang. Endometriosis)

Co to jest endometrioza?

Endometrioza to przewlekłe schorzenie, w którym tkanka podobna do błony śluzowej macicy (endometrium) pojawia się poza jej naturalnym umiejscowieniem – najczęściej w obrębie jajników, jajowodów, więzadeł miednicy czy otrzewnej. Czasem może występować w bardziej odległych rejonach organizmu, np. w jelitach, pęcherzu, a nawet w płucach. Proces ten prowadzi do stanów zapalnych, tworzenia zrostów oraz bolesnych zmian i torbieli, zwanych endometriomami. Objawami endometriozy są przede wszystkim bolesne miesiączki, ból miednicy, bolesne stosunki seksualne oraz niekiedy niepłodność. Rozpoznanie często opiera się na badaniach obrazowych i laparoskopii diagnostycznej.

Przyczyny

• Miesiączkowanie wsteczne: Powrót krwi menstruacyjnej przez jajowody do jamy brzusznej.
• Metaplazja celomiczna: Przemiana komórek otrzewnej w komórki endometrium.
• Immunologiczne i genetyczne predyspozycje: Czynniki immunologiczne i genetyczne mogą odgrywać rolę w rozwoju choroby.

Objawy

• Ból miednicy: Często przewlekły i nasilający się podczas menstruacji.
• Bolące stosunki seksualne: Dyspareunia.
• Ból podczas oddawania moczu i defekacji: Może występować zwłaszcza w okresie menstruacji.
• Niepłodność: Problem z zajściem w ciążę może być jednym z objawów endometriozy.
• Nieregularne i bolesne miesiączki: Menorrhagia (obfite krwawienia) lub metrorhagia (krwawienia międzymiesiączkowe).

Powikłania

• Bezpłodność: Endometrioza jest jedną z głównych przyczyn niepłodności u kobiet.
• Przewlekły ból: Może znacząco obniżyć jakość życia.
• Zwiększone ryzyko nowotworów: Związane z wyższym ryzykiem rozwoju raka jajnika i innych nowotworów.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza i leczenie: Regularne badania ginekologiczne mogą pomóc w wczesnym wykryciu.
• Leczenie hormonalne: Stosowanie terapii hormonalnej może pomóc w kontrolowaniu objawów.
• Zdrowy styl życia: Dieta bogata w warzywa, regularna aktywność fizyczna i unikanie stresu mogą pomóc w łagodzeniu objawów.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ginekologa.
• Badania obrazowe: Ultrasonografia, tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI).
• Laparoskopia diagnostyczna: Bezpośrednia wizualizacja i pobranie próbek tkankowych.

Leczenie

• Leczenie farmakologiczne: Hormonalne leki, takie jak doustne środki antykoncepcyjne, progestageny lub agonisty gonadotropiny (GnRH).
• Chirurgia: Laparoskopowe usunięcie ognisk endometriozy, w skrajnych przypadkach histerektomia.
• Terapie wspomagające: Fizjoterapia, akupunktura, zmiany dietetyczne.

Leczenie endometriozy ma na celu złagodzenie bólu i zatrzymanie postępu choroby, a także poprawę płodności, jeśli pacjentka planuje ciążę. Stosuje się leczenie farmakologiczne (m.in. leki hormonalne) oraz zabiegi chirurgiczne (usuwanie ognisk endometriozy i zrostów), zazwyczaj metodą laparoskopową. Wsparciem są także terapia przeciwbólowa, fizjoterapia oraz zmiana stylu życia (dieta, umiarkowana aktywność fizyczna). W przypadkach zaawansowanych lub związanych z niepłodnością konieczne może być wspomaganie rozrodu, np. in vitro. Kluczowa jest długoterminowa opieka ginekologiczna, ponieważ endometrioza ma tendencję do nawrotów.

Źródła (Endometrioza):

• M. Arafah, Sameera Rashid, M. Akhtar (2020) – Endometriosis: A Comprehensive Review (tłum. Endometrioza: kompleksowy przegląd)
• Philippa T. K. Saunders, A. Horne (2021) – Endometriosis: Etiology, pathobiology, and therapeutic prospects (tłum. Endometrioza: etiologia, patobiologia i perspektywy terapeutyczne)
• H. Taylor, A. Kotlyar, V. Flores (2021) – Endometriosis is a chronic systemic disease: clinical challenges and novel innovations (tłum. Endometrioza to przewlekła choroba systemowa: wyzwania kliniczne i nowe innowacje)
• Louie Ye, L. Whitaker, Rebecca Mawson, M. Hickey (2022) – Endometriosis (tłum. Endometrioza)
• E. García-Gómez, E. R. Vázquez-Martínez, Christian Reyes-Mayoral, O. Cruz-Orozco, I. Camacho-Arroyo, M. Cerbón (2020) – Regulation of Inflammation Pathways and Inflammasome by Sex Steroid Hormones in Endometriosis (tłum. Regulacja szlaków zapalnych i inflammasomu przez hormony płciowe w endometriozie)

---

B.2.1. Endometrioza układu rozrodczego (ang. Endometriosis of the reproductive system)

Co to jest endometrioza układu rozrodczego?

Endometrioza układu rozrodczego obejmuje sytuacje, w których tkanka endometrialna rozwija się w obrębie narządów płciowych kobiety: głównie jajników, jajowodów, więzadeł miednicy oraz ściany macicy (ale nie w jej jamie). Może także zajmować tkanki otaczające pochwę i srom. Objawia się bólami w miednicy, szczególnie nasilonymi podczas miesiączki i stosunku, a także może powodować zrosty i torbiele w narządach rodnych. Zaburza to prawidłowe funkcjonowanie układu rozrodczego i często wiąże się z niepłodnością lub trudnościami z zajściem w ciążę. Diagnoza zwykle obejmuje badania obrazowe (USG, MRI) i laparoskopię, a leczenie bywa wielokierunkowe, łączące farmakoterapię z zabiegami chirurgicznymi.

Przyczyny

• Miesiączkowanie wsteczne: Powrót krwi menstruacyjnej przez jajowody do jamy brzusznej.
• Metaplazja celomiczna: Przemiana komórek otrzewnej w komórki endometrium.
• Immunologiczne i genetyczne predyspozycje: Czynniki immunologiczne i genetyczne mogą odgrywać rolę w rozwoju choroby.

Objawy

• Ból miednicy: Często przewlekły i nasilający się podczas menstruacji.
• Bolące stosunki seksualne: Dyspareunia.
• Ból podczas oddawania moczu i defekacji: Może występować zwłaszcza w okresie menstruacji.
• Niepłodność: Problem z zajściem w ciążę może być jednym z objawów endometriozy.
• Nieregularne i bolesne miesiączki: Menorrhagia (obfite krwawienia) lub metrorhagia (krwawienia międzymiesiączkowe).

Powikłania

• Bezpłodność: Endometrioza jest jedną z głównych przyczyn niepłodności u kobiet.
• Przewlekły ból: Może znacząco obniżyć jakość życia.
• Zwiększone ryzyko nowotworów: Związane z wyższym ryzykiem rozwoju raka jajnika i innych nowotworów.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza i leczenie: Regularne badania ginekologiczne mogą pomóc w wczesnym wykryciu.
• Leczenie hormonalne: Stosowanie terapii hormonalnej może pomóc w kontrolowaniu objawów.
• Zdrowy styl życia: Dieta bogata w warzywa, regularna aktywność fizyczna i unikanie stresu mogą pomóc w łagodzeniu objawów.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ginekologa.
• Badania obrazowe: Ultrasonografia, tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI).
• Laparoskopia diagnostyczna: Bezpośrednia wizualizacja i pobranie próbek tkankowych.

Leczenie

• Leczenie farmakologiczne: Hormonalne leki, takie jak doustne środki antykoncepcyjne, progestageny lub agonisty gonadotropiny (GnRH).
• Chirurgia: Laparoskopowe usunięcie ognisk endometriozy, w skrajnych przypadkach histerektomia.
• Terapie wspomagające: Fizjoterapia, akupunktura, zmiany dietetyczne.

Podstawą leczenia endometriozy układu rozrodczego jest kontrola hormonalna cyklu (np. za pomocą tabletek antykoncepcyjnych, wkładek wewnątrzmacicznych uwalniających leki hormonalne czy analogów GnRH) w celu ograniczenia rozwoju nowych ognisk. Zabiegi chirurgiczne pozwalają usunąć istniejące torbiele, zrosty i zmiany endometrialne, często poprawiając płodność i zmniejszając ból. Fizjoterapia i ćwiczenia rozciągające mogą łagodzić dolegliwości bólowe. W niektórych przypadkach, gdy występuje problem z zajściem w ciążę, stosuje się procedury wspomaganego rozrodu. Ważne jest monitorowanie postępów leczenia i regularne badania kontrolne, ponieważ endometrioza często nawraca.

Źródła (Endometrioza Układu Rozrodczego):

• Radhika Kapoor, Christina Anna Stratopoulou, M. Dolmans (2021) – Pathogenesis of Endometriosis: New Insights into Prospective Therapies (tłum. Patogeneza endometriozy: nowe spojrzenia na przyszłe terapie)
• H. Taylor, A. Kotlyar, V. Flores (2021) – Endometriosis is a chronic systemic disease: clinical challenges and novel innovations (tłum. Endometrioza to przewlekła choroba systemowa: wyzwania kliniczne i nowe innowacje)
• P. García-Peñarrubia, A. J. Ruiz-Alcaraz, M. Martínez-Esparza, P. Marín, F. Machado-Linde (2020) – Hypothetical roadmap towards endometriosis: prenatal endocrine-disrupting chemical pollutant exposure, anogenital distance, gut-genital microbiota and subclinical infections (tłum. Hipotetyczna mapa drogowa do endometriozy: prenatalne narażenie na chemiczne zanieczyszczenia zaburzające układ hormonalny, odległość anogenitalna, mikrobiota jelitowo-genitalna i subkliniczne infekcje)
• Dian Fan, Xu Wang, Z. Shi, Yuting Jiang, Bohao Zheng, Lian Xu, Shengtao Zhou (2023) – Understanding endometriosis from an immunomicroenvironmental perspective (tłum. Zrozumienie endometriozy z perspektywy immunomikrośrodowiskowej)
• E. García-Gómez, E. R. Vázquez-Martínez, Christian Reyes-Mayoral, O. Cruz-Orozco, I. Camacho-Arroyo, M. Cerbón (2020) – Regulation of Inflammation Pathways and Inflammasome by Sex Steroid Hormones in Endometriosis (tłum. Regulacja szlaków zapalnych i inflammasomu przez hormony płciowe w endometriozie)

---

B.2.1.1. Endometrioza więzadeł krzyżowo-macicznych (ang. Endometriosis of the uterosacral ligaments)

Co to jest endometrioza więzadeł krzyżowo-macicznych?

Endometrioza więzadeł krzyżowo-macicznych polega na pojawieniu się i wzroście tkanki endometrialnej w rejonie więzadeł łączących macicę z kością krzyżową. Ze względu na strategiczne położenie tych więzadeł, zmiany endometrialne mogą powodować silny ból miednicy, szczególnie podczas miesiączki i stosunku płciowego. Niekiedy ból może promieniować do okolicy krzyżowej lub lędźwiowej. Zmiany endometrialne w więzadłach krzyżowo-macicznych są trudne do wykrycia w standardowym badaniu ginekologicznym, a ich rozpoznanie często wymaga badania laparoskopowego. Schorzenie może znacząco wpływać na jakość życia kobiety i jej możliwości rozrodcze.

Leczenie

Leczenie obejmuje zwykle farmakoterapię hormonalną, która ma na celu zahamowanie wzrostu tkanki endometrialnej i złagodzenie dolegliwości bólowych. W przypadku większych zmian lub braku odpowiedzi na leczenie zachowawcze wykonuje się zabieg laparoskopowy, podczas którego usuwa się ogniska endometriozy. Wsparciem dla leczenia są techniki fizjoterapeutyczne, ćwiczenia rozluźniające oraz terapia bólu. U kobiet planujących ciążę istotna jest kompleksowa ocena stanu narządów miednicy, aby zwiększyć szansę na donoszenie ciąży. Regularne kontrole ginekologiczne oraz dalsze monitorowanie objawów pozwalają na wczesne wychwycenie ewentualnych nawrotów.

---

B.2.1.2. Endometrioza ściany bocznej miednicy (ang. Endometriosis of the pelvic side wall)

Co to jest endometrioza ściany bocznej miednicy?

Endometrioza ściany bocznej miednicy odnosi się do ognisk tkanki endometrialnej zlokalizowanych w obszarze bocznych struktur miednicy, np. w okolicy nerwów zasłonowych lub naczyń biodrowych. Zmiany te mogą powodować nietypowe dolegliwości bólowe, często promieniujące w kierunku biodra czy uda. Ze względu na głębokie umiejscowienie, diagnostyka wymaga często badań obrazowych o wysokiej rozdzielczości (MRI) lub laparoskopii, gdy standardowe USG nie ujawnia nieprawidłowości. Schorzenie bywa przyczyną przewlekłego bólu miednicy i może wpływać na codzienne funkcjonowanie pacjentki.

Leczenie

Leczenie farmakologiczne obejmuje leki hormonalne, mające na celu zahamowanie aktywności i rozrostu ognisk endometrialnych. W przypadkach zmian powodujących silny ból lub zagrażających strukturom nerwowym czy naczyniowym, zaleca się leczenie chirurgiczne (laparoskopia z resekcją ognisk endometriozy). Równocześnie stosuje się metody wspomagające, takie jak fizjoterapia, ciepłe okłady, a czasem również leczenie przeciwbólowe z użyciem środków przeciwzapalnych lub leków z grupy NLPZ. Regularne kontrole i ocena efektów terapii pozwalają na ewentualne modyfikacje postępowania oraz szybką reakcję w razie nawrotu choroby.

---

B.2.1.3. Endometrioza przegrody odbytniczo-pochwowej lub pochwy (ang. Endometriosis of rectovaginal septum or vagina)

Co to jest endometrioza przegrody odbytniczo-pochwowej lub pochwy?

Ta forma endometriozy występuje w obszarze przegrody między odbytnicą a pochwą bądź w samej ścianie pochwy. Może powodować dolegliwości bólowe przy wypróżnianiu, stosunku seksualnym i podczas menstruacji. W przypadku głębokich nacieków endometrialnych objawy mogą być szczególnie dokuczliwe, często mylone z hemoroidami czy innymi chorobami jelit. W diagnostyce istotne jest badanie ginekologiczne, per rectum, a także badania obrazowe, jak USG transwaginalne z oceną przegrody odbytniczo-pochwowej i/lub rezonans magnetyczny. Rozpoznanie często stawia się ostatecznie w trakcie laparoskopii.

Leczenie

Leczenie endometriozy w tej lokalizacji może wymagać szczególnej ostrożności i precyzji, zwłaszcza jeśli zmiany naciekają ścianę jelita. Terapia hormonalna (np. tabletki antykoncepcyjne, analogi GnRH) pomaga w łagodzeniu objawów i spowalnianiu wzrostu ognisk endometrialnych. Przy zmianach głębokich z silnymi dolegliwościami bólowymi często konieczne jest leczenie chirurgiczne, w tym możliwa resekcja fragmentu jelita czy tylnej ściany pochwy w skrajnych przypadkach. Ważne jest współdziałanie zespołu specjalistów, w tym ginekologa i chirurga zajmującego się chirurgią jelita grubego. Po operacji zaleca się leczenie podtrzymujące, aby zminimalizować ryzyko nawrotów.

---

B.2.1.4. Endometrioza jajowodu (ang. Endometriosis of fallopian tube)

Co to jest endometrioza jajowodu?

Endometrioza jajowodu to rzadziej spotykana postać choroby, w której tkanka endometrialna lokalizuje się w błonie śluzowej lub na zewnętrznej powierzchni jajowodu. Zmiany te mogą upośledzać drożność jajowodu, co prowadzi do trudności z zapłodnieniem i zwiększa ryzyko ciąży pozamacicznej. Objawy często nie są charakterystyczne – mogą to być bóle w miednicy, szczególnie podczas miesiączki, i ewentualne nieregularne plamienia. Rozpoznanie wstępne opiera się na badaniach USG, jednak najdokładniejsze potwierdzenie daje laparoskopia z oceną stanu jajowodów. Przy zaawansowanej chorobie może występować ograniczenie ruchomości przydatków w badaniu ginekologicznym.

Leczenie

Podobnie jak w innych postaciach endometriozy, podstawą jest leczenie hormonalne, które ma ograniczyć rozrost nieprawidłowej tkanki. W przypadku zmian znacznie utrudniających drożność jajowodów lub powodujących intensywny ból zaleca się leczenie chirurgiczne – usuwanie ognisk endometrialnych i ewentualną rekonstrukcję jajowodu. Po zabiegu warto rozważyć metody wspomaganego rozrodu, jeśli pacjentka ma trudności z zajściem w ciążę. Kontrole ginekologiczne i badania obrazowe są niezbędne, by monitorować stan narządów i wykryć ewentualne nawroty.

---

B.2.1.5. Powierzchowna endometrioza jajnika (ang. Superficial ovarian endometriosis)

Co to jest powierzchowna endometrioza jajnika?

Powierzchowna endometrioza jajnika odnosi się do obecności niewielkich ognisk endometrialnych na zewnętrznej powierzchni jajnika, nieprzechodzących w głąb tkanki jajnika. Może powodować niewielkie zrosty lub drobne zmiany barwiące na ciemno (tzw. „plamki prochu”). Objawy są często łagodniejsze niż w przypadku endometriozy głęboko naciekającej jajnik (torbiel endometrialna), aczkolwiek pacjentki mogą odczuwać ból w okolicy przydatków, zwłaszcza przed i podczas miesiączki. Czasami zmiany są wykrywane przypadkowo podczas badań obrazowych lub laparoskopii.

Leczenie

W leczeniu powierzchownej endometriozy jajnika zazwyczaj stosuje się terapię hormonalną, np. tabletki antykoncepcyjne, by zapobiegać dalszemu rozwojowi zmian. W razie występowania dolegliwości bólowych pomocne są środki przeciwbólowe i przeciwzapalne, a także fizjoterapia i zmiana stylu życia. Jeżeli podczas laparoskopii zauważy się zmiany na powierzchni jajnika, mogą one zostać usunięte lub zniszczone laserem/elektrokoagulacją. Regularne kontrole ginekologiczne pozwalają ocenić postępy leczenia i szybko reagować w razie powiększania się ognisk endometriozy.

---

B.2.1.6. Głęboka endometrioza jajnika (ang. Deep ovarian endometriosis)

Co to jest głęboka endometrioza jajnika?

Głęboka endometrioza jajnika to postać schorzenia, w której tkanka endometrialna wrasta w głąb tkanki jajnika, często tworząc tzw. torbiele endometrialne (endometrioma). Torbiele te, potocznie nazywane „torbielami czekoladowymi”, zawierają gęsty, brunatny płyn. Mogą osiągać znaczne rozmiary, powodując ból i dyskomfort oraz przyczyniając się do zaburzeń owulacji, co wpływa na płodność. Diagnoza opiera się głównie na badaniu USG (zwłaszcza przezpochwowym) i jest potwierdzana laparoskopowo. Objawy często nasilają się przed miesiączką i obejmują bóle w dole brzucha, czasem bolesne współżycie.

Leczenie

Terapia głębokiej endometriozy jajnika polega na połączeniu leczenia hormonalnego (mającego ograniczyć wzrost endometrium) z leczeniem chirurgicznym w przypadku dużych torbieli lub nasilonych objawów. Podczas operacji laparoskopowej usuwa się torbiel wraz z torebką, starając się zachować jak najwięcej zdrowej tkanki jajnika. U kobiet planujących ciążę po wygojeniu zaleca się kontrolę płodności oraz rozważenie metod wspomaganego rozrodu, jeśli występują trudności w zajściu w ciążę. Po zabiegu konieczne są regularne badania kontrolne, gdyż endometrioza ma tendencję do nawrotów.

---

B.2.2. Endometrioza układu pokarmowego (ang. Endometriosis of the digestive system)

Co to jest endometrioza układu pokarmowego?

Endometrioza układu pokarmowego występuje, gdy tkanka endometrialna pojawia się w obrębie przewodu pokarmowego, najczęściej w jelicie grubym (esicy i odbytnicy). Zmiany mogą obejmować również wyrostek robaczkowy czy jelito cienkie. Objawy nierzadko przypominają inne choroby jelit, takie jak zespół jelita drażliwego (bóle brzucha, wzdęcia, zaparcia lub biegunki), które nasilają się w czasie miesiączki. Diagnostyka jest wymagająca i może obejmować kolonoskopię, USG transrektalne lub rezonans magnetyczny. Głębokie nacieki jelitowe bywają bardzo bolesne i mogą prowadzić do częściowej niedrożności.

Przyczyny

• Miesiączkowanie wsteczne: Powrót krwi menstruacyjnej przez jajowody do jamy brzusznej.
• Metaplazja celomiczna: Przemiana komórek otrzewnej w komórki endometrium.
• Immunologiczne i genetyczne predyspozycje: Czynniki immunologiczne i genetyczne mogą odgrywać rolę w rozwoju choroby.

Objawy

• Ból miednicy: Często przewlekły i nasilający się podczas menstruacji.
• Ból brzucha: Ból jelitowy, który może przypominać ból spowodowany zapaleniem wyrostka robaczkowego lub innymi chorobami jelit.
• Zaburzenia trawienia: Biegunki, zaparcia, bolesne wypróżnienia.
• Krwawienia z odbytu: Mogą wystąpić krwawienia związane z cyklem menstruacyjnym.

Powikłania

• Niedrożność jelit: Endometrioza może prowadzić do mechanicznej niedrożności jelit.
• Przewlekły ból: Może znacząco obniżyć jakość życia.
• Zwiększone ryzyko nowotworów: Endometrioza jest związana z wyższym ryzykiem rozwoju niektórych nowotworów.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza i leczenie: Regularne badania mogą pomóc w wczesnym wykryciu.
• Leczenie hormonalne: Może pomóc w kontrolowaniu objawów i zmniejszaniu ryzyka progresji choroby.
• Zdrowy styl życia: Dieta bogata w błonnik, regularna aktywność fizyczna i unikanie stresu mogą pomóc w łagodzeniu objawów.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez specjalistę.
• Badania obrazowe: Ultrasonografia, tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI).
• Endoskopia: Kolonoskopia lub sigmoidoskopia mogą być użyte do oceny zmian w jelitach.

Leczenie

• Leczenie farmakologiczne: Hormonalne leki, takie jak doustne środki antykoncepcyjne, progestageny lub agonisty gonadotropiny (GnRH).
• Chirurgia: Usunięcie zmian endometrialnych, w tym resekcja dotkniętych części jelit.
• Terapie wspomagające: Fizjoterapia, zmiany dietetyczne.

Leczenie obejmuje najczęściej połączenie terapii hormonalnej spowalniającej wzrost endometrium z leczeniem chirurgicznym w przypadku głębokich lub rozległych zmian. Czasem konieczna jest resekcja fragmentu jelita, zwłaszcza gdy endometrioza powoduje znaczne zwężenie światła lub przerost ściany jelita. W terapii bólu pomocne są środki przeciwbólowe, fizjoterapia i modyfikacja diety. Po operacji wskazane jest kontynuowanie leczenia hormonalnego, aby zmniejszyć ryzyko nawrotu. Stałe monitorowanie stanu jelit i kontrola u ginekologa oraz gastroenterologa jest kluczowe dla utrzymania poprawy.

Źródła (Endometrioza Układu Pokarmowego):

• Wenze Yin, Xiaoqing Li, Peng Liu, Yingjie Li, Jin Liu, Shan Yu, Sheng Tai (2023) – Digestive system deep infiltrating endometriosis: What do we know (tłum. Endometrioza głęboko naciekająca układu pokarmowego: Co wiemy)
• M. Buldanlı, İ. Özemir, O. Yener, Y. Dölek (2020) – A rare case of acute mechanical intestinal obstruction: Colonic endometriosis (tłum. Rzadki przypadek ostrej mechanicznej niedrożności jelit: Endometrioza okrężnicy)
• H. Taylor, A. Kotlyar, V. Flores (2021) – Endometriosis is a chronic systemic disease: clinical challenges and novel innovations (tłum. Endometrioza to przewlekła choroba systemowa: wyzwania kliniczne i nowe innowacje)
• L. Nomenjanahary, Z. I. Raivoherivony, H. Andrianjafitrimo, N. Randrianjafisamindrakotroka (2021) – Endometriosis of the Sigmoid Colon Mimicking Malignant Lesion (tłum. Endometrioza okrężnicy esowatej naśladująca zmianę złośliwą)
• P. García-Peñarrubia, A. J. Ruiz-Alcaraz, M. Martínez-Esparza, P. Marín, F. Machado-Linde (2020) – Hypothetical roadmap towards endometriosis: prenatal endocrine-disrupting chemical pollutant exposure, anogenital distance, gut-genital microbiota and subclinical infections (tłum. Hipotetyczna mapa drogowa do endometriozy: prenatalne narażenie na chemiczne zanieczyszczenia zaburzające układ hormonalny, odległość anogenitalna, mikrobiota jelitowo-genitalna i subkliniczne infekcje)

---

B.2.2.1. Endometrioza pęcherzyka żółciowego (ang. Endometriosis of the gallbladder)

Co to jest endometrioza pęcherzyka żółciowego?

Endometrioza pęcherzyka żółciowego jest niezwykle rzadką postacią schorzenia, w której tkanka endometrialna lokalizuje się w okolicach pęcherzyka żółciowego lub jego ścianie. Może to powodować objawy przypominające kamicę żółciową czy zapalenie pęcherzyka żółciowego, takie jak ból w prawym górnym kwadrancie brzucha, zwłaszcza nasilający się w czasie miesiączki. Diagnoza bywa trudna, ponieważ lekarze rzadko podejrzewają endometriozę w tej lokalizacji. Rozpoznanie często następuje przypadkowo w czasie badania laparoskopowego lub podczas operacji usunięcia pęcherzyka żółciowego.

Leczenie

W przypadku endometriozy pęcherzyka żółciowego postępowanie zwykle obejmuje usunięcie pęcherzyka, zwłaszcza gdy objawy są dokuczliwe lub istnieje podejrzenie zmian zapalnych. Leczenie farmakologiczne (hormonalne) może być uzupełnieniem, zapobiegającym rozsiewowi bądź rozwojowi nowych ognisk endometriozy. Warto również przeprowadzić szczegółową ocenę jamy brzusznej, aby wykluczyć inne lokalizacje. Po zabiegu kontrola u ginekologa i ewentualne dalsze leczenie hormonalne mogą być konieczne w zależności od zaawansowania endometriozy w innych miejscach.

---

B.2.2.2. Endometrioza jelita (ang. Endometriosis of intestine)

Co to jest endometrioza jelita?

Endometrioza jelita to postać choroby, w której tkanka endometrialna wszczepia się w ścianę jelitową, najczęściej w okolicach esicy i odbytnicy, rzadziej w jelicie cienkim. Objawy to bóle brzucha, zaparcia, biegunki lub krwawienia z odbytu, często skorelowane z cyklem miesiączkowym. Zmiany mogą być powierzchowne lub penetrujące głębiej, prowadząc do zwężeń światła jelita, a w skrajnych przypadkach nawet do niedrożności. Rozpoznanie wymaga badań obrazowych, endoskopowych i często laparoskopii z oceną ściany jelita od zewnątrz. Błędna diagnoza bywa częsta, bo objawy mogą imitować inne choroby jelit.

Leczenie

W leczeniu endometriozy jelit stosuje się zarówno metody zachowawcze, jak i chirurgiczne. Terapia hormonalna (np. analogi GnRH, doustne środki antykoncepcyjne) może złagodzić objawy i zahamować wzrost zmian. Gdy choroba powoduje silne dolegliwości bólowe czy zwężenie jelita, konieczne jest wycięcie fragmentu jelita z ogniskami endometriozy. Po operacji pacjentka zwykle kontynuuje leczenie hormonalne, aby zminimalizować ryzyko nawrotu choroby. Istotne jest również regularne monitorowanie stanu zdrowia w celu kontroli funkcji jelit i wykrycia ewentualnych nowych zmian.

---

B.2.2.3. Endometrioza otrzewnej miednicy mniejszej (ang. Endometriosis of pelvic peritoneum)

Co to jest endometrioza otrzewnej miednicy mniejszej?

Endometrioza otrzewnej miednicy mniejszej oznacza obecność ognisk endometrialnych na błonie surowiczej wyścielającej jamę miednicy. Zmiany te mogą być liczne i niewielkie, rozsiane po otrzewnej, co utrudnia ich wykrycie i leczenie. Często powodują zrosty między narządami, nasilając dolegliwości bólowe, szczególnie podczas miesiączki czy aktywności fizycznej. Objawy obejmują ból miednicy, bóle krzyża oraz czasem zaburzenia ze strony układu moczowego lub jelitowego, jeśli zrosty ograniczają ruchomość narządów. Rozpoznanie najczęściej dokonuje się przy pomocy laparoskopii, podczas której widać charakterystyczne, czasem ciemno zabarwione ogniska.

Leczenie

Leczenie endometriozy otrzewnej miednicy mniejszej zwykle obejmuje terapię hormonalną oraz chirurgiczne usuwanie lub niszczenie zmian (laparoskopia z użyciem elektrokoagulacji, lasera). W trakcie zabiegu rozcina się również powstałe zrosty, by przywrócić narządom prawidłową ruchomość. Po operacji zaleca się kontynuację leczenia hormonalnego, aby zmniejszyć ryzyko nawrotów. Równocześnie pacjentka może skorzystać z fizjoterapii uroginekologicznej i wsparcia przeciwbólowego. Regularne wizyty kontrolne u ginekologa są konieczne w celu monitorowania stanu zdrowia i szybkiej reakcji w razie pojawienia się nowych zmian.

---

B.2.2.4. Kieszenie otrzewnowe spowodowane endometriozą (ang. Peritoneal pockets due to endometriosis)

Co to są kieszenie otrzewnowe spowodowane endometriozą?

Kieszenie otrzewnowe powstałe w przebiegu endometriozy to niewielkie zagłębienia w błonie otrzewnej, w których mogą gromadzić się drobne ogniska endometrialne lub płyn zapalny. Często są trudne do wykrycia w standardowej diagnostyce obrazowej i mogą być zauważone dopiero podczas laparoskopii. W ich wnętrzu mogą rozwijać się aktywne zmiany endometrialne, które powodują lokalne stany zapalne i bóle w obrębie miednicy. Utrudniają też pełne usunięcie zmian endometriozy, ponieważ są ukryte w naturalnych zagłębieniach otrzewnej.

Leczenie

W trakcie leczenia laparoskopowego chirurg stara się zidentyfikować i otworzyć lub wyciąć te kieszenie, aby usunąć zmiany endometrialne. Dodatkowo stosuje się leczenie hormonalne, aby zahamować dalszy wzrost ognisk endometrialnych. Po zabiegu ważna jest rehabilitacja i kontrola ginekologiczna, ponieważ kieszenie mogą się tworzyć ponownie, a endometrioza ma charakter choroby przewlekłej i nawrotowej. W profilaktyce nawrotów pomocne są czynniki takie jak stabilizacja gospodarki hormonalnej i zdrowy tryb życia. Leczenie bólu jest również istotnym elementem poprawy komfortu życia pacjentki.

---

B.2.3. Endometrioza układu moczowego (ang. Endometriosis of urinary system)

Co to jest endometrioza układu moczowego?

Endometrioza układu moczowego występuje, gdy ogniska endometrialne zajmują drogi moczowe, najczęściej pęcherz moczowy lub moczowody. Objawy mogą obejmować ból przy oddawaniu moczu, krwiomocz nasilający się w czasie miesiączki czy nawracające infekcje układu moczowego. Zmiany naciekające moczowody mogą prowadzić do utrudnionego odpływu moczu i powikłań w postaci wodonercza. Ponieważ objawy często przypominają inne choroby układu moczowego, diagnostyka bywa utrudniona i wymaga badań obrazowych (USG, tomografia, rezonans) oraz cystoskopii. Wczesne wykrycie jest kluczowe, aby zapobiec uszkodzeniu nerek.

Przyczyny

• Retrospektywne miesiączkowanie: Powrót krwi menstruacyjnej przez jajowody do jamy brzusznej.
• Metaplazja celomiczna: Przemiana komórek otrzewnej w komórki endometrium.
• Immunologiczne i genetyczne predyspozycje: Czynniki immunologiczne i genetyczne mogą odgrywać rolę w rozwoju choroby.

Objawy

• Ból miednicy: Często przewlekły i nasilający się podczas menstruacji.
• Ból podczas oddawania moczu: Dysuria.
• Częste oddawanie moczu: Pollakiuria.
• Krwawienia z dróg moczowych: Hematuria.

Powikłania

• Niedrożność dróg moczowych: Może prowadzić do hydroureteronefrozy i niewydolności nerek.
• Przewlekły ból: Może znacząco obniżyć jakość życia.
• Zwiększone ryzyko nowotworów: Potencjalne ryzyko rozwoju nowotworów w związku z przewlekłym stanem zapalnym.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza i leczenie: Regularne badania mogą pomóc w wczesnym wykryciu.
• Leczenie hormonalne: Może pomóc w kontrolowaniu objawów i zmniejszaniu ryzyka progresji choroby.
• Zdrowy styl życia: Dieta bogata w błonnik, regularna aktywność fizyczna i unikanie stresu mogą pomóc w łagodzeniu objawów.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez specjalistę.
• Badania obrazowe: Ultrasonografia, tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI).
• Endoskopia: Cystoskopia i ureteroskopia mogą być użyte do oceny zmian w układzie moczowym.

Leczenie

• Leczenie farmakologiczne: Hormonalne leki, takie jak doustne środki antykoncepcyjne, progestageny lub agonisty gonadotropiny (GnRH).
• Chirurgia: Usunięcie zmian endometrialnych, w tym resekcja dotkniętych części układu moczowego.
• Terapie wspomagające: Fizjoterapia, zmiany dietetyczne.

Postępowanie obejmuje terapię hormonalną w celu zahamowania aktywności zmian endometrialnych oraz interwencję chirurgiczną, jeśli dochodzi do zwężenia moczowodów czy pęcherza. Podczas zabiegu możliwe jest usunięcie lub wycięcie ognisk oraz przywrócenie prawidłowego przepływu moczu. Ważna jest ścisła współpraca ginekologa z urologiem, zwłaszcza przy zaawansowanych zmianach. Po operacji pacjentka zwykle kontynuuje leczenie hormonalne, a stan układu moczowego jest monitorowany za pomocą okresowych badań obrazowych. Dodatkowo zaleca się kontrolę czynników ryzyka infekcji dróg moczowych, takich jak odwodnienie czy cewnikowanie.

Źródła (Endometrioza Układu Moczowego):

• M. E. Aydın, Aykut Aykaç, Coşkun Kaya, Mustafa Sungur, Z. Sarı (2023) – A Rare Case of Bladder Endometriosis Mimicking a Bladder Tumor (tłum. Rzadki przypadek endometriozy pęcherza moczowego naśladującej guz pęcherza)
• Ramya Vandanasetti, Sirisha Sunkavalli, T. Sundari, U. Devi (2023) – Bladder Endometriosis in Perimenopausal Woman- A Rare Case Report (tłum. Endometrioza pęcherza moczowego u kobiety w okresie okołomenopauzalnym – rzadki opis przypadku)
• Alia Bano, A. Riaz, S. Saleem (2021) – Endometriosis – A Crippling Illness: A Rare Case Of Bladder Endometrioma (tłum. Endometrioza – wyniszczająca choroba: rzadki przypadek endometriomy pęcherza)
• D. Spînu, D. Marcu, O. Bratu, L. Iorga, D. Mischianu (2021) – Endometriosis in urology – an update (tłum. Endometrioza w urologii – aktualizacja)
• Shreya Goel, Teerthnath Srinivas, S. Bhat, Vartika Singh (2020) – Ureteric endometriosis masquerading as ureteric neoplasm (tłum. Endometrioza moczowodów udająca nowotwór moczowodu)

---

B.2.3.1. Endometrioza pęcherza moczowego (ang. Endometriosis of the bladder)

Co to jest endometrioza pęcherza moczowego?

Endometrioza pęcherza moczowego to sytuacja, w której tkanka endometrialna wrasta w ścianę pęcherza lub jest z nią zrośnięta. Objawia się bólem przy oddawaniu moczu, częstomoczem, uczuciem parcia na pęcherz i niekiedy krwiomoczem w okresie około miesiączkowym. Może być mylona z infekcjami dróg moczowych czy zespołem pęcherza nadaktywnego, dlatego diagnostyka wymaga badań obrazowych (np. USG przezbrzuszne i transwaginalne, rezonans) oraz cystoskopii. Niekiedy zmiany są widoczne dopiero w trakcie zabiegu chirurgicznego.

Leczenie

Leczenie polega na zahamowaniu rozrostu endometrium, zwykle za pomocą leków hormonalnych (np. tabletki antykoncepcyjne, analogi GnRH), co często łagodzi objawy. Jeśli endometrioza w pęcherzu jest rozległa lub powoduje znaczącą niedrożność dróg moczowych, konieczne może być leczenie chirurgiczne polegające na wycięciu zmiany i odtworzeniu ciągłości ściany pęcherza. Zabieg przeprowadza się najczęściej metodą laparoskopową przy współpracy ginekologa i urologa. Po operacji zwykle utrzymuje się leczenie hormonalne w celu zmniejszenia ryzyka nawrotów, a pacjentka podlega regularnym badaniom kontrolnym.

---

B.2.4. Endometrioza układu krążenia (ang. Endometriosis of the circulatory system)

Co to jest endometrioza układu krążenia?

Endometrioza układu krążenia jest opisywana niezwykle rzadko, polegając na przenikaniu tkanki endometrialnej do naczyń krwionośnych lub obszarów w pobliżu serca. Taka lokalizacja jest wyjątkowa i może powodować trudne do zdiagnozowania objawy, np. bóle w klatce piersiowej związane z cyklem miesiączkowym czy nieprawidłowości w pracy serca. Istnieją nieliczne doniesienia naukowe, sugerujące możliwość migracji komórek endometrium przez układ żylny. Z uwagi na skrajnie rzadkie przypadki, diagnostyka i leczenie pozostają dużym wyzwaniem i często wymagają interdyscyplinarnej współpracy kardiologa, ginekologa i radiologa.

Przyczyny

• Retrospektywne miesiączkowanie: Powrót krwi menstruacyjnej przez jajowody do jamy brzusznej.
• Metaplazja celomiczna: Przemiana komórek otrzewnej w komórki endometrium.
• Immunologiczne i genetyczne predyspozycje: Czynniki immunologiczne i genetyczne mogą odgrywać rolę w rozwoju choroby.

Objawy

• Ból miednicy: Często przewlekły i nasilający się podczas menstruacji.
• Problemy z oddychaniem: Może wystąpić duszność.
• Krwawienia: Możliwe krwawienia w różnych częściach układu krążenia.

Powikłania

• Choroby sercowo-naczyniowe: Zwiększone ryzyko chorób serca i układu krążenia.
• Przewlekły ból: Może znacząco obniżyć jakość życia.
• Zwiększone ryzyko nowotworów: Potencjalne ryzyko rozwoju nowotworów w związku z przewlekłym stanem zapalnym.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza i leczenie: Regularne badania mogą pomóc w wczesnym wykryciu.
• Leczenie hormonalne: Może pomóc w kontrolowaniu objawów i zmniejszaniu ryzyka progresji choroby.
• Zdrowy styl życia: Dieta bogata w błonnik, regularna aktywność fizyczna i unikanie stresu mogą pomóc w łagodzeniu objawów.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez specjalistę.
• Badania obrazowe: Ultrasonografia, tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI).
• Badania krwi: Mogą być użyte do oceny markerów stanu zapalnego.

Leczenie

• Leczenie farmakologiczne: Hormonalne leki, takie jak doustne środki antykoncepcyjne, progestageny lub agonisty gonadotropiny (GnRH).
• Chirurgia: Usunięcie zmian endometrialnych.
• Terapie wspomagające: Fizjoterapia, zmiany dietetyczne.

Z uwagi na niewielką liczbę opisanych przypadków, postępowanie lecznicze jest zazwyczaj dostosowywane indywidualnie do pacjentki. Może obejmować terapię hormonalną zmniejszającą aktywność endometrium, a w razie potrzeby – interwencje chirurgiczne. Istotna jest diagnostyka obrazowa (np. rezonans magnetyczny, tomografia komputerowa) oraz ciągłe monitorowanie stanu pacjentki. W przypadkach zagrożenia życia podejmuje się intensywne działania, w tym ewentualne usunięcie zmiany z obszarów naczyniowych. Niezbędna jest też kontrola kardiologiczna, aby wcześnie wychwycić wszelkie zaburzenia pracy serca czy krążenia.

Źródła (Endometrioza Układu Krążenia):

• B. Marchandot, A. Curtiaud, K. Matsushita, A. Trimaille, A. Host, E. Faller, O. Garbin, C. Akladios, L. Jesel, O. Morel (2022) – Endometriosis and cardiovascular disease (tłum. Endometrioza i choroby sercowo-naczyniowe)
• H. Taylor, A. Kotlyar, V. Flores (2021) – Endometriosis is a chronic systemic disease: clinical challenges and novel innovations (tłum. Endometrioza to przewlekła choroba systemowa: wyzwania kliniczne i nowe innowacje)
• D. Kiliç, T. Guler, C. Sevgican, C. Kabukçu, I. Buber, Kilinc Mehmet, M. Arslan, E. Attar, I. Kilic (2020) – Do women with endometriosis have increased arterial stiffness? (tłum. Czy kobiety z endometriozą mają zwiększoną sztywność tętnic?)
• Monika Abramiuk, E. Grywalska, P. Małkowska, Olga Sierawska, Rafał Hrynkiewicz, P. Niedźwiedzka-Rystwej (2022) – The Role of the Immune System in the Development of Endometriosis (tłum. Rola układu immunologicznego w rozwoju endometriozy)
• K. Kusum, R. Raj, S. Rai, Pranjali Pranjali, A. Ashish, S. Vicente-Muñoz, R. Chaube, Dinesh Kumar (2022) – Elevated Circulatory Proline to Glutamine Ratio (PQR) in Endometriosis and Its Potential as a Diagnostic Biomarker (tłum. Podwyższony stosunek proliny do glutaminy w endometriozie i jego potencjał jako biomarker diagnostyczny)

---

B.2.5. Endometrioza układu nerwowego (ang. Endometriosis of the nervous system)

Co to jest endometrioza układu nerwowego?

Endometrioza układu nerwowego występuje, gdy tkanka endometrialna nacieka struktury nerwowe, np. nerwy miednicze lub sploty nerwowe okolicy krzyżowej. Może to prowadzić do dotkliwego bólu o charakterze neuropatycznym, promieniującego do kończyn dolnych czy okolicy krzyżowo-lędźwiowej. Objawy często nasilają się w czasie miesiączki, ale także mogą utrzymywać się przez cały cykl. Ze względu na nieoczywisty charakter dolegliwości, diagnostyka bywa trudna – potrzebne są szczegółowe badania obrazowe (MRI), a często ostateczne potwierdzenie następuje w trakcie laparoskopii. Dolegliwości bólowe w tej postaci endometriozy mogą być bardzo silne i oporne na standardowe leczenie przeciwbólowe.

Przyczyny

• Retrospektywne miesiączkowanie: Powrót krwi menstruacyjnej przez jajowody do jamy brzusznej.
• Metaplazja celomiczna: Przemiana komórek otrzewnej w komórki endometrium.
• Immunologiczne i genetyczne predyspozycje: Czynniki immunologiczne i genetyczne mogą odgrywać rolę w rozwoju choroby.

Objawy

• Przewlekły ból: Ból miednicy, bóle pleców i inne bóle neuropatyczne.
• Problemy neurologiczne: Parestezje, osłabienie mięśniowe, zaburzenia czucia.
• Problemy z oddawaniem moczu: Zaburzenia funkcji pęcherza moczowego, często związane z bólem.

Powikłania

• Choroby neurologiczne: Zwiększone ryzyko rozwoju przewlekłych schorzeń neurologicznych.
• Przewlekły ból: Może znacząco obniżyć jakość życia.
• Zwiększone ryzyko nowotworów: Potencjalne ryzyko rozwoju nowotworów w związku z przewlekłym stanem zapalnym.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza i leczenie: Regularne badania mogą pomóc w wczesnym wykryciu.
• Leczenie hormonalne: Może pomóc w kontrolowaniu objawów i zmniejszaniu ryzyka progresji choroby.
• Zdrowy styl życia: Dieta bogata w błonnik, regularna aktywność fizyczna i unikanie stresu mogą pomóc w łagodzeniu objawów.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez specjalistę.
• Badania obrazowe: Ultrasonografia, tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI).
• Badania neurologiczne: Elektromiografia (EMG) i badania przewodnictwa nerwowego.

Leczenie

• Leczenie farmakologiczne: Hormonalne leki, takie jak doustne środki antykoncepcyjne, progestageny lub agonisty gonadotropiny (GnRH).
• Chirurgia: Usunięcie zmian endometrialnych, w tym resekcja nerwów dotkniętych endometriozą.
• Terapie wspomagające: Fizjoterapia, zmiany dietetyczne, leki przeciwbólowe.

Terapia polega na połączeniu leczenia hormonalnego, które ma ograniczyć wzrost endometrium, z leczeniem przeciwbólowym i neurologicznym. W przypadkach silnego nacieku nerwów, chirurdzy podczas laparoskopii starają się usunąć lub zniszczyć ogniska endometrialne, uwalniając uciśnięte struktury nerwowe. Wspomagająco może być wdrożona fizjoterapia, akupunktura czy blokady nerwów, aby złagodzić ból. Kluczowa jest stała opieka specjalistów – ginekologa, neurologa i anestezjologa specjalizującego się w leczeniu bólu. Nierzadko konieczne są długotrwałe terapie i częste modyfikacje postępowania.

Źródła (Endometrioza Układu Nerwowego):

• R. V. Velho, E. Taube, J. Sehouli, S. Mechsner (2021) – Neurogenic Inflammation in the Context of Endometriosis—What Do We Know? (tłum. Neurogenne zapalenie w kontekście endometriozy—Co wiemy?)
• Peiya Fan, T. Li (2022) – Unveil the pain of endometriosis: from the perspective of the nervous system (tłum. Odkrycie bólu endometriozy: z perspektywy układu nerwowego)
• Stephen K. Godin, J. Wagner, Pearl S Huang, Dara Bree (2021) – The role of peripheral nerve signaling in endometriosis (tłum. Rola sygnalizacji nerwów obwodowych w endometriozie)
• Jessica Maddern, L. Grundy, J. Castro, S. Brierley (2020) – Pain in Endometriosis (tłum. Ból w endometriozie)
• Dian Fan, Xu Wang, Z. Shi, Yuting Jiang, Bohao Zheng, Lian Xu, Shengtao Zhou (2023) – Understanding endometriosis from an immunomicroenvironmental perspective (tłum. Zrozumienie endometriozy z perspektywy immunomikrośrodowiskowej)

---

B.2.6. Endometrioza klatki piersiowej (ang. Thoracic endometriosis)

Co to jest endometrioza klatki piersiowej?

Endometrioza klatki piersiowej jest rzadką formą choroby, w której tkanka endometrialna lokalizuje się w obrębie opłucnej, płuc lub przepony. Objawy mogą obejmować cykliczny ból w klatce piersiowej, duszność, a nawet krwioplucie w czasie miesiączki (tzw. zespół podkrążeniowy, catamenial haemoptysis). Mechanizm powstawania zmian nie jest do końca jasny, ale przypuszcza się, że komórki endometrium docierają do klatki piersiowej poprzez naczynia krwionośne lub limfatyczne. Rozpoznanie wymaga badań radiologicznych (RTG klatki, tomografia komputerowa, rezonans), a ostateczne potwierdzenie często uzyskuje się przy badaniu histopatologicznym tkanki.

Przyczyny

• Retrospektywne miesiączkowanie: Powrót krwi menstruacyjnej przez jajowody do jamy brzusznej.
• Metaplazja celomiczna: Przemiana komórek otrzewnej w komórki endometrium.
• Immunologiczne i genetyczne predyspozycje: Czynniki immunologiczne i genetyczne mogą odgrywać rolę w rozwoju choroby.

Objawy

• Ból w klatce piersiowej: Często przewlekły i nasilający się podczas menstruacji.
• Duszność: Trudności w oddychaniu.
• Krwawienia z dróg oddechowych: Hemoptysis (krwioplucie).

Powikłania

• Pneumothorax: Zapadnięcie płuca.
• Hemothorax: Obecność krwi w jamie opłucnej.
• Przewlekły ból: Może znacząco obniżyć jakość życia.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza i leczenie: Regularne badania mogą pomóc w wczesnym wykryciu.
• Leczenie hormonalne: Może pomóc w kontrolowaniu objawów i zmniejszaniu ryzyka progresji choroby.
• Zdrowy styl życia: Dieta bogata w błonnik, regularna aktywność fizyczna i unikanie stresu mogą pomóc w łagodzeniu objawów.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez specjalistę.
• Badania obrazowe: Ultrasonografia, tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI).
• Endoskopia: Bronchoskopia i torakoskopia mogą być użyte do oceny zmian w klatce piersiowej.

Leczenie

• Leczenie farmakologiczne: Hormonalne leki, takie jak doustne środki antykoncepcyjne, progestageny lub agonisty gonadotropiny (GnRH).
• Chirurgia: Usunięcie zmian endometrialnych, w tym resekcja pęcherza moczowego.
• Terapie wspomagające: Fizjoterapia, zmiany dietetyczne.

W endometriozie klatki piersiowej stosuje się przede wszystkim terapię hormonalną, aby zapobiec cyklicznemu rozrostowi i krwawieniu w obrębie płuc czy opłucnej. Przy rozległych zmianach lub występowaniu odmy opłucnowej może być konieczne leczenie chirurgiczne, np. torakoskopia z usunięciem ognisk endometrialnych czy resekcją fragmentu płuca. W razie występowania krwioplucia wskazane jest również monitorowanie i leczenie ukierunkowane na zmniejszenie ryzyka poważnych powikłań płucnych. Ze względu na rzadkość występowania, postępowanie bywa indywidualizowane i wymaga współpracy ginekologa z torakochirurgiem.

Źródła (Endometrioza Piersiowa):

• V.F. Bezhenar, V.A. Linde, N.Yu. Krylova, Ye.A. Ivanova, A. Pichurov, B. V. Arakelyan, A.N. Plekhanov, A.Yu. Lyogonkaya (2023) – Clinical and Pathogenetic Aspects of Thoracic Endometriosis (tłum. Kliniczne i patogenetyczne aspekty endometriozy piersiowej)
• P. Ciriaco, P. Muriana, R. Lembo, A. Carretta, G. Negri (2020) – Treatment of Thoracic Endometriosis Syndrome: A Meta-analysis and Review (tłum. Leczenie zespołu endometriozy piersiowej: Metaanaliza i przegląd)
• Cheng Chen, Kui Zhai, Yang Tang, Wendong Qu, Jiebin Zuo, X. Ke, Yongxiang Song (2021) – Thoracic endometriosis: a case report and review of the literature (tłum. Endometrioza piersiowa: opis przypadku i przegląd literatury)
• Ahel El Haj Chehade, A. Nasir, J. Peterson, Timothy Ramseyer, H. Bhardwaj (2022) – Thoracic endometriosis presenting as hemopneumothorax (tłum. Endometrioza piersiowa prezentująca się jako hemopneumothorax)
• E. Mecha, Roselydiah N. Makunja, Jane B Maoga, Agnes N Mwaura, M. A. Riaz, C. Omwandho, I. Meinhold-Heerlein, L. Konrad (2021) – The Importance of Stromal Endometriosis in Thoracic Endometriosis (tłum. Znaczenie endometriozy stromalnej w endometriozie piersiowej)

---

B.2.7. Endometrioza w bliźnie skórnej (ang. Endometriosis in cutaneous scar)

Co to jest endometrioza w bliźnie skórnej?

Endometrioza w bliźnie skórnej to postać choroby, w której tkanka endometrialna lokalizuje się w obrębie blizny po zabiegu chirurgicznym, najczęściej po cięciu cesarskim czy laparoskopii. Kobiety zauważają zwykle zgrubienie, guzek lub ból w okolicy blizny, który nasila się w okresie okołomiesiączkowym. Zmiana może czasem krwawić lub przybierać ciemniejszą barwę. Mechanizm powstawania polega na wszczepieniu się komórek endometrium podczas zabiegu w naciętą tkankę. Diagnostyka może obejmować USG powierzchniowe, a ostateczne potwierdzenie następuje po wycięciu i badaniu histopatologicznym zmiany.

Przyczyny

• Iatrogenne wszczepienie: Przeszczepienie komórek endometrium do rany operacyjnej podczas zabiegów chirurgicznych.
• Retrospektywne miesiączkowanie: Powrót krwi menstruacyjnej przez jajowody do jamy brzusznej.

Objawy

• Ból w miejscu blizny: Często przewlekły i nasilający się podczas menstruacji.
• Zmiany skórne: Obecność guzków, zaczerwienienie, obrzęk i krwawienie w miejscu blizny.
• Cykliczny charakter objawów: Objawy nasilają się podczas menstruacji.

Powikłania

• Przewlekły ból: Może znacząco obniżyć jakość życia.
• Zakażenia: Rzadkie, ale możliwe powikłanie.
• Zwiększone ryzyko nowotworów: Potencjalne ryzyko rozwoju nowotworów w związku z przewlekłym stanem zapalnym.

Zapobieganie

• Staranność podczas operacji: Unikanie kontaktu komórek endometrium z raną operacyjną.
• Wczesna diagnoza i leczenie: Regularne badania mogą pomóc w wczesnym wykryciu.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez specjalistę.
• Badania obrazowe: Ultrasonografia, tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI).
• Biopsja: Potwierdzenie diagnozy poprzez histopatologiczne badanie próbki tkanki.

Leczenie

• Leczenie farmakologiczne: Hormonalne leki, takie jak doustne środki antykoncepcyjne, progestageny lub agonisty gonadotropiny (GnRH).
• Chirurgia: Usunięcie zmian endometrialnych z szerokimi marginesami, aby zapobiec nawrotom.
• Terapie wspomagające: Fizjoterapia, zmiany dietetyczne.

Głównym sposobem leczenia jest chirurgiczne usunięcie zmiany wraz z marginesem zdrowej tkanki, co pozwala całkowicie wyeliminować ognisko endometriozy z okolicy blizny. Zabieg zwykle przeprowadza się w znieczuleniu miejscowym lub ogólnym, w zależności od rozmiaru zmiany i preferencji pacjentki. W przypadku wielu zmian endometriozy w organizmie może być wskazana równoczesna terapia hormonalna. Po zabiegu ważne są obserwacja rany, kontrola gojenia oraz regularne kontrole ginekologiczne, aby wykluczyć istnienie innych ognisk endometriozy. Zapobieganie polega na starannej technice chirurgicznej i dokładnym oczyszczeniu rany z ewentualnych pozostałości błony śluzowej macicy.

Źródła (Endometrioza w Bliźnie Skórnej):

• B. D. M. Ortiz, O. C. Torres (2021) – Skin endometriosis at the caesarean section scar: a case report (tłum. Endometrioza skóry w bliźnie po cesarskim cięciu: opis przypadku)
• Abm Moniruddin, H. Raihan, Tanvirul Hasan, Ba Ferdous, Md Rashed Khan, Md. Abdur Rouf (2022) – Cutaneous Endometriosis (tłum. Endometrioza skóry)
• V. Sharmila, Vandana Kamatham, Arundhathi Shankaralingappa (2023) – Abdominal scar endometriosis: A case report and review of literature (tłum. Endometrioza blizny brzusznej: opis przypadku i przegląd literatury)
• Huma Naz, Saadia Siddique, Adel Ahmidat, Jinan Khalifa, Iraj Fatima (2023) – ENDOMETRIOTIC SCAR AFTER HYSTEROTOMY-A RARE CASE (tłum. Blizna endometriozy po histerotomii – rzadki przypadek)
• Pegah Kafi, C. Swartling (2022) – Cutaneous endometriosis presented in a 43-year-old woman’s caesarian scar (tłum. Endometrioza skóry przedstawiona w bliźnie po cesarskim cięciu u 43-letniej kobiety)

---

B.2.8. Zrosty związane z endometriozą (ang. Endometriosis-related adhesions)

Co to są zrosty związane z endometriozą?

Zrosty związane z endometriozą to pasma tkanki łącznej, które powstają w odpowiedzi na przewlekły stan zapalny i krwawienia z ognisk endometrialnych, zwłaszcza w jamie brzusznej i miednicy. Mogą łączyć ze sobą narządy, takie jak jelita, jajniki, macicę i pęcherz, ograniczając ich ruchomość i powodując przewlekły ból. Często stwierdza się je podczas laparoskopii, nawet gdy objawy kliniczne są niewielkie. Zrosty mogą utrudniać zajście w ciążę, a także powodować problemy jelitowe. Ich powstawaniu sprzyja nieleczona endometrioza oraz powtarzane interwencje chirurgiczne.

Przyczyny

• Przewlekły stan zapalny: Powstający w wyniku reakcji organizmu na obecność tkanki endometrium poza macicą.
• Operacje chirurgiczne: Zabiegi na narządach miednicy mogą sprzyjać powstawaniu zrostów.

Objawy

• Przewlekły ból miednicy: Ból, który może się nasilać podczas menstruacji.
• Niepłodność: Zrosty mogą utrudniać zajście w ciążę.
• Problemy jelitowe: Ból podczas wypróżniania, zaparcia lub biegunki.

Powikłania

• Niepłodność: Znaczące obniżenie zdolności do zajścia w ciążę.
• Przewlekły ból: Może znacząco obniżyć jakość życia.
• Zwiększone ryzyko operacji: Zrosty mogą wymagać interwencji chirurgicznej.

Zapobieganie

• Odpowiednia technika operacyjna: Stosowanie metod minimalizujących ryzyko powstawania zrostów.
• Leczenie farmakologiczne: Leki hormonalne mogą pomóc w kontrolowaniu endometriozy i zapobieganiu powstawaniu zrostów.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez specjalistę.
• Badania obrazowe: Ultrasonografia, tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI).
• Laparoskopia: Bezpośrednie oględziny i ocena zrostów w jamie brzusznej.

Leczenie

• Leczenie farmakologiczne: Hormonalne leki, takie jak doustne środki antykoncepcyjne, progestageny lub agonisty gonadotropiny (GnRH).
• Chirurgia: Usunięcie zrostów, które powodują objawy i komplikacje.
• Terapie wspomagające: Fizjoterapia, zmiany dietetyczne.

Leczenie zrostów endometriozy polega na ich chirurgicznym usunięciu (tzw. adhezyoliza) podczas laparoskopii lub laparotomii. Przy okazji usuwa się również ogniska endometriozy, aby zapobiec ponownemu tworzeniu się zrostów. Stosuje się także specjalne bariery antyadhezyjne i terapie hormonalne, które mają ograniczać aktywność zmian endometrialnych. Po zabiegu wskazana jest rehabilitacja, w tym ćwiczenia rozciągające i fizjoterapia uroginekologiczna, aby przywrócić prawidłową ruchomość narządów. Regularne badania kontrolne pozwalają ocenić skuteczność terapii i zapobiec powikłaniom.

Źródła (Zrosty Związane z Endometriozą):

• M. Orazov, L. M. Mihaleva, Madina A. Bekulova (2021) – Infiltrative endometriosis and adhesions: is there a cause-and-effect relationship? (tłum. Endometrioza infiltracyjna i zrosty: czy istnieje związek przyczynowo-skutkowy?)
• S. Dubrovina, Yu. D. Berlim, Anna D. Alexandrina, Diana U. Bogunova, Maxim N. Lesnoy (2020) – Endometriosis and adhesion process: what we know and what we can (tłum. Endometrioza i proces zrostów: co wiemy i co możemy zrobić)
• B. Krämer, J. Andress, F. Neis, S. Hoffmann, S. Brucker, S. Kommoss, Alice Höller (2021) – Adhesion prevention after endometriosis surgery — results of a randomized, controlled clinical trial with second-look laparoscopy (tłum. Zapobieganie zrostom po operacji endometriozy — wyniki randomizowanego, kontrolowanego badania klinicznego z drugą laparoskopią)
• E. Piriyev, S. Schiermeier, T. Römer (2021) – Coexistence of endometriomas with extraovarian endometriosis and adhesions (tłum. Współistnienie endometriomas z endometriozą pozaowarianą i zrostami)
• B. Krämer, J. Andress, F. Neis, S. Hoffmann, S. Brucker, S. Kommoss, Alice Höller (2023) – Improvement in Fertility and Pain after Endometriosis Resection and Adhesion Prevention with 4DryField® PH: Follow-up of a Randomized Controlled Clinical Trial (tłum. Poprawa płodności i bólu po resekcji endometriozy i zapobieganiu zrostom za pomocą 4DryField® PH: kontynuacja randomizowanego kontrolowanego badania klinicznego)

---

B.2.9. Guzkowate zapalenie cieśni jajowodu (ang. Salpingitis isthmica nodosa)

Co to jest guzkowate zapalenie cieśni jajowodu?

Guzkowate zapalenie cieśni jajowodu (Salpingitis isthmica nodosa) to przewlekłe schorzenie, w którym w okolicy cieśni jajowodu tworzą się zagłębienia lub guzki wypełnione tkanką zapalną, endometrialną czy bliznowatą. Może to prowadzić do zwężenia kanału jajowodu i zaburzeń jego funkcji, co wpływa na płodność. Objawy często są skąpe lub niecharakterystyczne, ale mogą obejmować nawracające bóle w miednicy czy problemy z zajściem w ciążę. Rozpoznanie stawia się na podstawie badań obrazowych (HSG – histerosalpingografia, USG, czasem laparoskopia).

Przyczyny

• Infekcje bakteryjne: Zakażenia bakteryjne, takie jak Chlamydia lub Neisseria gonorrhoeae, mogą prowadzić do przewlekłego zapalenia jajowodów i rozwoju SIN.
• Ciąża pozamaciczna: Przewlekłe stany zapalne i ciążę pozamaciczne mogą być powiązane z rozwojem SIN.

Objawy

• Ból brzucha: Często ostry ból dolnej części brzucha.
• Problemy z płodnością: SIN jest często związane z niepłodnością u kobiet.
• Nieregularne krwawienia: Mogą wystąpić nieregularne krwawienia z dróg rodnych.

Powikłania

• Ciąża pozamaciczna: Zwiększone ryzyko wystąpienia ciąży pozamacicznej.
• Przewlekły ból: Może prowadzić do przewlekłego bólu brzucha i miednicy.
• Zapalenie otrzewnej: Może prowadzić do zapalenia otrzewnej w przypadku pęknięcia jajowodu.

Zapobieganie

• Unikanie zakażeń: Stosowanie odpowiednich środków zapobiegających zakażeniom przenoszonym drogą płciową.
• Regularne badania: Regularne badania ginekologiczne mogą pomóc w wczesnym wykryciu SIN.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ginekologa.
• Badania obrazowe: Ultrasonografia, tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI).
• Laparoskopia: Bezpośrednia wizualizacja jajowodów.

Leczenie

• Leczenie farmakologiczne: Antybiotyki w przypadku infekcji bakteryjnych.
• Chirurgia: Salpingektomia (usunięcie jajowodu) w przypadku poważnych powikłań lub przewlekłego bólu.
• Terapie wspomagające: Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.

Źródła (Guzkowate zapalenie cieśni jajowodu):

Leczenie obejmuje przede wszystkim usunięcie lub korekcję patologicznych zmian w jajowodzie, często metodą laparoskopową. Zabieg może polegać na wycięciu zajętego fragmentu i przywróceniu ciągłości jajowodu, choć w niektórych przypadkach konieczne jest całkowite usunięcie jajowodu. Farmakoterapia ma charakter wspomagający – stosuje się leki przeciwzapalne i hormonalne, zwłaszcza jeśli w okolicy guzków występuje tkanka endometrialna. Po leczeniu pacjentka może potrzebować wsparcia w zakresie rozrodu (np. inseminacja, in vitro) w przypadku trudności z naturalnym poczęciem. Regularne badania kontrolne pomagają w ocenie skuteczności terapii i zapobieganiu powikłaniom.

• Dora Huang, S. Lowe, P. Kumaran, K. Choy (2021) – Ruptured salpingitis isthmica nodosa: a rare cause for spontaneous haemoperitoneum (tłum. Pęknięte guzkowe zapalenie jajowodu: rzadka przyczyna spontanicznego krwawienia do jamy brzusznej)
• Theodoros Tzigkalidis, E. Skandalou, M. Manthou, Nikolaos Kolovogiannis, S. Meditskou (2021) – Adrenal Cortical Rests in the Fallopian Tube: Report of a Case and Review of the Literature (tłum. Przypadki ektopowej kory nadnerczy w jajowodzie: opis przypadku i przegląd literatury)
• Ping Ling Ho, Janice Tung, Siraj Shahul HameedShahul Hameed Mohamed, Bernard Chern (2020) – Interstitial Ectopic Pregnancy and Laparoscopic Removal of the Interstitial Portion of the Tube: the New Frontier? (tłum. Ciąża pozamaciczna i laparoskopowe usunięcie części międzypłatowej jajowodu: nowe możliwości?)
• Saket Sharma, M. Shah, Isha Shah, M. Shah (2022) – Clinico-histopathological study of ectopic pregnancy in a tertiary care hospital with special focus on histomorphology of fallopian tubes in tubal ectopic pregnancy (tłum. Kliniczno-histopatologiczne badanie ciąży pozamacicznej w szpitalu trzeciego stopnia ze szczególnym uwzględnieniem histomorfologii jajowodów w ciąży pozamacicznej)

---

B.3. Adenomioza (ang. Adenomyosis)

Co to jest adenomioza?

Adenomioza to schorzenie polegające na wrastaniu tkanki endometrium (błony śluzowej macicy) w głąb mięśnia macicy (miometrium). Skutkuje to pogrubieniem i przerostem ścian macicy, co nierzadko prowadzi do jej powiększenia. Często objawia się obfitymi i bolesnymi miesiączkami, a także bólami w dole brzucha, które mogą się nasilać w okresie menstruacji. Adenomioza dotyka głównie kobiety w wieku dojrzałym, często takie, które przeszły już ciąże. Diagnoza opiera się na badaniu USG przezpochwowym lub rezonansie magnetycznym, a ostateczne potwierdzenie daje zwykle badanie histopatologiczne po histerektomii.

Przyczyny

• Inwazja endometrium: Wnikanie komórek endometrium do myometrium.
• Metaplazja komórek macicy: Przemiana komórek mięśniowych w komórki endometrium.
• Zmiany hormonalne: Zaburzenia hormonalne, zwłaszcza związane z estrogenem i progesteronem.

Objawy

• Bolesne miesiączki (dysmenorrhea): Ból brzucha podczas menstruacji.
• Obfite krwawienia miesiączkowe (menorrhagia): Nadmierne krwawienia podczas menstruacji.
• Ból miednicy: Przewlekły ból w dolnej części brzucha.
• Niepłodność: Trudności z zajściem w ciążę.

Powikłania

• Anemia: Spowodowana nadmiernym krwawieniem.
• Przewlekły ból: Może znacząco obniżyć jakość życia.
• Ciąża pozamaciczna: Zwiększone ryzyko ciąży pozamacicznej.

Zapobieganie

• Leczenie hormonalne: Może pomóc w kontrolowaniu objawów i zmniejszaniu ryzyka progresji choroby.
• Regularne badania: Mogą pomóc w wczesnym wykryciu choroby.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ginekologa.
• Badania obrazowe: Ultrasonografia, tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI).
• Biopsja: Potwierdzenie diagnozy poprzez histopatologiczne badanie próbki tkanki.

Leczenie

• Leczenie farmakologiczne: Hormonalne leki, takie jak doustne środki antykoncepcyjne, progestageny lub agonisty gonadotropiny (GnRH).
• Chirurgia: Histerektomia (usunięcie macicy) w przypadku poważnych objawów.
• Terapie wspomagające: Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.

Leczenie adenomiozy zależy od nasilenia objawów i planów rozrodczych pacjentki. Stosuje się terapię hormonalną (tabletki antykoncepcyjne, wkładka wewnątrzmaciczna z lewonorgestrelem, analogi GnRH), aby złagodzić bóle i zmniejszyć obfitość krwawień. Przy silnych dolegliwościach i braku planów prokreacyjnych bywa wskazana ablacja endometrium lub nawet histerektomia (usunięcie macicy). W lżejszych przypadkach pomagają leki przeciwbólowe oraz zmiana stylu życia, np. regularna aktywność fizyczna i redukcja stresu. Ważne jest monitorowanie stanu pacjentki i dostosowywanie terapii do zmieniających się potrzeb, ponieważ adenomioza ma charakter przewlekły i może wymagać wieloletniego leczenia.

Źródła (Adenomioza):

• Junyu Zhai, S. Vannuccini, F. Petraglia, L. Giudice (2020) – Adenomyosis: Mechanisms and Pathogenesis (tłum. Adenomioza: Mechanizmy i patogeneza)
• Wei Zheng, B. Deng (2021) – Adenomyosis (tłum. Adenomioza)
• C. Chapron, S. Vannuccini, P. Santulli, M. Abrão, F. Carmona, I. Fraser, S. Gordts, Sun-Wei Guo, P. Just, J. Noël, G. Pistofidis, T. Van den Bosch, F. Petraglia (2020) – Diagnosing adenomyosis: an integrated clinical and imaging approach (tłum. Diagnozowanie adenomiozy: zintegrowane podejście kliniczne i obrazowe)
• Sun-Wei Guo (2022) – Cracking the Enigma of Adenomyosis: An Update on Its Pathogenesis and Pathophysiology (tłum. Rozszyfrowanie zagadki adenomiozy: aktualizacja patogenezy i patofizjologii)
• S. Bulun, Ş. Yıldız, Mazhar Adli, Jian-jun Wei (2021) – Adenomyosis pathogenesis: insights from next-generation sequencing (tłum. Patogeneza adenomiozy: wgląd z sekwencjonowania nowej generacji)

---

B.4. Niezapalne zaburzenia żeńskiego układu płciowego (ang. Noninflammatory disorders of female genital tract)

Co to są niezapalne zaburzenia żeńskiego układu płciowego?

Niezapalne zaburzenia żeńskiego układu płciowego to szeroka grupa schorzeń i stanów patologicznych, które nie mają podłoża infekcyjnego czy zapalnego. Obejmują m.in. wrodzone wady anatomiczne, nabyte zmiany strukturalne (np. torbiele, guzy łagodne), zmiany hormonalne czy zaburzenia funkcjonalne (takie jak dyspareunia). Mogą wpływać na różne aspekty zdrowia kobiety, w tym płodność, cykl miesiączkowy oraz jakość życia seksualnego. Objawy bywają zróżnicowane i mogą obejmować ból, nieprawidłowe krwawienia, uczucie dyskomfortu lub brak typowych dolegliwości. Diagnoza opiera się zazwyczaj na badaniu ginekologicznym, USG i ewentualnie innych badaniach obrazowych bądź laboratoryjnych.

Przyczyny

• Zaburzenia hormonalne: Na przykład zespół policystycznych jajników (PCOS), który wpływa na równowagę hormonalną.
• Wady anatomiczne: Takie jak wrodzone wady macicy, przegrody pochwy.
• Genetyczne predyspozycje: Choroby dziedziczne jak zespół Turnera.
• Czynniki zewnętrzne: Ekspozycja na substancje chemiczne, promieniowanie.

Objawy

• Nieregularne miesiączki: Zaburzenia cyklu menstruacyjnego mogą być objawem wielu niezapalnych chorób układu rozrodczego.
• Niepłodność: Trudności z zajściem w ciążę lub jej utrzymaniem.
• Bóle brzucha i miednicy: Mogą występować bez związku z procesem zapalnym.

Powikłania

• Trudności w zajściu w ciążę: Niepłodność może być wynikiem nieleczonych chorób.
• Zaburzenia hormonalne: Mogą prowadzić do innych problemów zdrowotnych jak osteoporoza czy choroby serca.
• Psychologiczne: Problemy zdrowotne mogą wpływać na samopoczucie psychiczne i emocjonalne.

Zapobieganie

• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i leczenie potencjalnych problemów.
• Zdrowy styl życia: Zbilansowana dieta, regularna aktywność fizyczna.
• Monitorowanie hormonalne: Kontrola poziomu hormonów w organizmie.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ginekologa.
• Badania obrazowe: USG, MRI do oceny struktur anatomicznych.
• Testy hormonalne: Badania krwi w celu oceny poziomu hormonów.

Leczenie

• Terapia hormonalna: Stosowanie hormonów w celu przywrócenia równowagi hormonalnej.
• Leczenie chirurgiczne: Usunięcie wad anatomicznych, takich jak przegrody pochwy.
• Leki doustne: Stosowanie leków regulujących cykl menstruacyjny i wspomagających płodność.

Postępowanie terapeutyczne zależy od konkretnej przyczyny i rodzaju zaburzenia. W przypadku wad anatomicznych lub zmian wymagających interwencji zazwyczaj przeprowadza się leczenie chirurgiczne, natomiast przy problemach hormonalnych stosuje się farmakoterapię (np. preparaty estrogenowo-progesteronowe). Wiele z tych zaburzeń można leczyć zachowawczo, np. za pomocą terapii rehabilitacyjnych (fizjoterapia uroginekologiczna), psychoterapii (w zaburzeniach seksualnych) czy modyfikacji stylu życia. Kontrola ginekologiczna umożliwia ocenę efektywności leczenia i wczesne wykrycie ewentualnych powikłań. Wiele z niezapalnych zaburzeń ma charakter przewlekły lub nawracający, dlatego ważna jest cierpliwość i regularna współpraca z lekarzem.

Źródła (Niezapalne Choroby Żeńskiego Układu Rozrodczego):

• Simhan, H., Caritis, S., Krohn, M., Martinez de Tejada, B., Landers, D., Hillier, S. (2003) – Decreased cervical proinflammatory cytokines permit subsequent upper genital tract infection during pregnancy (tłum. Obniżone stężenie prozapalnych cytokin szyjkowych umożliwia późniejszą infekcję górnych dróg rodnych w ciąży)
• Bélec, L., Gherardi, R., Payan, C., Prazuck, T., Malkin, J., Tevi-Benissan, C., Pillot, J. (1995) – Proinflammatory cytokine expression in cervicovaginal secretions of normal and HIV-infected women (tłum. Ekspresja prozapalnych cytokin w wydzielinach szyjkowo-pochwowych u zdrowych i zakażonych HIV kobiet)
• Anahtar, M., Byrne, E., Doherty, K. E., Bowman, B. A., Yamamoto, H., Soumillon, M., Padavattan, N., Ismail, N., Moodley, A., Sabatini, M., Ghebremichael, M., Nusbaum, C., Huttenhower, C., Virgin, H., Ndung’u, T., Dong, K. L., Walker, B., Fichorova, R., Kwon, D. (2015) – Cervicovaginal bacteria are a major modulator of host inflammatory responses in the female genital tract (tłum. Bakterie szyjkowo-pochwowe są głównym modulatorem odpowiedzi zapalnych gospodarza w żeńskim układzie rozrodczym)
• Elkafas, H., Wall, M., Al-Hendy, A., Ismail, N. K. (2022) – Gut and genital tract microbiomes: Dysbiosis and link to gynecological disorders (tłum. Mikrobiomy jelitowe i genitalne: Dysbioza i związek z chorobami ginekologicznymi)
• Lis, R., Rowhani-Rahbar, A., Manhart, L. (2015) – Mycoplasma genitalium infection and female reproductive tract disease: a meta-analysis (tłum. Zakażenie Mycoplasma genitalium i choroby żeńskiego układu rozrodczego: meta-analiza)
• Hoda Elkafas, Melinique Wall, A. Al-Hendy, Nahed K. Ismail (2022) – Gut and genital tract microbiomes: Dysbiosis and link to gynecological disorders (tłum. Mikrobiomy jelitowe i układu płciowego: dysbioza i związek z zaburzeniami ginekologicznymi)
• Christina Stennett, Patti Gravitt, Rebecca Brotman, M. Shardell (2023) – CERVICAL “INFLAMM-AGING” AND GENITOURINARY SYNDROME OF MENOPAUSE: A GEROSCIENCE CASE-CONTROL STUDY (tłum. Szyjkowe „zapalenie starcze” i zespół moczowo-płciowy menopauzy: badanie przypadków kontrolnych)
• E. Amabebe, D. Anumba (2020) – Female Gut and Genital Tract Microbiota-Induced Crosstalk and Differential Effects of Short-Chain Fatty Acids on Immune Sequelae (tłum. Mikroflora jelitowa i płciowa kobiet: wzajemne oddziaływanie i różne efekty krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych na odpowiedzi immunologiczne)
• S. Dabee, J. Passmore, R. Heffron, H. Jaspan (2021) – The Complex Link between the Female Genital Microbiota, Genital Infections, and Inflammation (tłum. Złożony związek między mikrobiotą żeńskiego układu płciowego, infekcjami genitalnymi a stanem zapalnym)
• P. Mamatha, S. Arora, A. Vardhan (2020) – Clinical and epidemiological study of non-venereal genital diseases in females (tłum. Kliniczne i epidemiologiczne badanie niezapalnych chorób narządów płciowych u kobiet)

---

B.4.1 Dyspareunia (ang. Dyspareunia)

Co to jest dyspareunia?

Dyspareunia to ból odczuwany w trakcie lub bezpośrednio po stosunku płciowym. Może mieć charakter fizyczny, wynikający z urazów, infekcji lub zmian anatomicznych, lub psychogenny, związany z lękiem czy traumą. Niekiedy przyczyną są zaburzenia hormonalne, suchość pochwy czy skutki uboczne leków. Ból może pojawiać się w obrębie sromu, pochwy, a także w okolicach miednicy, czasem promieniuje do pleców lub podbrzusza. Problem ten dotyka kobiet w różnym wieku i często wpływa na relacje partnerskie oraz jakość życia seksualnego.

Przyczyny

• Fizjologiczne: Endometrioza, wulwodynia, infekcje dróg moczowych, menopauza, niewystarczające nawilżenie pochwy.
• Psychologiczne: Depresja, lęk, historia nadużyć seksualnych.
• Anatomiczne: Wady wrodzone narządów płciowych, blizny po operacjach.
• Zaburzenia hormonalne: Spadek poziomu estrogenów u kobiet po menopauzie.

Objawy

• Ból powierzchowny: Ból odczuwany przy wejściu do pochwy.
• Ból głęboki: Ból odczuwany w głębi miednicy.
• Pieczenie i swędzenie: Towarzyszące odczucia podczas stosunku.
• Napięcie mięśniowe: Skurcze mięśni dna miednicy.

Powikłania

• Dysfunkcje seksualne: Problemy z libido, niemożność osiągnięcia orgazmu.
• Problemy emocjonalne: Niska samoocena, depresja, problemy w związku.
• Unikanie stosunków seksualnych: Lęk przed bólem prowadzący do unikania intymności.

Zapobieganie

• Edukacja seksualna: Świadomość i zrozumienie fizjologii własnego ciała.
• Komunikacja w związku: Otwarte rozmowy na temat potrzeb i obaw.
• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta.
• Leczenie schorzeń podstawowych: Szybkie i skuteczne leczenie infekcji i innych schorzeń.

Diagnostyka

• Wywiad lekarski: Szczegółowe pytania dotyczące objawów, historii medycznej i psychologicznej.
• Badania dodatkowe: USG, testy laboratoryjne w celu wykluczenia infekcji.
• Badanie fizykalne: Badanie ginekologiczne i ocena stanu mięśni dna miednicy.

Leczenie

• Terapie miejscowe: Stosowanie kremów nawilżających, lubrykantów, estrogenów miejscowych.
• Terapie doustne: Leki przeciwbólowe, antydepresanty.
• Terapie psychologiczne: Konsultacje z psychologiem, terapia behawioralna.
• Fizjoterapia: Ćwiczenia dna miednicy, masaże terapeutyczne.

Leczenie dyspareunii zależy od ustalenia przyczyny – czasem niezbędna jest terapia przeciwzapalna lub przeciwgrzybicza, jeżeli ból ma tło infekcyjne. W przypadku suchości pochwy stosuje się preparaty nawilżające i terapie hormonalne, szczególnie u kobiet w okresie menopauzalnym. Pomocna może być także fizjoterapia uroginekologiczna, ucząca rozluźniania mięśni dna miednicy, oraz psychoterapia, jeśli przyczyny bólu są natury emocjonalnej. W niektórych przypadkach wskazana jest konsultacja u seksuologa, by przepracować problemy w sferze intymnej. Regularna współpraca z ginekologiem umożliwia kontrolę efektów leczenia i dobór najlepszej metody postępowania.

Źródła (Dyspareunia):

• Lupa, M. (2020) – Dyspareunia (tłum. Dyspareunia)
• Morris, C., Briggs, C., Navani, M. (2021) – Dyspareunia (tłum. Dyspareunia)
• Hrelic, D. A., Wax, E. M., Saccomano, S. J. (2023) – Dyspareunia (tłum. Dyspareunia)
• Phillips, N. (1998) – The clinical evaluation of dyspareunia (tłum. Kliniczna ocena dyspareunii)
• Leclerc, B., Bergeron, S., Binik, Y., Khalifé, S. (2010) – History of sexual and physical abuse in women with dyspareunia: association with pain, psychosocial adjustment, and sexual functioning (tłum. Historia nadużyć seksualnych i fizycznych u kobiet z dyspareunią: związek z bólem, przystosowaniem psychospołecznym i funkcjonowaniem seksualnym)

---

B.4.2 Nabyte nieprawidłowości sromu lub krocza (ang. Acquired abnormalities of vulva or perineum)

Co to są nabyte nieprawidłowości sromu lub krocza?

Nabyte nieprawidłowości sromu lub krocza to różnego rodzaju zmiany, powstające w obrębie zewnętrznych narządów płciowych kobiety w wyniku urazów, stanów zapalnych, procesów rozrostowych lub czynników hormonalnych. Mogą objawiać się guzkami, przetokami, deformacjami czy uszkodzeniami tkanek. Często prowadzą do dyskomfortu podczas chodzenia, siedzenia czy współżycia, a także do problemów estetycznych. W niektórych przypadkach upośledzają funkcje fizjologiczne, np. oddawanie moczu. Rozpoznanie opiera się zazwyczaj na badaniu ginekologicznym i diagnostyce obrazowej, a o sposobie leczenia decyduje charakter danej zmiany.

Leczenie

Terapia nabytych nieprawidłowości sromu lub krocza może obejmować leczenie zachowawcze (antybiotyki, maści, leki przeciwzapalne) bądź chirurgiczne – w zależności od przyczyny i nasilenia objawów. W przypadku zmian nowotworowych bądź przednowotworowych leczenie bywa bardziej inwazyjne, a czasem konieczna jest radioterapia. Urazy czy ropnie leczone są zwykle poprzez opracowanie chirurgiczne i antybiotykoterapię. Istotne jest także dbanie o higienę okolicy intymnej, noszenie przewiewnej bielizny i unikanie czynników drażniących. Regularne kontrole ginekologiczne pozwalają na wczesne wykrywanie ewentualnych zmian i szybkie wdrożenie leczenia.

---

B.4.2.1 Polip sromu (ang. Polyp of vulva)

Co to jest polip sromu?

Polip sromu to łagodna zmiana rozrostowa wywodząca się z błony śluzowej lub skóry okolic sromu. Zazwyczaj ma kształt uszypułowanego guzka i może występować pojedynczo bądź w liczbie mnogiej. Najczęściej nie daje poważnych objawów, jednak przy większych rozmiarach może powodować dyskomfort podczas chodzenia czy stosunku płciowego. Polipy bywają czasem mylone z kłykcinami kończystymi lub innymi zmianami skórnymi. Ostateczne rozpoznanie stawia się zwykle po badaniu histopatologicznym usuniętej zmiany.

Przyczyny

• Zmiany hormonalne: Wpływ hormonów, szczególnie w okresie reprodukcyjnym.
• Czynniki mechaniczne: Tarcie lub podrażnienie skóry.
• Czynniki genetyczne: Predyspozycje dziedziczne.

Objawy

• Wzrost guza: Polipy mogą rosnąć powoli i osiągać znaczne rozmiary.
• Bezbolesne guzki: Zazwyczaj nie powodują bólu, chyba że ulegną podrażnieniu lub infekcji.
• Zmienna lokalizacja: Mogą występować na wargach sromowych większych, mniejszych, a także w okolicach przedsionka pochwy.

Powikłania

• Podrażnienie: Może prowadzić do dyskomfortu i bólu.
• Infekcja: W przypadku uszkodzenia polipa może dojść do infekcji.
• Problemy kosmetyczne: Duże polipy mogą powodować dyskomfort estetyczny.

Zapobieganie

• Unikanie podrażnień: Noszenie luźnej bielizny, unikanie nadmiernego tarcia.
• Kontrola hormonalna: Regularne badania poziomu hormonów.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ginekologa.
• Biopsje i badania histopatologiczne: Potwierdzenie nienowotworowego charakteru zmiany.
• Badania obrazowe: USG w celu oceny głębokości i struktury polipa.

Leczenie

• Leczenie chirurgiczne: Usunięcie polipa poprzez chirurgiczne wycięcie.
• Leczenie miejscowe: Stosowanie kremów nawilżających i antybiotyków w przypadku infekcji.
• Kontrola regularna: Regularne wizyty u ginekologa w celu monitorowania ewentualnych zmian.

Najczęściej polega na chirurgicznym wycięciu polipa, co pozwala zarówno na pozbycie się zmiany, jak i dokonanie oceny histopatologicznej. Zabieg przeprowadza się w znieczuleniu miejscowym lub ogólnym, w zależności od wielkości i umiejscowienia zmiany. Rekonwalescencja bywa krótka, a ryzyko powikłań niskie. W razie nawrotów należy ponownie dokonać oceny pod kątem innych przyczyn przerostu tkanek. Dbałość o higienę i regularne badania ginekologiczne pomagają we wczesnym rozpoznawaniu ewentualnych nowych zmian.

Źródła (Polip Sromu):

• Jeong, H., Park, J., Choi, H., Park, J., Choi, S., Lee, B. (2008) – A case of fibroepithelial polyp of vulva (tłum. Przypadek włókniakowatego polipa sromu)
• Navada, M., Bhat, P. R., Rao, S. V., G. N. (2011) – Large Fibroepithelial Polyp of Vulva (tłum. Duży włókniakowaty polip sromu)
• Dura, M. C., Aktürk, H., Sungur, G., Alsalamin, W. (2023) – A Giant Fibroepithelial Polyp of the Vulva (tłum. Ogromny włókniakowaty polip sromu)
• Wani, Y., Fujioka, Y. (2009) – A vulvar fibroepithelial stromal polyp appearing in infancy (tłum. Włókniakowaty polip stromalny sromu pojawiający się we wczesnym dzieciństwie)
• Armo, M., Agrawal, S., Minj, M., Babbar, K. (2013) – Recurrent vulval fibroepithelial polyp with pregnancy: a rare presentation (tłum. Nawracający włókniakowaty polip sromu w ciąży: rzadkie przypadki)

---

B.4.2.2 Śródnabłonkowa neoplazja sromu niskiego stopnia (ang. Low grade squamous intraepithelial lesion of vulva)

Co to jest śródnabłonkowa neoplazja sromu niskiego stopnia?

Śródnabłonkowa neoplazja sromu niskiego stopnia (VIN – Vulvar Intraepithelial Neoplasia, low grade) to przedrakowa zmiana w obrębie nabłonka sromu, która ma stosunkowo niewielki potencjał progresji do nowotworu złośliwego. Zwykle związana jest z zakażeniem wirusem HPV (Human Papillomavirus), zwłaszcza typami niskiego ryzyka onkologicznego. Często przebiega bezobjawowo, a zmiana bywa wykrywana przypadkowo w trakcie rutynowego badania ginekologicznego. Niekiedy pojawiają się swędzenie, pieczenie lub niewielkie zmiany barwnikowe na skórze sromu. Rozpoznanie potwierdza badanie histopatologiczne bioptatu pobranego z podejrzanego obszaru.

Przyczyny

• Infekcje HPV: Niskiego ryzyka typy HPV, takie jak HPV 6 i 11.
• Zmiany hormonalne: Zaburzenia równowagi hormonalnej mogą predysponować do rozwoju zmian.
• Osłabiony układ odpornościowy: Immunosupresja może zwiększać ryzyko zakażeń HPV i rozwoju zmian.

Objawy

• Bezobjawowość: Wiele LSIL nie wywołuje żadnych objawów.
• Zmienione struktury skórne: Płaskie, makulowate lub grudkowe zmiany skórne.
• Koilocytoza: Zmiany komórkowe charakterystyczne dla infekcji HPV widoczne w badaniu histopatologicznym.

Powikłania

• Przewlekłe zakażenia: Nieleczone zmiany mogą prowadzić do przewlekłych infekcji.
• Ryzyko progresji: W rzadkich przypadkach LSIL może przekształcić się w zmiany wysokiego stopnia (HSIL).

Zapobieganie

• Szczepienia przeciw HPV: Szczepionki mogą zapobiegać infekcjom HPV związanym z LSIL.
• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i monitorowanie zmian.
• Edukacja seksualna: Promowanie bezpiecznych praktyk seksualnych.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Wizualna ocena zmian przez ginekologa.
• Biopsja: Pobranie próbki tkanki do analizy histopatologicznej.
• Testy HPV: Wykrywanie obecności wirusa brodawczaka ludzkiego.

Leczenie

• Obserwacja: W przypadku braku objawów i niskiego ryzyka progresji.
• Krioterapia: Zamrażanie zmian w celu ich usunięcia.
• Laseroterapia: Użycie lasera do zniszczenia zmienionej tkanki.
• Leki miejscowe: Stosowanie preparatów chemicznych, takich jak imikwimod.

W przypadku niskiego stopnia neoplazji sromu często wystarcza uważna obserwacja i okresowe badania kontrolne, gdyż zmiany te mogą ulegać regresji samoistnej, zwłaszcza u młodszych kobiet z silnym układem immunologicznym. Jeśli jednak zmiana się powiększa lub pacjentka odczuwa nasilone objawy, stosuje się metody destrukcji (krioterapia, laseroterapia) bądź chirurgiczne usunięcie. Ważną rolę odgrywa również edukacja pacjentki i profilaktyka zakażeń HPV, np. poprzez szczepienia i zachowania prozdrowotne. W razie współistnienia stanów zapalnych lub infekcji bakteryjnych czy grzybiczych wdraża się leczenie przeciwinfekcyjne. Regularne badania kolposkopowe i wulwoskopowe pozwalają na wczesne wychwycenie ewentualnej progresji zmian.

Źródła (Zmiana Śródnabłonkowa Sromu Małego Stopnia):

• Rush, D. S., Wilkinson, E. (2015) – Squamous Intraepithelial Lesions of the Vulva (tłum. Zmiany śródnabłonkowe płaskonabłonkowe sromu)
• Bornstein, J., Bogliatto, F., Haefner, H., Stockdale, C., Preti, M., Bohl, T., Reutter, J. C. (2016) – The 2015 International Society for the Study of Vulvovaginal Disease (ISSVD) Terminology of Vulvar Squamous Intraepithelial Lesions (tłum. Terminologia zmian śródnabłonkowych sromu ISSVD z 2015 roku)
• Lewis, N., Blanco, L. Z., Maniar, K. (2017) – p16 Expression and Biological Behavior of Flat Vulvar Low-grade Squamous Intraepithelial Lesions (LSIL) (tłum. Ekspresja p16 i biologiczne zachowanie płaskich zmian śródnabłonkowych małego stopnia sromu)
• Srodon, M., Stoler, M., Baber, G., Kurman, R. (2006) – The Distribution of Low and High-risk HPV Types in Vulvar and Vaginal Intraepithelial Neoplasia (VIN and VaIN) (tłum. Rozkład typów HPV niskiego i wysokiego ryzyka w neoplazji śródnabłonkowej sromu i pochwy)
• Medeiros, F., Nascimento, A., Crum, C. (2005) – Early Vulvar Squamous Neoplasia: Advances in Classification, Diagnosis, and Differential Diagnosis (tłum. Wczesna neoplazja płaskonabłonkowa sromu: postępy w klasyfikacji, diagnozie i diagnostyce różnicowej)

---

B.4.2.3 Przerost sromu (ang. Hypertrophy of vulva)

Co to jest przerost sromu?

Przerost sromu to stan, w którym wargi sromowe (większe lub mniejsze) ulegają nadmiernemu powiększeniu. Może być następstwem zaburzeń hormonalnych, zmian zapalnych lub predyspozycji genetycznych. Często objawia się dyskomfortem podczas chodzenia, jazdy na rowerze czy współżycia. Dodatkowo może towarzyszyć uczucie ciężkości i problemy z utrzymaniem właściwej higieny. Rozpoznanie opiera się na badaniu ginekologicznym, a niekiedy konieczna jest diagnostyka w kierunku zaburzeń endokrynologicznych.

Przyczyny

• Zmiany hormonalne: Okres dojrzewania, ciąża, menopauza.
• Infekcje: Zakażenia bakteryjne, wirusowe (np. HPV), grzybicze.
• Czynniki mechaniczne: Tarcie, urazy, długotrwałe siedzenie.
• Choroby autoimmunologiczne: Lichen sclerosus, Lichen planus.
• Choroby układowe: Crohn’s disease, tuberkuloza.

Objawy

• Powiększenie tkanek: Zauważalne powiększenie warg sromowych.
• Ból i dyskomfort: Ból podczas chodzenia, siedzenia, stosunku seksualnego.
• Podrażnienie: Swędzenie, pieczenie, zaczerwienienie.

Powikłania

• Infekcje: Ryzyko wtórnych infekcji bakteryjnych.
• Problemy estetyczne: Dyskomfort związany z wyglądem.
• Trudności w codziennym funkcjonowaniu: Dyskomfort podczas chodzenia i noszenia odzieży.

Zapobieganie

• Higiena intymna: Regularne i delikatne mycie okolic intymnych.
• Unikanie urazów: Odpowiednia bielizna, unikanie nadmiernego tarcia.
• Leczenie chorób podstawowych: Szybkie i skuteczne leczenie chorób autoimmunologicznych i infekcji.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena stanu sromu przez ginekologa.
• Biopsje i badania histopatologiczne: Potwierdzenie diagnozy zmian patologicznych.
• Badania obrazowe: USG, MRI do oceny rozległości zmian.

Leczenie

• Terapia miejscowa: Stosowanie kremów nawilżających, antybiotyków, steroidów.
• Leczenie chirurgiczne: Usunięcie nadmiaru tkanki, korekcja estetyczna.
• Radioterapia: W przypadku nowotworów krocza.
• Terapia fizjoterapeutyczna: Ćwiczenia dna miednicy, masaże terapeutyczne.

Postępowanie terapeutyczne zależy od przyczyny przerostu. W przypadku zaburzeń hormonalnych stosuje się odpowiednie leczenie endokrynologiczne lub hormonalne. Gdy głównym problemem jest dyskomfort i nadmiar tkanki, możliwa jest labioplastyka – zabieg chirurgicznej korekty rozmiaru i kształtu warg sromowych. Przed podjęciem decyzji o zabiegu warto rozważyć fizjoterapię uroginekologiczną, która może pomóc w złagodzeniu objawów. Ważne jest też dbanie o higienę okolic intymnych i noszenie przewiewnej bielizny. W przypadku objawów zapalnych stosuje się dodatkowo leczenie miejscowe, np. maści czy nasiadówki.

Źródła (Przerost Sromu):

• Vang, R., Connelly, J., Hammill, H., Shannon, R. L. (2000) – Vulvar hypertrophy with lymphedema. A mimicker of aggressive angiomyxoma (tłum. Przerost sromu z limfatycznym obrzękiem. Naśladowca agresywnego angiomixoma)
• Humphries, D. (2002) – Unilateral vulval hypertrophy in competitive female cyclists (tłum. Jednostronny przerost sromu u zawodowych rowerzystek)
• Kulaš, T., Habek, D., Hrgović, Z. (2009) – Massive Labia Minor Hypertrophy Following Vulvar Edema and Abscess in Pregnancy – Case Report (tłum. Ogromny przerost warg sromowych mniejszych po obrzęku i ropniu sromu w ciąży – opis przypadku)
• Bhattacharya, P. (1978) – Hypertrophic Tuberculosis of the Vulva (tłum. Przerostowa gruźlica sromu)
• Günthert, A., Hinney, B., Nesselhut, K., Hanf, V., Emons, G. (2004) – Vulvitis granulomatosa and unilateral hypertrophy of the vulva related to Crohn’s disease: a case report (tłum. Vulvitis granulomatosa i jednostronny przerost sromu związany z chorobą Crohna: opis przypadku)

---

B.4.2.4 Torbiel sromu (ang. Vulvar cyst)

Co to jest torbiel sromu?

Torbiel sromu to zamknięta przestrzeń wypełniona płynem lub treścią śluzową, zlokalizowana w obrębie tkanek sromu. Może powstać wskutek zablokowania gruczołów, przewodów wyprowadzających czy urazu. Niewielkie torbiele często są bezobjawowe i wykrywane przypadkowo podczas rutynowego badania ginekologicznego. Większe zmiany mogą powodować dyskomfort, ból przy dotyku lub podczas aktywności fizycznej, a czasem ulec zakażeniu. Diagnostyka obejmuje badanie kliniczne i badania obrazowe, takie jak USG okolicy sromu.

Przyczyny

• Infekcje: Bakterie, wirusy, grzyby mogą powodować rozwój torbieli.
• Urazy mechaniczne: Skaleczenia, zabiegi chirurgiczne, podrażnienia.
• Hormonalne zmiany: Zmiany hormonalne mogą wpływać na rozwój torbieli.
• Genetyczne predyspozycje: Dziedziczne skłonności do rozwijania torbieli.

Objawy

• Bezobjawowość: Wiele torbieli nie wywołuje żadnych objawów.
• Ból i dyskomfort: Może występować ból podczas chodzenia, siedzenia lub stosunku seksualnego.
• Opuchlizna i zaczerwienienie: Torbiel może powodować obrzęk i zaczerwienienie sromu.
• Wydzielina: W niektórych przypadkach torbiel może wydzielać płyn.

Powikłania

• Infekcje wtórne: Torbiel może ulec zakażeniu, powodując ropień.
• Dyskomfort estetyczny: Zmiany mogą wpływać na wygląd sromu.
• Trudności w codziennym funkcjonowaniu: Ból i dyskomfort mogą utrudniać codzienne czynności.

Zapobieganie

• Higiena intymna: Regularne mycie okolic intymnych delikatnymi środkami.
• Unikanie urazów: Ostrożność podczas aktywności fizycznej, unikanie nadmiernego tarcia.
• Kontrola medyczna: Regularne wizyty u ginekologa i monitorowanie wszelkich zmian.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena wizualna przez ginekologa.
• Biopsja: Pobranie próbki tkanki do analizy histopatologicznej.
• Badania obrazowe: USG, MRI do oceny rozmiaru i struktury torbieli.

Leczenie

• Obserwacja: W przypadku małych, bezobjawowych torbieli.
• Drenaż: Usunięcie zawartości torbieli przez nacięcie.
• Chirurgiczne usunięcie: Całkowite wycięcie torbieli.
• Leczenie antybiotykami: W przypadku zakażenia.

Wybór metody leczenia zależy od wielkości i charakteru torbieli oraz nasilenia objawów. Niewielkie, niebolesne zmiany można pozostawić do obserwacji, stosując jedynie leczenie zachowawcze, np. ciepłe okłady czy kąpiele nasiadowe. Duże lub bolesne torbiele, zwłaszcza gdy dochodzi do zakażenia, wymagają nacięcia i drenażu, a czasem usunięcia torbieli wraz z torebką. Po zabiegu zaleca się utrzymanie odpowiedniej higieny i regularne kontrole. W przypadku nawrotów konieczne może być dokładniejsze badanie histopatologiczne w celu wykluczenia zmian nowotworowych.

Źródła (Torbiel Sromu):

• Onuigbo, W. (1976) – Vulval epidermoid cysts in the Igbos of Nigeria (tłum. Naskórkowe torbiele sromu u Igbosów w Nigerii)
• Kalampalikis, A., Scheungraber, C., Goetze, S., Schliemann, S., Elsner, P. (2016) – Isolated epidermal cysts of the vulva (tłum. Izolowane naskórkowe torbiele sromu)
• Hart, W. R. (1970) – Paramesonephric mucinous cysts of the vulva (tłum. Paramesonephriczne torbiele śluzowe sromu)
• Hamada, M., Kiryu, H., Ohta, T., Furue, M. (2004) – Ciliated cyst of the vulva (tłum. Torbiel rzęskowa sromu)
• Kroll, G. L., Miller, L. (2000) – Vulvar epithelial inclusion cyst as a late complication of childhood female traditional genital surgery (tłum. Torbiel nabłonkowa sromu jako późne powikłanie tradycyjnych zabiegów genitalnych u dziewcząt)

---

B.4.2.5 Zrost warg sromowych (ang. Labial agglutination)

Co to jest zrost warg sromowych?

Zrost warg sromowych to zjawisko, w którym wargi sromowe mniejsze (rzadziej większe) ulegają częściowemu lub całkowitemu sklejeniu. Zwykle spotykane jest u małych dziewczynek, czasem z powodu stanów zapalnych czy podrażnień, ale bywa też stwierdzane u dorosłych, np. po urazach, zabiegach lub w okresie niedoboru estrogenów (np. w menopauzie). Może prowadzić do utrudnionego odpływu moczu i nawracających infekcji dróg moczowych. Zrosty często stwierdzane są przy rutynowym badaniu ginekologicznym bądź w momencie, gdy pacjentka zgłasza trudności związane z oddawaniem moczu. Dokładna przyczyna bywa trudna do ustalenia bez oceny lekarskiej.

Przyczyny

• Niski poziom estrogenów: Często u dziewczynek przed okresem dojrzewania i kobiet po menopauzie.
• Trauma i urazy: Mechaniczne uszkodzenia lub drażnienia.
• Infekcje: Powtarzające się infekcje mogą prowadzić do zrostów.
• Choroby autoimmunologiczne: Choroby takie jak lichen sclerosus.

Objawy

• Bezobjawowość: W wielu przypadkach brak wyraźnych objawów.
• Problemy z oddawaniem moczu: Utrudnienia w oddawaniu moczu, zmiana strumienia moczu.
• Dyskomfort i ból: Ból podczas siedzenia, chodzenia lub stosunku seksualnego.

Powikłania

• Zakażenia dróg moczowych: Utrudnione oddawanie moczu może prowadzić do infekcji.
• Problemy estetyczne: Dyskomfort związany z wyglądem.
• Trudności w codziennym funkcjonowaniu: Dyskomfort w codziennych czynnościach.

Zapobieganie

• Higiena intymna: Regularne i delikatne mycie okolic intymnych.
• Unikanie urazów: Ostrożność podczas aktywności fizycznej, unikanie nadmiernego tarcia.
• Kontrola medyczna: Regularne wizyty u ginekologa.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena stanu warg sromowych przez ginekologa.
• Biopsja: Pobranie próbki tkanki do analizy histopatologicznej.
• Badania obrazowe: USG, MRI do oceny rozległości zrostów.

Leczenie

• Terapia miejscowa: Stosowanie kremów estrogenowych lub sterydowych.
• Manualna separacja: Ręczne rozdzielenie warg sromowych.
• Chirurgiczne usunięcie: Usunięcie zrostów w przypadku braku skuteczności terapii miejscowej.
• Leczenie przyczynowe: Leczenie podstawowych chorób autoimmunologicznych lub infekcji.

Postępowanie zależy od nasilenia zrostu i objawów. U dzieci o niewielkim nasileniu zrostu często zaleca się obserwację, dbanie o higienę i stosowanie maści z estrogenem lub emolientów, co może doprowadzić do samoistnego rozklejenia. W przypadkach nasilonych lub gdy występują nawracające infekcje, możliwa jest delikatna separacja zrostu podczas badania ginekologicznego. U dorosłych kobiet, szczególnie w okresie pomenopauzalnym, pomocna może być terapia hormonalna i zachowanie właściwej higieny intymnej. Jeśli zrost jest rozległy i utrudnia normalne funkcjonowanie, rozważa się zabieg chirurgiczny.

Źródła (Zrosty Warg Sromowych):

• Mitra, S., Banerjee, D., Chakrabarty, D., Das, S. (2022) – Labial Agglutination in Different Age Groups: A Case Series (tłum. Zrosty warg sromowych w różnych grupach wiekowych: seria przypadków)
• Ademuyiwa, A., Andrawes, S. S., Odelola, M., Lakhoo, K. (2020) – Labial Adhesions/Agglutination (tłum. Zrosty/aglutynacja warg sromowych)
• James, R., Sammarco, A., Sheyn, D., Mahajan, S. (2014) – Severe Labial Agglutination Release in a Postmenopausal Woman (tłum. Uwolnienie ciężkiej aglutynacji warg sromowych u kobiety po menopauzie)
• Bacon, J., Romano, M. E., Quint, E. (2015) – Clinical Recommendation: Labial Adhesions (tłum. Zalecenia kliniczne: zrosty warg sromowych)
• Jurayyan, N. A. (2012) – Labial Agglutination (Adhesion) in Pre-Pubertal Girls. What a Primary Care Physician Should Know? (tłum. Aglutynacja (zrosty) warg sromowych u dziewczynek przed okresem dojrzewania. Co powinien wiedzieć lekarz pierwszego kontaktu?)

---

B.4.2.6 Torbiel przewodu Skene’a (ang. Skene duct cyst)

Co to jest torbiel przewodu Skene’a?

Torbiel przewodu Skene’a to rzadsza zmiana, powstająca w obrębie gruczołów przycewkowych (Skene’a) u kobiet. Zazwyczaj tworzy się w wyniku zablokowania przewodu wyprowadzającego i gromadzenia się wydzieliny. Objawia się niewielkim, sprężystym guzkiem w okolicy cewki moczowej, który może powodować dyskomfort, ból lub utrudnione oddawanie moczu. Czasem torbiel ulega zakażeniu i przekształca się w ropień. W celu postawienia diagnozy wykonuje się badanie ginekologiczne i USG krocza bądź okolicy cewki.

Przyczyny

• Obstrukcja przewodu: Najczęściej spowodowana infekcją lub stanem zapalnym.
• Infekcje: Infekcje bakteryjne, takie jak rzeżączka, mogą prowadzić do powstania torbieli.
• Zmiany hormonalne: Ekspozycja na estrogeny w okresie prenatalnym.
• Embriologiczne pozostałości: Niezregenerowane pozostałości przewodów embrionalnych.

Objawy

• Bezobjawowość: Wiele torbieli nie wywołuje żadnych objawów.
• Ból i dyskomfort: Może występować ból podczas oddawania moczu, chodzenia lub stosunku seksualnego.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Zauważalny guz lub masa w okolicy sromu.
• Problemy z oddawaniem moczu: Utrudnienia w oddawaniu moczu, zmiana strumienia moczu.

Powikłania

• Zakażenia wtórne: Torbiel może ulec zakażeniu, powodując ropień.
• Dyskomfort estetyczny: Zmiany mogą wpływać na wygląd sromu.
• Trudności w codziennym funkcjonowaniu: Ból i dyskomfort mogą utrudniać codzienne czynności.

Zapobieganie

• Higiena intymna: Regularne mycie okolic intymnych delikatnymi środkami.
• Unikanie urazów: Ostrożność podczas aktywności fizycznej, unikanie nadmiernego tarcia.
• Kontrola medyczna: Regularne wizyty u ginekologa i monitorowanie wszelkich zmian.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena wizualna przez ginekologa.
• Biopsja: Pobranie próbki tkanki do analizy histopatologicznej.
• Badania obrazowe: USG, MRI do oceny rozmiaru i struktury torbieli.

Leczenie

• Obserwacja: W przypadku małych, bezobjawowych torbieli.
• Drenaż: Usunięcie zawartości torbieli przez nacięcie.
• Chirurgiczne usunięcie: Całkowite wycięcie torbieli.
• Leczenie antybiotykami: W przypadku zakażenia.

Leczenie torbieli przewodu Skene’a zależy od stopnia nasilenia objawów. Jeśli zmiana nie sprawia dolegliwości i jest mała, często wystarcza obserwacja. W przypadku dolegliwości bólowych, powiększania się torbieli lub objawów infekcji konieczne jest nacięcie i drenaż bądź wyłuszczenie zmiany chirurgicznie. Czasem łączy się to z antybiotykoterapią, by zapobiec szerzeniu się zakażenia. Po zabiegu ważne jest utrzymanie czystości okolicy krocza i regularne wizyty kontrolne u ginekologa. Rokowanie jest na ogół dobre, choć w pojedynczych przypadkach zmiana może nawracać.

Źródła (Torbiel Przewodu Skene’a):

• Miller, E. (1984) – Skene’s duct cyst (tłum. Torbiel przewodu Skene’a)
• Lee, N., Kim, S. Y. (1992) – Skene’s duct cysts in female newborns (tłum. Torbiele przewodu Skene’a u noworodków płci żeńskiej)
• Kusama, Y., Ito, K., Suzuki, T. (2017) – Skene’s duct cyst (tłum. Torbiel przewodu Skene’a)
• Kimbrough, H., Vaughan, E. (1977) – Skene’s duct cyst in a newborn: case report and review of the literature (tłum. Torbiel przewodu Skene’a u noworodka: opis przypadku i przegląd literatury)
• Ejnès, L., Toullalan, O., Fayad, S., Bongain, A., Reville, M. D., Gillet, J. (2004) – Very large Skene’s duct cyst (tłum. Bardzo duża torbiel przewodu Skene’a)

---

B.4.2.7 Rozdarcie sromu (ang. Vulvar laceration)

Co to jest rozdarcie sromu?

Rozdarcie sromu to mechaniczne uszkodzenie tkanek sromu, powstałe zazwyczaj w wyniku urazu podczas porodu, wypadku komunikacyjnego lub aktywności sportowej. Może dotyczyć warg sromowych, okolicy krocza i błony śluzowej pochwy. Objawia się krwawieniem, bólem i obrzękiem, a w cięższych przypadkach może prowadzić do powstania krwiaków. Nieleczone rozdarcie grozi infekcjami i powikłaniami, takimi jak niewłaściwe bliznowacenie. W czasie porodu urazy krocza są częstym zjawiskiem i wymagają szybkiej interwencji położniczej.

Przyczyny

• Urazy mechaniczne: Upadki, wypadki sportowe, wypadki komunikacyjne.
• Poród: Pęknięcia podczas naturalnego porodu, szczególnie przy dużych płodach lub szybkim porodzie.
• Przemoc seksualna: Pęknięcia wynikające z przemocy lub gwałtu.
• Zabiegi chirurgiczne: Niekorzystne reakcje po operacjach ginekologicznych.

Objawy

• Ból i dyskomfort: Ból w okolicy sromu, szczególnie podczas chodzenia, siedzenia lub oddawania moczu.
• Krwawienie: Może wystąpić krwawienie z miejsca pęknięcia.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Obrzęk tkanek sromu wokół miejsca pęknięcia.
• Trudności w oddawaniu moczu: Utrudnienia i ból podczas oddawania moczu.

Powikłania

• Infekcje: Ryzyko infekcji bakteryjnych w miejscu pęknięcia.
• Bliznowacenie: Powstawanie blizn, które mogą wpływać na funkcjonowanie tkanek.
• Dyskomfort seksualny: Ból podczas stosunku seksualnego.

Zapobieganie

• Edukacja i świadomość: Unikanie ryzykownych sytuacji i przemocy.
• Ochrona podczas aktywności fizycznej: Używanie odpowiedniego sprzętu ochronnego.
• Staranna opieka podczas porodu: Zastosowanie technik zmniejszających ryzyko pęknięć.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena stanu sromu przez ginekologa lub lekarza.
• Badania obrazowe: W razie potrzeby zastosowanie USG lub innych metod diagnostycznych do oceny rozległości pęknięcia.

Leczenie

• Leczenie miejscowe: Oczyszczanie rany, stosowanie antyseptyków.
• Szwy chirurgiczne: Zamknięcie pęknięcia szwami w przypadku głębszych ran.
• Leczenie antybiotykami: Zapobieganie lub leczenie infekcji.
• Terapia bólu: Stosowanie leków przeciwbólowych.

Postępowanie w przypadku rozdarcia sromu polega przede wszystkim na chirurgicznym zszyciu rany, o ile uszkodzenie jest rozległe lub silnie krwawi. Przy mniejszych pęknięciach może wystarczyć odpowiednia dezynfekcja i obserwacja, jednak zawsze należy uwzględnić ryzyko zakażenia. W razie potrzeby wdraża się antybiotykoterapię, szczególnie gdy istnieją objawy stanu zapalnego. Po zabiegu wskazana jest higiena okolicy intymnej, unikanie wysiłku fizycznego i regularne kontrole. Odpowiednie postępowanie pozabiegowe pomaga w prawidłowym gojeniu oraz minimalizuje ryzyko powikłań i nieprawidłowego bliznowacenia.

Źródła (Pęknięcie Sromu):

• Cichowski, S., Rogers, R. (2018) – ACOG Practice Bulletin No. 198: Prevention and Management of Obstetric Lacerations at Vaginal Delivery (tłum. Biuletyn ACOG nr 198: Zapobieganie i zarządzanie pęknięciami porodowymi przy porodzie pochwowym)
• Vieira-Neto, A., Lima, F., Santos, J., Mingoti, R., Vasconcellos, G., Risco, C., Galvão, K. (2016) – Vulvovaginal laceration as a risk factor for uterine disease in postpartum dairy cows (tłum. Pęknięcie wargowo-pochwowe jako czynnik ryzyka choroby macicy u krów mlecznych po porodzie)
• Ventolini, G., Yaklic, J., Galloway, M., Hampton, M., Maher, J. (2014) – Obstetric vulvar lacerations and postpartum dyspareunia (tłum. Położnicze pęknięcia sromu i dyspareunia poporodowa)
• Kanai, M., Osada, R., Maruyama, K., Masuzawa, H., Shih, H., Konishi, I. (2001) – Warning from Nagano: increase of vulvar hematoma and/or lacerated injury caused by snowboarding (tłum. Ostrzeżenie z Nagano: wzrost liczby krwiaków sromu i/lub urazów spowodowanych snowboardingiem)
• Reed, B., Shippey, S., Kremp, A., Belin, E. J. (2013) – Vulvar Pyoderma Gangrenosum Originating From a Healed Obstetric Laceration (tłum. Ropne zapalenie skóry sromu wywodzące się z wygojonego pęknięcia porodowego)

---

B.4.2.8 Krwiak sromu (ang. Vulvar haematoma)

Co to jest krwiak sromu?

Krwiak sromu to nagromadzenie krwi w tkankach sromu, powstałe w wyniku uszkodzenia naczyń krwionośnych. Może wystąpić po urazie, podczas porodu, przy gwałtownych aktywnościach fizycznych lub w efekcie zabiegów medycznych w okolicy krocza. Objawia się bolesnym obrzękiem, czasem o zasinionym zabarwieniu, wywołując silny dyskomfort przy siedzeniu czy chodzeniu. W zależności od wielkości krwiaka i ilości zgromadzonej krwi może dojść do powikłań, takich jak ucisk na cewkę moczową lub wtórne zakażenie. Rozpoznanie jest oparte na badaniu klinicznym, czasem uzupełnionym USG.

Przyczyny

• Urazy mechaniczne: Wypadki, upadki, przemoc fizyczna, urazy sportowe.
• Poród: Krwiaki mogą powstać podczas porodu naturalnego, zwłaszcza w przypadku trudnego lub szybkiego porodu.
• Operacje ginekologiczne: Procedury chirurgiczne mogą prowadzić do uszkodzenia naczyń krwionośnych.
• Zaburzenia krzepnięcia: Choroby, które wpływają na zdolność krzepnięcia krwi.

Objawy

• Ból i dyskomfort: Intensywny ból w okolicy sromu.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Widoczny obrzęk i zaczerwienienie w miejscu krwiaka.
• Krwawienie: Może wystąpić krwawienie z uszkodzonego obszaru.
• Problemy z oddawaniem moczu: Utrudnienia w oddawaniu moczu z powodu obrzęku.

Powikłania

• Infekcje: Ryzyko infekcji w miejscu krwiaka.
• Bliznowacenie: Powstawanie blizn, które mogą wpływać na funkcjonowanie tkanek.
• Dyskomfort seksualny: Ból podczas stosunku seksualnego.

Zapobieganie

• Ochrona podczas aktywności fizycznej: Używanie odpowiedniego sprzętu ochronnego.
• Staranna opieka podczas porodu: Zastosowanie technik zmniejszających ryzyko pęknięć i urazów.
• Leczenie zaburzeń krzepnięcia: Kontrola i leczenie chorób wpływających na krzepnięcie krwi.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena stanu sromu przez ginekologa lub lekarza.
• Badania obrazowe: USG lub MRI do oceny rozmiaru i rozległości krwiaka.

Leczenie

• Obserwacja: W przypadku małych krwiaków, które nie powodują znacznego dyskomfortu.
• Drenaż: Usunięcie krwi z krwiaka przez nacięcie.
• Chirurgiczne usunięcie: Konieczne w przypadku dużych lub zakażonych krwiaków.
• Leczenie antybiotykami: W przypadku zakażenia.

Niewielkie krwiaki można leczyć zachowawczo, stosując zimne okłady, leki przeciwbólowe i ograniczając aktywność. Większe krwiaki, zwłaszcza te powodujące rozległy obrzęk i silny ból, wymagają ewakuacji krwi i zszycia krwawiących naczyń w warunkach zabiegowych. Przy podejrzeniu zakażenia włącza się antybiotyki. Po zabiegu istotne jest odpowiednie odciążenie i higiena okolic intymnych, a także kontrola ginekologiczna w celu wykluczenia nawrotu lub powikłań. Większość pacjentek powraca do pełnej sprawności po kilku tygodniach.

Źródła (Krwiak Sromu):

• Odawa, F. (2012) – Post-coital vulval haematoma: case report and review of the literature (tłum. Poźno-połciowy krwiak sromu: opis przypadku i przegląd literatury)
• Dash, S., Verghese, J., Nizami, D. J., Awasthi, R., Jaishi, S., Sunil, M. (2006) – Severe haematoma of the vulva–a report of two cases and a clinical review (tłum. Ciężki krwiak sromu – opis dwóch przypadków i przegląd kliniczny)
• Okur, M., Yıldırım, A., Köse, R. (2005) – Severe haematoma of the vulva and defloration caused by goring (tłum. Ciężki krwiak sromu i defloracja spowodowane przebiciem)
• Mangwi, A. A., Ebasone, P. V., Aroke, D., Ngek, L. T., Nji, A. S. (2019) – Non-obstetric vulva haematomas in a low resource setting: two case reports (tłum. Krwiaki sromu nie związane z położnictwem w warunkach niskich zasobów: dwa opisy przypadków)
• Papoutsis, D., Haefner, H. (2017) – Large Vulvar Haematoma of Traumatic Origin (tłum. Duży krwiak sromu pochodzenia urazowego)

---

B.4.3 Nabyte nieprawidłowości pochwy (ang. Acquired abnormalities of vagina)

Co to są nabyte nieprawidłowości pochwy?

Nabyte nieprawidłowości pochwy to różne zmiany w obrębie błony śluzowej i ścian pochwy, powstałe na skutek urazów, zabiegów, procesów nowotworowych, stanów zapalnych czy zrostów pooperacyjnych. Mogą przejawiać się w postaci polipów, torbieli, krwiaków, zrostów lub innych strukturalnych anomalii. Objawy często obejmują nieprawidłowe krwawienia, ból w trakcie współżycia, uczucie ciała obcego w pochwie czy trudności w utrzymaniu prawidłowej higieny. Diagnoza zazwyczaj wymaga badania ginekologicznego i obrazowego (USG, rzadziej MRI). Leczenie zależy od charakteru i rozległości zmiany oraz występowania dolegliwości.

Leczenie

W niektórych przypadkach wystarczy obserwacja i leczenie objawowe (np. środki przeciwbólowe czy przeciwzapalne). Jeżeli zmiana ma charakter rozrostowy lub powoduje istotny dyskomfort, konieczny może być zabieg chirurgiczny, np. usunięcie polipa, wyłuszczenie torbieli bądź korekcja zrostów. W stanach zapalnych stosuje się odpowiednią antybiotykoterapię lub leki przeciwgrzybicze i regenerujące śluzówkę. Po leczeniu ważna jest rehabilitacja i dbałość o higienę intymną, aby zapobiec nawrotowi lub powstaniu zrostów. Wszelkie zabiegi i procedury powinny być prowadzone w warunkach aseptycznych, zwłaszcza jeśli pacjentka planuje ciążę w przyszłości.

---

B.4.3.1 Polip pochwy (ang. Polyp of vagina)

Co to jest polip pochwy?

Polip pochwy to łagodna zmiana rozrostowa, tworząca się zwykle z błony śluzowej pochwy. Może występować w postaci uszypułowanego guzka, czasem krwawiącego przy dotyku lub podczas stosunku płciowego. Najczęściej spotyka się pojedyncze polipy, choć zdarzają się też mnogie. Zmiana ta nie zawsze daje wyraźne objawy, jednak bywa przyczyną plamień międzymiesiączkowych lub dyskomfortu. Rozpoznanie najczęściej potwierdza się podczas badania ginekologicznego i późniejszej weryfikacji histopatologicznej.

Przyczyny

• Zmiany hormonalne: Czynniki hormonalne mogą wpływać na rozwój polipów.
• Infekcje: Infekcje bakteryjne, wirusowe (np. HPV) mogą przyczyniać się do powstawania polipów.
• Podrażnienia mechaniczne: Tarcie, urazy lub operacje chirurgiczne mogą prowadzić do powstania polipów.

Objawy

• Bezobjawowość: Wiele polipów pochwy nie wywołuje żadnych objawów.
• Krwawienie z pochwy: Krwawienie może występować pomiędzy miesiączkami lub po stosunku.
• Wydzielina z pochwy: Nieprawidłowa wydzielina o nieprzyjemnym zapachu.
• Dyskomfort: Ból lub dyskomfort w pochwie.

Powikłania

• Infekcje: Ryzyko zakażenia w miejscu polipa.
• Bliznowacenie: Powstawanie blizn po usunięciu polipa.
• Dyskomfort seksualny: Ból podczas stosunku seksualnego.

Zapobieganie

• Higiena intymna: Regularne i delikatne mycie okolic intymnych.
• Unikanie urazów: Ostrożność podczas aktywności fizycznej, unikanie nadmiernego tarcia.
• Kontrola medyczna: Regularne wizyty u ginekologa i monitorowanie wszelkich zmian.
• Szczepienia: Szczepienia przeciw HPV mogą zapobiegać niektórym infekcjom prowadzącym do polipów.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena stanu pochwy przez ginekologa.
• Biopsja: Pobranie próbki tkanki do analizy histopatologicznej.
• Badania obrazowe: USG, MRI do oceny rozmiaru i rozległości polipa.

Leczenie

• Obserwacja: W przypadku małych, bezobjawowych polipów.
• Chirurgiczne usunięcie: Usunięcie polipa poprzez lokalną resekcję.
• Leczenie antybiotykami: W przypadku zakażenia.

Podstawą leczenia jest zwykle wycięcie polipa, co jednocześnie pozwala na jego dokładne zbadanie pod mikroskopem. Zabieg może być wykonany w warunkach ambulatoryjnych w znieczuleniu miejscowym, jeśli zmiana jest niewielka. W rzadkich przypadkach, gdy polip jest duży lub towarzyszą mu inne patologie, konieczna może być szerzej zakrojona interwencja chirurgiczna. Po zabiegu pacjentka powinna obserwować, czy nie pojawiają się plamienia, infekcje lub ból. Regularne wizyty kontrolne u ginekologa pomagają w wykluczeniu nawrotów bądź innych nieprawidłowości.

Źródła (Polip Pochwy):

• Chirayil, S. J., Tobón, H. (1982) – Polyps of the vagina: A clinicopathologic study of 18 cases (tłum. Polipy pochwy: kliniczno-patologiczne badanie 18 przypadków)
• Daneshpajooh, A., Mirzaei, M., Iranpour, M. (2021) – An Unusual Presentation of Giant Fibroepithelial Polyp of the Vagina (tłum. Nietypowa prezentacja ogromnego włókniakowatego polipa pochwy)
• McCluggage, W. G., Young, R. (2007) – Tubulo-squamous Polyp: A Report of Ten Cases of a Distinctive Hitherto Uncharacterized Vaginal Polyp (tłum. Tubulo-skwamosowy polip: raport dziesięciu przypadków charakterystycznego, dotychczas nieopisanego polipa pochwy)
• Halvorsen, T., Johannesen, E. (1992) – Fibroepithelial polyps of the vagina: are they old granulation tissue polyps? (tłum. Włókniakowate polipy pochwy: czy są to stare polipy z tkanki ziarninowej?)
• Alotay, A., Sarhan, O., Alghanbar, M., Nakshabandi, Z. (2015) – Fibroepithelial vaginal polyp in a newborn (tłum. Włókniakowaty polip pochwy u noworodka)

---

B.4.3.2 Nagromadzenie menstrualnej krwi w pochwie (ang. Haematocolpos)

Co to jest Nagromadzenie menstrualnej krwi w pochwie?

Nagromadzenie krwi menstruacyjnej w pochwie, zwane też hematokolposem, to nagromadzenie krwi w świetle pochwy. Może wystąpić w wyniku zablokowania ujścia pochwy (np. przy zarośnięciu błony dziewiczej) czy nieprawidłowości anatomicznych. Czasami przyczyną są również urazy, zabiegi ginekologiczne bądź intensywne krwawienie miesiączkowe w połączeniu z przeszkodą w odpływie krwi. Objawia się uczuciem rozpierania w pochwie, bólem w dole brzucha i możliwymi trudnościami w oddawaniu moczu lub w defekacji. Diagnozę stawia się głównie na podstawie badania ginekologicznego i USG.

Przyczyny

• Nieprzepuszczalna błona dziewicza (imperforate hymen): Najczęstsza przyczyna haematocolpos, stanowiąca około 90% przypadków.
• Wady anatomiczne: Wrodzone anomalie, takie jak atrezja pochwy, agenezja pochwy.
• Zabiegi chirurgiczne lub urazy: Mogą prowadzić do zrostów i zablokowania odpływu krwi.

Objawy

• Cyklowy ból brzucha: Ból pojawiający się co miesiąc, związany z menstruacją.
• Brak menstruacji (amenorrhoea): Mimo prawidłowego dojrzewania i rozwoju drugorzędowych cech płciowych.
• Objawy moczowe: Trudności w oddawaniu moczu, zatrzymanie moczu, zmiana strumienia moczu.
• Wzmożony dyskomfort w podbrzuszu: Uczucie pełności, obrzęk, bóle podbrzusza.

Powikłania

• Infekcje: Ryzyko zakażeń bakteryjnych z powodu zalegającej krwi.
• Endometrioza: Retrogradacja krwi menstruacyjnej może prowadzić do powstania ognisk endometriozy.
• Hydronefroza: Zablokowanie przepływu moczu może prowadzić do powiększenia nerek.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza: Regularne badania ginekologiczne, szczególnie u dziewcząt z podejrzeniem wrodzonych anomalii.
• Świadomość objawów: Edukacja na temat objawów haematocolpos i znaczenie wczesnego wykrycia.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ginekologa, często w połączeniu z badaniem ultrasonograficznym.
• MRI i USG: Stosowane do oceny strukturalnych anomalii i potwierdzenia diagnozy.
• Badania histopatologiczne: W rzadkich przypadkach, jeśli istnieje podejrzenie innych zmian patologicznych.

Leczenie

• Chirurgiczne usunięcie przeszkody: Hymenektomia (usunięcie nieprzepuszczalnej błony dziewiczej) lub inne procedury chirurgiczne w zależności od przyczyny.
• Drenaż: Usunięcie nagromadzonej krwi przez nacięcie.
• Antybiotyki: W przypadku zakażenia.

Terapia polega przede wszystkim na usunięciu przyczyny zastoju krwi, np. poprzez nacięcie błony dziewiczej w przypadku jej zarośnięcia. Jeśli krwiak jest duży, może być konieczne odbarczenie i oczyszczenie pochwy z nagromadzonej krwi. Równolegle stosuje się leczenie przeciwbólowe i w razie potrzeby antybiotyki, by zapobiec zakażeniu. Po ustąpieniu krwiaka warto przeprowadzić dalszą diagnostykę w celu wykluczenia wad wrodzonych lub nabytych, które mogły przyczynić się do problemu. Ważne jest też monitorowanie cyklu miesiączkowego i regularne badania kontrolne.

Źródła (Nagromadzenie Menstrualnej Krwi w Pochwie):

• Sivasamboo, R. (1968) – Haematocolpos (tłum. Haematocolpos)
• Barrios Rivero, F. Y., Holst, A., Sørensen, R. G. (2015) – Magnetic resonance imaging as supplement to clinical examination by suspicion of haematocolpos (tłum. Obrazowanie rezonansem magnetycznym jako uzupełnienie badania klinicznego w podejrzeniu haematocolpos)
• Bonello, K., Tlili, Y., Ben Zeid, O., Figoni, H., Mazeghrane, M. (2020) – Haematocolpos due to imperforate hymen disguised as constipation (tłum. Haematocolpos spowodowane nieprzepuszczalną błoną dziewiczą ukrywające się jako zaparcie)
• Kumar, A., Mittal, M., Prasad, S., Sharma, J. (2002) – Haematocolpos–an uncommon cause of lower abdominal pain in adolescent girls (tłum. Haematocolpos – rzadka przyczyna bólu podbrzusza u dziewcząt w wieku dojrzewania)
• Berman, L., Stringer, D., St Onge, O., Daneman, A., Smith, C. (1987) – Case report: unilateral haematocolpos in uterine duplication associated with renal agenesis (tłum. Opis przypadku: jednostronne haematocolpos w przypadku duplikacji macicy związanej z agenezją nerek)

---

B.4.3.3 Ciało obce w pochwie (ang. Vaginal foreign body)

Co to jest ciało obce w pochwie?

Ciało obce w pochwie to każdy przedmiot lub fragment materiału, który nie jest naturalnie obecny w drogach rodnych i został tam wprowadzony przypadkowo lub celowo. Może to być np. tampon pozostawiony na dłuższy czas, fragment środka antykoncepcyjnego czy zabawkę erotyczną. Długotrwała obecność ciała obcego prowadzi do podrażnień, zakażeń i przykrego zapachu, a w skrajnych przypadkach do poważnych powikłań, takich jak zespół wstrząsu toksycznego. Objawy mogą obejmować nieprawidłową wydzielinę, ból i dyskomfort, szczególnie podczas chodzenia i współżycia.

Przyczyny

• Zabawy dzieci: Dzieci mogą włożyć do pochwy różne przedmioty, jak zabawki czy fragmenty papieru.
• Próby antykoncepcji lub leczenia: Użycie przedmiotów do celów antykoncepcyjnych lub terapeutycznych.
• Przemoc seksualna: Wprowadzenie ciała obcego podczas ataku.
• Zaburzenia psychiczne: Niektóre zaburzenia mogą prowadzić do umyślnego wprowadzenia ciał obcych.

Objawy

• Ból i dyskomfort: Ból w pochwie lub dolnej części brzucha.
• Krwawienie z pochwy: Krwawienie niezwiązane z cyklem menstruacyjnym.
• Wydzielina z pochwy: Nieprawidłowa, często cuchnąca wydzielina.
• Problemy z oddawaniem moczu: Dysuria, częste oddawanie moczu.

Powikłania

• Infekcje: Zakażenie bakteryjne, grzybicze lub wirusowe w miejscu ciała obcego.
• Bliznowacenie i uszkodzenia tkanek: Długotrwałe obecność ciała obcego może prowadzić do bliznowacenia i uszkodzeń.
• Przetoki: Powstanie nieprawidłowych połączeń między narządami, jak przetoka pęcherzowo-pochwowa.

Zapobieganie

• Edukacja dzieci: Nauczanie dzieci o bezpiecznych zabawach i zagrożeniach związanych z wprowadzeniem przedmiotów do ciała.
• Bezpieczne praktyki medyczne: Stosowanie odpowiednich metod antykoncepcji i leczenia.
• Opieka i wsparcie psychologiczne: Dla osób z zaburzeniami psychicznymi.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena stanu pochwy przez ginekologa.
• Badania obrazowe: USG, MRI lub RTG do lokalizacji i oceny ciała obcego.
• Vaginoskopia: Bezpośrednia wizualizacja wnętrza pochwy.

Leczenie

• Usunięcie ciała obcego: Usunięcie mechaniczne ciała obcego za pomocą narzędzi chirurgicznych.
• Leczenie antybiotykami: W przypadku zakażenia.
• Opieka pooperacyjna: Monitorowanie gojenia się ran i zapobieganie powikłaniom.

Usunięcie ciała obcego z pochwy jest konieczne, by zapobiec zakażeniom i powikłaniom. Zazwyczaj przeprowadza się je w gabinecie ginekologicznym po zbadaniu pacjentki w wziernikach. Po wyjęciu ciała obcego zaleca się ocenę ewentualnych uszkodzeń śluzówki oraz badania mikrobiologiczne, jeżeli podejrzewa się infekcję. Często stosuje się antybiotyki lub leki przeciwgrzybicze, by zahamować rozwój zakażenia. Profilaktyka obejmuje stosowanie się do zaleceń dotyczących użytkowania i wymiany tamponów czy innych akcesoriów pochwowych oraz dbałość o higienę intymną.

Źródła (Ciało Obce w Pochwie):

• Hepp, J., & Everhart, W. C. (1950) – Foreign body in the immature vagina (tłum. Ciało obce w niedojrzałej pochwie)
• Henderson, P. A., & Scott, R. (1966) – Foreign Body Vaginitis Caused by Toilet Tissue (tłum. Zapalenie pochwy spowodowane ciałem obcym w postaci papieru toaletowego)
• Shah, A. N., Olah, K., & Jackson, R. (2003) – Retained foreign bodies in the vagina (tłum. Zatrzymane ciała obce w pochwie)
• Panda, S., Das, A., Das, R., Sharma, N., & Jante, V. (2022) – An Unusual Case of Retained Foreign Body in the Vagina With Vaginal Fibrosis (tłum. Nietypowy przypadek zatrzymanego ciała obcego w pochwie z włóknieniem pochwy)
• Buca, D., Di Tizio, L., Ianieri, M. M., Murgano, D., Leombroni, M., & Liberati, M. (2016) – Peritonitis due to a foreign vaginal body: A case report (tłum. Zapalenie otrzewnej spowodowane ciałem obcym w pochwie: opis przypadku)

---

B.4.3.4 Krwiak pochwy (ang. Vaginal haematoma)

Co to jest krwiak pochwy?

Krwiak pochwy to nagromadzenie krwi w tkankach ściany pochwy, różniące się od hematokolposu, który dotyczy krwi wewnątrz światła pochwy. Zazwyczaj pojawia się w wyniku urazów mechanicznych, pęknięcia naczyń krwionośnych w trakcie porodu, zabiegów ginekologicznych lub stosunku płciowego. Może manifestować się bolesnym zgrubieniem, zasinieniem oraz uczuciem rozpierania i dyskomfortu. W niektórych przypadkach krwiak samoistnie się wchłania, lecz przy większych zmianach istnieje ryzyko zakażenia i konieczność interwencji lekarskiej. Rozpoznanie opiera się na badaniu klinicznym, a czasem na dodatkowej diagnostyce obrazowej.

Przyczyny

• Urazy mechaniczne: Wypadki, zabiegi chirurgiczne, przemoc fizyczna.
• Poród: Krwiaki mogą powstać podczas porodu naturalnego, szczególnie w przypadku trudnego lub szybkiego porodu.
• Zabiegi ginekologiczne: Procedury takie jak episiotomia lub laserowa konizacja szyjki macicy.
• Choroby układu krążenia: Problemy z krzepnięciem krwi mogą zwiększać ryzyko powstawania krwiaków.

Objawy

• Ból i dyskomfort: Intensywny ból w okolicy pochwy i dolnej części brzucha.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Widoczny obrzęk i zaczerwienienie w miejscu krwiaka.
• Krwawienie z pochwy: Krwawienie niezwiązane z cyklem menstruacyjnym.
• Problemy z oddawaniem moczu: Utrudnienia w oddawaniu moczu z powodu obrzęku.

Powikłania

• Infekcje: Ryzyko zakażenia w miejscu krwiaka.
• Bliznowacenie: Powstawanie blizn, które mogą wpływać na funkcjonowanie tkanek.
• Dyskomfort seksualny: Ból podczas stosunku seksualnego.
• Zagrażające życiu krwawienie: Duże krwiaki mogą prowadzić do znacznej utraty krwi.

Zapobieganie

• Edukacja i świadomość: Unikanie ryzykownych sytuacji i przemocy.
• Ochrona podczas aktywności fizycznej: Używanie odpowiedniego sprzętu ochronnego.
• Staranna opieka podczas porodu: Zastosowanie technik zmniejszających ryzyko pęknięć i urazów.
• Leczenie chorób krążenia: Kontrola i leczenie zaburzeń krzepnięcia krwi.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena stanu pochwy przez ginekologa lub lekarza.
• Badania obrazowe: USG, MRI lub RTG do oceny rozmiaru i rozległości krwiaka.

Leczenie

• Obserwacja: W przypadku małych krwiaków, które nie powodują znacznego dyskomfortu.
• Drenaż: Usunięcie krwi z krwiaka przez nacięcie.
• Chirurgiczne usunięcie: Konieczne w przypadku dużych lub zakażonych krwiaków.
• Leczenie antybiotykami: W przypadku zakażenia.

Niewielkie krwiaki często wchłaniają się samoistnie, a leczenie ogranicza się do obserwacji, łagodzenia bólu (zimne okłady, środki przeciwbólowe) i dbałości o higienę. Przy większych krwiakach powodujących silne dolegliwości bywa konieczne nakłucie i ewakuacja krwi lub chirurgiczne zaopatrzenie krwawiących naczyń. Po zabiegu istotna jest kontrola ginekologiczna w celu oceny gojenia oraz zapobiegania ewentualnym powikłaniom. W przypadku powtarzających się krwiaków warto rozszerzyć diagnostykę w kierunku zaburzeń krzepnięcia. Odpowiednia profilaktyka urazów pochwy, zwłaszcza w okresie porodowym, pomaga zmniejszyć ryzyko ich wystąpienia.

Źródła (Krwiak Pochwy):

• Giannacopoulos, K., Troukis, E., Constandinou, P., Rozis, I., Kokonakis, C., Giannikos, L. (1998) – Hematometra and extended vaginal haematoma after laser conization. A case report. (tłum. Hematometra i rozległy krwiak pochwy po konizacji laserowej. Opis przypadku)
• Kehila, M., Mahjoub, S., Kebaili, S., Rajhi, H., Zouari, F. (2010) – Management of postpartum vaginal haematomas by embolisation: two cases (tłum. Zarządzanie poporodowymi krwiakami pochwy przez embolizację: dwa przypadki)
• Okur, M., Yıldırım, A., Köse, R. (2005) – Severe haematoma of the vulva and defloration caused by goring (tłum. Ciężki krwiak sromu i defloracja spowodowane przebiciem)
• Kuhn, R., Crespigny, L. (1985) – Vault Haematoma after Vaginal Hysterectomy: An Invariable Sequel? (tłum. Krwiak w pochwie po histerektomii pochwowej: niezmienny następstwo?)
• Harf, S., Marschke, J., Lippkowski, A., Beilecke, K., Tunn, R. (2015) – Vaginal Revision of a Haematoma after Placement of Retropubic Tapes in Two Cases (tłum. Waginoplastyka krwiaka po umieszczeniu taśm retropubicznych w dwóch przypadkach)

---

B.4.3.5 Leukoplakia pochwy (ang. Leukoplakia of vagina)

Co to jest leukoplakia pochwy?

Leukoplakia pochwy to zmiana o charakterze rogowacenia nabłonka, przejawiająca się białawymi, matowymi płatami na błonie śluzowej. Najczęściej wiąże się z zaburzeniami hormonalnymi, przewlekłymi stanami zapalnymi lub drażnieniem mechanicznym. W wielu przypadkach nie wywołuje poważnych objawów, choć bywa przyczyną uczucia suchości, świądu i niekiedy drobnego krwawienia przy dotyku. Leukoplakia sama w sobie nie jest nowotworem, jednak w rzadkich sytuacjach może współistnieć z procesami przednowotworowymi. Diagnozę potwierdza ocena histopatologiczna wycinka.

Przyczyny

• Chroniczne zapalenie: Długotrwałe stany zapalne mogą prowadzić do rozwoju leukoplakii.
• Działanie drażniących substancji: Chemiczne drażnienia, takie jak mydła, detergenty, mogą powodować zmiany.
• Zaburzenia hormonalne: Zmiany poziomu hormonów mogą wpływać na rozwój leukoplakii.
• Zakażenia wirusowe: Wirusy, takie jak HPV, mogą przyczyniać się do powstawania leukoplakii.

Objawy

• Bezobjawowość: Często leukoplakia nie wywołuje żadnych objawów.
• Świąd i pieczenie: Może występować dyskomfort w postaci świądu lub pieczenia.
• Zaburzenia wydzieliny: Zmiana konsystencji i ilości wydzieliny z pochwy.

Powikłania

• Przednowotworowy potencjał: Leukoplakia może prowadzić do rozwoju dysplazji i raka.
• Infekcje: Zwiększone ryzyko infekcji bakteryjnych lub grzybiczych.
• Bliznowacenie: Powstawanie blizn i zmiany strukturalne tkanek.

Zapobieganie

• Higiena intymna: Regularne mycie okolic intymnych przy użyciu delikatnych środków.
• Unikanie drażniących substancji: Ograniczenie stosowania chemicznych środków myjących i kosmetyków.
• Regularne badania ginekologiczne: Monitorowanie stanu zdrowia pochwy i wczesna diagnostyka zmian.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena wizualna przez ginekologa.
• Biopsja: Pobranie próbki tkanki do analizy histopatologicznej.
• Badania obrazowe: USG, MRI w celu oceny rozmiaru i rozległości zmian.

Leczenie

• Leczenie miejscowe: Stosowanie kremów steroidowych, takich jak budesonid.
• Chirurgiczne usunięcie: Usunięcie zmian poprzez resekcję chirurgiczną.
• Leczenie przyczynowe: Leczenie podstawowych przyczyn, takich jak infekcje wirusowe.

Postępowanie zależy od przyczyny i stopnia zaawansowania zmian. Często stosuje się leczenie przyczynowe – hormonalne (w przypadku niedoborów estrogenów), przeciwzapalne lub przeciwgrzybicze, jeżeli wykryto infekcje. Konieczne może być mechaniczne usunięcie zrogowaciałych fragmentów nabłonka, np. za pomocą elektrokoagulacji czy laseroterapii. Ważna jest obserwacja pacjentki w celu monitorowania ewentualnych zmian przedrakowych. Istotną rolę w profilaktyce pełni odpowiednia higiena intymna i unikanie czynników drażniących, które mogą nasilać objawy rogowacenia.

Źródła (Leukoplakia Pochwy):

• Condic, M., Mustea, A., Ralse, DJ., Wenzel, J., Braegelmann, C. (2022) – Severe Leukoplakia of the Vagina and Cervix Successfully Treated with Intravaginal Application of Topical Glucocorticoids (tłum. Ciężka leukoplakia pochwy i szyjki macicy skutecznie leczona wewnątrzpochwowym zastosowaniem miejscowych glikokortykosteroidów)
• Wallace, H., WHIMSTER, I. W. (1951) – Vulval Atrophy and Leukoplakia (tłum. Atrofia sromu i leukoplakia)
• Coppi, F. (1989) – Leukoplakia of the Urinary Tract (tłum. Leukoplakia dróg moczowych)
• Brown, D., Kaufman, R., Gardner, H. (1973) – Leukoplakia of the Cervix (tłum. Leukoplakia szyjki macicy)
• Vuckovic, N., Bokor-Bratić, M., Vučković, D. (2004) – Histological Characteristics of Oral Leukoplakia (tłum. Charakterystyka histologiczna leukoplakii jamy ustnej)
• Yi, L. (2009) – The relationships between age,the state of gential tract and vaginitis,cervical erosion and vulvae leukoplakia (tłum. Związki między wiekiem, stanem narządów płciowych a zapaleniem pochwy, erozją szyjki macicy i leukoplakią sromu)

---

B.4.3.6 Śródnabłonkowa neoplazja pochwy niskiego stopnia (ang. Low grade squamous intraepithelial lesion of vagina)

Co to jest śródnabłonkowa neoplazja pochwy niskiego stopnia?

Śródnabłonkowa neoplazja pochwy niskiego stopnia (VaIN – Vaginal Intraepithelial Neoplasia, low grade) to zmiana przedrakowa w nabłonku pochwy o stosunkowo małym ryzyku przekształcenia się w raka inwazyjnego. Jest często powiązana z infekcją wirusem HPV, głównie o niskim potencjale onkogennym. Może przebiegać bezobjawowo lub powodować niewielkie plamienia kontaktowe i dyskomfort w pochwie. Często wykrywana jest przypadkowo w trakcie badania ginekologicznego albo kolposkopii. Diagnoza potwierdzana jest badaniem cytologicznym i histopatologicznym.

Przyczyny

• Infekcja HPV: Główną przyczyną jest infekcja wirusem HPV, szczególnie typami niskiego ryzyka.
• Czynniki ryzyka: Promiskuityzm, wczesne rozpoczęcie życia seksualnego, palenie tytoniu, osłabienie układu odpornościowego.

Objawy

• Bezobjawowość: Często zmiany te nie wywołują żadnych objawów.
• Nieprawidłowe krwawienia: Mogą występować niewielkie krwawienia międzymiesiączkowe lub po stosunku.
• Wydzielina z pochwy: Zmiana konsystencji i ilości wydzieliny.

Powikłania

• Ryzyko progresji: Niewielkie ryzyko przekształcenia się w zmiany średniego lub wysokiego stopnia, a ostatecznie w raka.
• Infekcje: Możliwość wystąpienia wtórnych infekcji.

Zapobieganie

• Szczepienia przeciw HPV: Szczepienie przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego.
• Regularne badania cytologiczne: Cytologia i kolposkopia w celu wczesnego wykrycia zmian.
• Unikanie czynników ryzyka: Ograniczenie liczby partnerów seksualnych, unikanie palenia.

Diagnoza

• Cytologia: Badanie cytologiczne wykrywające obecność nieprawidłowych komórek.
• Kolposkopia: Wizualne badanie pochwy i szyjki macicy.
• Biopsja: Pobranie próbki tkanki do analizy histopatologicznej.

Leczenie

• Obserwacja: W wielu przypadkach zaleca się jedynie obserwację i regularne kontrole.
• Terapia fotodynamiczna: Skuteczna metoda leczenia zmian niskiego stopnia.
• Leczenie chirurgiczne: W przypadku progresji do zmian wysokiego stopnia.

W wielu przypadkach we wczesnym stadium zalecana jest obserwacja i regularna cytologia, ponieważ zmiana może ulegać regresji. Jeśli jednak zmiana powiększa się lub utrzymuje się długi czas, konieczne bywają metody destrukcyjne (krioterapia, laseroterapia) lub chirurgiczne wycięcie zajętego fragmentu pochwy. Ważne jest także leczenie współistniejących infekcji, w tym zakażeń HPV. Profilaktyka obejmuje szczepienie przeciwko wirusowi HPV oraz przestrzeganie zasad bezpiecznego współżycia. Regularne kontrole ginekologiczne pomagają w szybkiej ocenie przebiegu choroby i zapobiegają ewentualnej progresji.

Źródła (Zmiana Śródnabłonkowa Małego Stopnia Pochwy):

• Yao, H., Yan, J., Zhou, Z., Shen, S., Wu, Y., Liu, P., Zhang, H., Wang, X. (2022) – A chlorin e6 derivative‐mediated photodynamic therapy for patients with cervical and vaginal low‐grade squamous intraepithelial lesions: a retrospective analysis (tłum. Terapia fotodynamiczna z użyciem pochodnej chloriny e6 dla pacjentek z niskostopniowymi zmianami śródnabłonkowymi szyjki macicy i pochwy: analiza retrospektywna)
• Gu, L., Cheng, M., Hong, Z., Di, W., Qiu, L. (2021) – The Effect of Local Photodynamic Therapy for 5-aminolevulinic acid in the Treatment of Cervical Low-grade Squamous Intraepithelial Lesions with High-Risk HPV Infection: A Retrospective Study (tłum. Wpływ lokalnej terapii fotodynamicznej z użyciem kwasu 5-aminolewulinowego w leczeniu niskostopniowych zmian śródnabłonkowych szyjki macicy z zakażeniem HPV wysokiego ryzyka: badanie retrospektywne)
• Gong, Y., Xie, Y., Chen, L., Sui, L. (2021) – Intravascular Papillary Endothelial Hyperplasia Mimicking Vaginal Malignant Tumor in a Post-Radiotherapy Patient: A Case Report and Literature Review (tłum. Śródbłonkowa hiperplazja brodawkowata naczyń imitująca złośliwy guz pochwy u pacjentki po radioterapii: opis przypadku i przegląd literatury)
• Sasagasako, N., Kosaka, K., Sagae, Y., Itoh, K., Aratake, J., Yamada, K., Inayama, Y., Gou, R., Kawamura, A., Yamanishi, M., Yamanishi, Y., Suzuki, M., Arai, K. (2020) – Recurrent vaginal intraepithelial neoplasia successfully treated with topical imiquimod: A case report (tłum. Nawracająca wewnątrznabłonkowa neoplazja pochwy skutecznie leczona miejscowym imikwimodem: opis przypadku)
• Divković, A., Radić, K., Sabitović, D., Golub, N., Rajković, M., Rumora Samarin, I., Karasalihović, Z., Šerak, A., Trnačević, E., Turčić, P., Butorac, D., Vitali Čepo, D. (2022) – Effect of Alpha-Lipoic Acid Supplementation on Low-Grade Squamous Intraepithelial Lesions—Double-Blind, Randomized, Placebo-Controlled Trial (tłum. Wpływ suplementacji kwasem alfa-liponowym na niskostopniowe zmiany śródnabłonkowe – podwójnie ślepe, randomizowane, kontrolowane badanie z placebo)
• Audet-Lapointe, P., Body, G., Vauclair, R., Drouin, P., Ayoub, J. (1990) – Vaginal intraepithelial neoplasia (tłum. Neoplazja śródnabłonkowa pochwy)
• Kaufman, R. (1996) – Atypical squamous cells of undetermined significance and low-grade squamous intraepithelial lesion: diagnostic criteria and management (tłum. Nietypowe komórki płaskonabłonkowe o nieokreślonym znaczeniu i zmiana śródnabłonkowa małego stopnia: kryteria diagnostyczne i zarządzanie)
• Lamos, C., Mihaljevic, C., Aulmann, S., Bruckner, T., Domschke, C., Wallwiener, M., Paringer, C., Fluhr, H., Schott, S., Dinkic, C., Brucker, J., Golatta, M., Gensthaler, L., Eichbaum, M., Sohn, C., Rom, J. (2016) – Detection of Human Papillomavirus Infection in Patients with Vaginal Intraepithelial Neoplasia (tłum. Wykrywanie infekcji wirusem brodawczaka ludzkiego u pacjentek z neoplazją śródnabłonkową pochwy)
• Srodon, M., Stoler, M., Baber, G., Kurman, R. (2006) – The Distribution of Low and High-risk HPV Types in Vulvar and Vaginal Intraepithelial Neoplasia (VIN and VaIN) (tłum. Rozkład typów HPV o niskim i wysokim ryzyku w neoplazji śródnabłonkowej sromu i pochwy)
• Zuna, R. E., Wang, S. S., Rosenthal, D., Jeronimo, J., Schiffman, M., Solomon, D. (2005) – Determinants of human papillomavirus-negative, low-grade squamous intraepithelial lesions in the atypical squamous cells of undetermined significance/low-grade squamous intraepithelial lesions triage study (ALTS) (tłum. Czynniki decydujące o obecności zmian śródnabłonkowych małego stopnia ujemnych na obecność wirusa brodawczaka ludzkiego w badaniu ALTS)

---

B.4.3.7 Pooperacyjne zrosty pochwy (ang. Postoperative adhesions of vagina)

Co to są pooperacyjne zrosty pochwy?

Pooperacyjne zrosty pochwy to bliznowate pasma tkankowe, które tworzą się w obrębie ścian pochwy wskutek procesów gojenia po zabiegach chirurgicznych, takich jak korekty wad rozwojowych, wycięcie zmian nowotworowych czy inne interwencje ginekologiczne. Mogą prowadzić do zawężenia światła pochwy, utrudniając współżycie, badania ginekologiczne czy aplikowanie tamponów. Czasami powodują dolegliwości bólowe bądź uczucie ciągnięcia w podbrzuszu. Rozpoznanie zrostów potwierdza badanie wziernikowe i często dodatkowo obrazowe (USG przezpochwowe).

Przyczyny

• Operacje ginekologiczne: Zabiegi chirurgiczne w obrębie miednicy i pochwy.
• Infekcje: Pooperacyjne infekcje mogą prowadzić do powstania zrostów.
• Reakcja na obce ciało: Materiały chirurgiczne pozostawione w ciele mogą wywoływać reakcję zapalną prowadzącą do zrostów.

Objawy

• Ból w miednicy: Przewlekły ból w miednicy, który może być nasilany podczas aktywności fizycznej lub stosunku.
• Niepłodność: Zrosty mogą prowadzić do trudności w zajściu w ciążę.
• Zaburzenia menstruacyjne: Nieregularne lub bolesne miesiączki.

Powikłania

• Niedrożność jelit: Zrosty mogą prowadzić do mechanicznej niedrożności jelit.
• Zaburzenia funkcji pęcherza: Ucisk na pęcherz moczowy może powodować problemy z oddawaniem moczu.
• Ryzyko ponownych operacji: Konieczność przeprowadzania kolejnych operacji w celu usunięcia zrostów.

Zapobieganie

• Techniki chirurgiczne: Stosowanie mikrochirurgii i minimalnie inwazyjnych technik operacyjnych.
• Bariera antyzrostowa: Użycie materiałów barierowych, takich jak hydrogels, w celu zapobiegania tworzeniu się zrostów.
• Leczenie infekcji: Szybkie leczenie wszelkich infekcji pooperacyjnych.

Diagnostyka

• Laparoskopia: Bezpośrednia wizualizacja zrostów za pomocą kamery wprowadzonej do jamy brzusznej.
• Badania obrazowe: MRI lub ultrasonografia w celu oceny rozległości zrostów.

Leczenie

• Operacyjne usunięcie zrostów: Laparoskopia lub laparotomia w celu usunięcia zrostów.
• Leczenie bólu: Stosowanie leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych.
• Fizjoterapia: Terapia mająca na celu poprawę funkcji miednicy i zmniejszenie bólu.

Leczenie polega na chirurgicznym rozdzieleniu zrostów w warunkach zabiegowych, najczęściej drogą przezpochwową. Po zabiegu zaleca się stosowanie odpowiednich żeli zapobiegających ponownemu zrastaniu, a także rehabilitację uroginekologiczną i ćwiczenia rozciągające ściany pochwy. Czasami konieczne jest okresowe stosowanie dilatorów, które pomagają utrzymać prawidłową szerokość kanału pochwy. Istotna jest prawidłowa pielęgnacja rany pooperacyjnej i regularne kontrole ginekologiczne w celu oceny gojenia. Wczesne wykrycie i usunięcie zrostów zapobiega dalszym powikłaniom i znacząco poprawia komfort pacjentki.

Źródła (Pooperacyjne Zrosty Pochwy):

• Chandel, A. K., Shimizu, A., Hasegawa, K., Ito, T. (2021) – Advancement of Biomaterial-Based Postoperative Adhesion Barriers (tłum. Postęp w biomateriałowych barierach przeciwzrostowych pooperacyjnych)
• Thakur, M., Rambhatla, A., Qadri, F., Chatzicharalampous, C., Awonuga, M., Saed, G., Diamond, M., Awonuga, A. (2020) – Is There a Genetic Predisposition to Postoperative Adhesion Development? (tłum. Czy istnieje genetyczna predyspozycja do rozwoju zrostów pooperacyjnych?)
• Ghobrial, S., Ott, J., Parry, J. (2023) – An Overview of Postoperative Intraabdominal Adhesions and Their Role on Female Infertility: A Narrative Review (tłum. Przegląd pooperacyjnych zrostów wewnątrzbrzusznych i ich rola w niepłodności kobiet: przegląd narracyjny)
• Wei, G., Wang, Z., Liu, R., Zhou, C., Li, E., Shen, T., Wang, X., Wu, Y., Li, X. (2021) – A combination of hybrid polydopamine-human keratinocyte growth factor nanoparticles and sodium hyaluronate for the efficient prevention of postoperative abdominal adhesion formation (tłum. Połączenie hybrydowych nanocząsteczek polidopaminy-czynnika wzrostu keratynocytów ludzkich i hialuronianu sodu w celu skutecznego zapobiegania tworzeniu się pooperacyjnych zrostów brzusznych)
• Tazeoğlu, D., Benli, S., Tikici, D., Esmer, A., Dirlik, M. M. (2022) – Can minimally invasive surgical techniques reduce the incidence of postoperative adhesions? (tłum. Czy techniki chirurgii minimalnie inwazyjnej mogą zmniejszyć częstość występowania zrostów pooperacyjnych?)
• S. Ghobrial, J. Ott, J. Parry (2023) – An Overview of Postoperative Intraabdominal Adhesions and Their Role on Female Infertility: A Narrative Review (tłum. Przegląd pooperacyjnych zrostów wewnątrzbrzusznych i ich rola w niepłodności kobiet: Przegląd narracyjny)
• Qiongyuan Hu, X. Xia, X. Kang, P. Song, Zhijian Liu, Meng Wang, Xiaofeng Lu, W. Guan, Song Liu (2021) – A review of physiological and cellular mechanisms underlying fibrotic postoperative adhesion (tłum. Przegląd mechanizmów fizjologicznych i komórkowych leżących u podstaw włóknistych zrostów pooperacyjnych)
• Bo Liu, Yunfan Kong, O. A. Alimi, Mitchell A. Kuss, H. Tu, Wenfeng Hu, Abu Rafay, K. Vikas, Wen Shi, M. Lerner, William L. Berry, Yulong Li, M. Carlson, Bin Duan (2023) – Multifunctional Microgel-Based Cream Hydrogels for Postoperative Abdominal Adhesion Prevention (tłum. Wielofunkcyjne kremowe hydrogely oparte na mikrogeli do zapobiegania pooperacyjnym zrostom brzusznym)
• J. Lang, D. Ma, Y. Xiang, K. Hua, Kaijiang Liu, L. Pan, Ping Wang, S. Yao, Fujie Zhao, Wenjun Cheng, M. Cui, Hongyan Guo, R. Guo, L. Hong, Peiling Li, Mubiao Liu, Y. Meng, Hui Wang, Jianliu Wang, Wuliang Wang, Ming Wu, Xingsheng Yang, Jun Zhang (2020) – Chinese expert consensus on the prevention of abdominal pelvic adhesions after gynecological tumor surgeries (tłum. Chiński konsensus ekspertów dotyczący zapobiegania zrostom brzuszno-miedniczym po operacjach nowotworów ginekologicznych)

---

B.4.3.8 Wypadanie sklepienia pochwy po histerektomii (ang. Prolapse of vaginal vault after hysterectomy)

Co to jest wypadanie sklepienia pochwy po histerektomii?

Wypadanie sklepienia pochwy (szczytu pochwy) po histerektomii to stan, w którym górna część pochwy, po usunięciu macicy, obniża się lub wypada na zewnątrz sromu. Wynika to z osłabienia struktur podtrzymujących narządy miednicy mniejszej, takich jak więzadła i powięzi, co może nastąpić z czasem po zabiegu operacyjnym. Objawy obejmują uczucie ciągnięcia lub ciężaru w miednicy, dyskomfort przy współżyciu i trudności w utrzymaniu higieny. Niekiedy towarzyszą temu inne postaci obniżenia narządów miednicy, jak wypadanie pęcherza czy odbytnicy. Rozpoznanie opiera się na badaniu ginekologicznym z oceną stopnia obniżenia.

Przyczyny

• Operacja histerektomii: Główna przyczyna to usunięcie macicy, co osłabia struktury podtrzymujące sklepienie pochwy.
• Uszkodzenie mięśni i więzadeł: Uszkodzenia podczas operacji mogą prowadzić do wypadania.
• Zaburzenia tkanki łącznej: Wrodzone lub nabyte zaburzenia tkanki łącznej mogą zwiększać ryzyko.

Objawy

• Wrażenie wypukłości: Uczucie wypukłości lub obecności czegoś w pochwie.
• Ból i dyskomfort: Ból w dolnej części brzucha i miednicy.
• Problemy z oddawaniem moczu: Trudności w oddawaniu moczu lub nietrzymanie moczu.
• Zaburzenia seksualne: Ból podczas stosunku seksualnego.

Powikłania

• Infekcje: Zwiększone ryzyko infekcji dróg moczowych i pochwy.
• Nietrzymanie moczu: Problemy z kontrolą pęcherza.
• Nawracające wypadanie: Nawroty wypadania po operacji.

Zapobieganie

• Techniki chirurgiczne: Stosowanie technik minimalnie inwazyjnych podczas histerektomii.
• Fizjoterapia: Ćwiczenia mięśni dna miednicy po operacji.
• Zdrowy styl życia: Utrzymywanie prawidłowej wagi i unikanie czynników ryzyka.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ginekologa.
• Badania obrazowe: USG, MRI do oceny rozległości wypadania.
• Cystoskopia: W przypadkach podejrzenia współistniejących problemów z pęcherzem.

Leczenie

• Leczenie chirurgiczne: Sacrocolpopexy, fixacja więzadeł macicy, i inne techniki chirurgiczne w celu podtrzymania pochwy.
• Leczenie niechirurgiczne: Pessary pochwy i fizjoterapia.
• Leczenie farmakologiczne: Stosowanie estrogenów miejscowych w celu poprawy elastyczności tkanek.

Leczenie obejmuje rehabilitację (ćwiczenia mięśni dna miednicy, fizjoterapia uroginekologiczna) oraz stosowanie pessarów – specjalnych krążków podtrzymujących sklepienie pochwy od wewnątrz. W zaawansowanych przypadkach rozważa się zabieg chirurgiczny, który ma na celu wzmocnienie lub przytwierdzenie szczytu pochwy do struktur miednicy (np. sacrospinous fixation czy zastosowanie siatek syntetycznych). Po zabiegu istotne są kontrole ginekologiczne i dalsze ćwiczenia wzmacniające mięśnie dna miednicy, by zmniejszyć ryzyko nawrotu. Ważna jest też profilaktyka, np. unikanie nadmiernego obciążenia fizycznego i kontrola masy ciała.

Źródła (Wypadanie Sklepienia Pochwy po Histerektomii):

• Dubuisson, J., & Puigventos, J. (2020) – External Aspects of Vaginal Vault Prolapse (tłum. Zewnętrzne aspekty wypadania sklepienia pochwy)
• Gauri, N., Thomas, A., & Ng, K. (2023) – A rare case of omental evisceration through the vaginal vault post hysterectomy (tłum. Rzadki przypadek wytrzewienia sieci przez sklepienie pochwy po histerektomii)
• Husby, K., Larsen, M., Lose, G., & Klarskov, N. (2020) – Surgical repair of vaginal vault prolapse; a comparison between ipsilateral uterosacral ligament suspension and sacrospinous ligament fixation—a nationwide cohort study (tłum. Chirurgiczna naprawa wypadania sklepienia pochwy; porównanie między jednostronnym zawieszeniem więzadła macicznego a fiksacją więzadła krzyżowo-kolcowego – badanie kohortowe na skalę kraju)
• Mohapatra, I., & Samantaray, S. R. (2021) – Sacrocolpopexy for post hysterectomy vault prolapse: A single centre experience in south India (tłum. Sacrocolpopexy w leczeniu wypadania sklepienia pochwy po histerektomii: doświadczenie jednego ośrodka w południowych Indiach)
• Shah, N., & Bhalerao, A. (2023) – Vaginal Vault Prolapse in an Elderly Woman (tłum. Wypadanie sklepienia pochwy u starszej kobiety)
• Poovathai, S., Ramakrishnan, R., Sundaram, R., Gulakavarapu, S., Vamsi, G. R., & Savadatti, S. (2023) – Evaluation of laparoscopic versus open sacrocolpopexy for vaginal vault prolapse – A study from a tertiary care center (tłum. Ocena laparoskopowej versus otwartej sacrocolpopexy w leczeniu wypadania sklepienia pochwy – badanie z ośrodka trzeciego stopnia)

---

B.4.4 Nabyte nieprawidłowości szyjki macicy (ang. Acquired abnormalities of cervix uteri)

Co to są nabyte nieprawidłowości szyjki macicy?

Nabyte nieprawidłowości szyjki macicy obejmują zmiany strukturalne i anatomiczne powstałe w wyniku urazów, procesów zapalnych, zmian rozrostowych czy innych czynników, które nie miały podłoża wrodzonego. Mogą dotyczyć zarówno części pochwowej szyjki macicy, jak i kanału szyjki, wpływając na jego kształt i funkcję. Zmiany te często skutkują nieregularnymi krwawieniami, problemami z zajściem w ciążę czy powtarzającymi się stanami zapalnymi. Objawy bywają skąpe, a o nieprawidłowościach pacjentka dowiaduje się często przy rutynowej kontroli ginekologicznej. Dokładna diagnostyka wymaga zazwyczaj badania cytologicznego, kolposkopii, a niekiedy USG lub histeroskopii.

Leczenie

Leczenie zależy od charakteru zmiany – polipy usuwa się chirurgicznie, erozje można leczyć metodami miejscowymi (np. koagulacja), zwężenia kanału szyjki mogą wymagać poszerzenia lub stentowania, a przy zmianach przerostowych stosuje się odpowiednie procedury korekcyjne. W przypadkach stwierdzenia zmian o podłożu nowotworowym lub przednowotworowym niezbędne jest rozszerzenie diagnostyki i leczenie onkologiczne. Ważna jest profilaktyka, w tym regularne badania cytologiczne i unikanie czynników ryzyka (np. infekcji przenoszonych drogą płciową). Współpraca z ginekologiem pozwala na wykrywanie zmian wczesnym etapie i uniknięcie powikłań.

---

B.4.4.1 Polip szyjki macicy (ang. Polyp of cervix uteri)

Co to jest polip szyjki macicy?

Polip szyjki macicy to łagodna, uszypułowana zmiana, która wywodzi się z błony śluzowej kanału szyjki macicy lub z jej powierzchni zewnętrznej. Może być pojedynczy lub występować w grupach. Nierzadko powoduje plamienia kontaktowe (np. po stosunku) lub międzymiesiączkowe, a czasem bywa przyczyną obfitych krwawień. Często przebiega też bezobjawowo i jest wykrywany przy rutynowym badaniu ginekologicznym. Mimo łagodnego charakteru polipy mogą naśladować zmiany nowotworowe, dlatego po ich usunięciu przeprowadza się badanie histopatologiczne.

Przyczyny

• Chroniczne zapalenie: Długotrwałe stany zapalne szyjki macicy mogą prowadzić do powstawania polipów.
• Zaburzenia hormonalne: Nierównowaga hormonalna, szczególnie związana z estrogenami, może wpływać na rozwój polipów.
• Infekcje: Infekcje wirusowe, bakteryjne czy grzybicze mogą być czynnikiem sprzyjającym.

Objawy

• Bezobjawowość: Polipy często nie wywołują objawów i są wykrywane przypadkowo podczas rutynowych badań ginekologicznych.
• Krwawienie z pochwy: Nieprawidłowe krwawienia międzymiesiączkowe lub po stosunku.
• Wydzielina z pochwy: Nienaturalna wydzielina, często śluzowa lub krwista.
• Ból: Rzadko, ale większe polipy mogą powodować dyskomfort lub ból.

Powikłania

• Infekcje: Możliwość zakażeń w miejscu polipa.
• Ryzyko nowotworowe: Choć rzadko, polipy mogą przekształcać się w zmiany przedrakowe lub nowotwory złośliwe.
• Zaburzenia płodności: Polipy mogą powodować problemy z zajściem w ciążę.

Zapobieganie

• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i usuwanie polipów.
• Leczenie infekcji: Szybkie i skuteczne leczenie wszelkich stanów zapalnych i infekcji.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Wykrywanie polipów podczas rutynowego badania ginekologicznego.
• Kolposkopia: Wizualne badanie szyjki macicy.
• Biopsja: Pobranie próbki tkanki do analizy histopatologicznej.

Leczenie

• Polipektomia: Chirurgiczne usunięcie polipów.
• Farmakoterapia: Leczenie stanów zapalnych i infekcji towarzyszących.

Najczęściej zalecaną metodą jest usunięcie polipa w warunkach ambulatoryjnych, np. przy pomocy pętli elektrycznej, kleszczy chirurgicznych czy laseroterapii. Zabieg jest krótki i stosunkowo bezbolesny, a uzyskany materiał trafia do badania histopatologicznego. W przypadku nawracających polipów konieczne bywa poszerzenie diagnostyki, np. o histeroskopię, by wykluczyć inne przyczyny przerostu śluzówki. Po zabiegu pacjentka powinna zgłaszać się na regularne kontrole ginekologiczne. Profilaktyka polega na utrzymaniu właściwej higieny i monitorowaniu cyklu miesiączkowego, aby wcześnie wyłapać ewentualne nieprawidłowości.

Źródła (Polip Szyjki Macicy):

• Esmat, E., Malakzai, H. A., Haidari, M., Haidary, A. M., Baha, M., Abdul-Ghafar, J. (2021) – Giant hamartomatous polyp of the uterine cervix with heterologous mesenchymal tissue in a child: a case report (tłum. Gigantyczny polip hamartomatyczny szyjki macicy z tkanką mezenchymalną u dziecka: opis przypadku)
• Schiøtz, H. (2021) – Giant Polyp of the Cervix – A Case Report (tłum. Gigantyczny polip szyjki macicy – opis przypadku)
• Mutreja, D., Shetty, S. (2021) – A Case Of Giant Cervical Polyp (tłum. Przypadek gigantycznego polipa szyjki macicy)
• Nandyala, H., Balekuduru, C., Mekala, J. (2022) – Invasive squamous cell carcinoma on the mucosal surface of the leiomyomatous polyp, cervix – Report of an extremely rare occurrence (tłum. Inwazyjny rak płaskonabłonkowy na powierzchni śluzówki polipa leiomyomatycznego, szyjka macicy – raport z niezwykle rzadkiego przypadku)
• Kundu, P., Hooda, S., P., Singh, K., Agarwal, R., Kaur, S. (2022) – Cervical polyp: histomorphological spectrum of ninety-two cases a five-year study (tłum. Polip szyjki macicy: spektrum histomorfologiczne dziewięćdziesięciu dwóch przypadków, pięcioletnie badanie)
• Laishram, C., Triveni, G. S., Aggarwal, K., Gupta, A. (2022) – Giant Cervical Polyp in Primigravida: A Rare Case Report (tłum. Gigantyczny polip szyjki macicy u pierworódki: rzadki opis przypadku)

---

B.4.4.2 Nadżerka lub ektropion szyjki macicy (ang. Erosion or ectropion of cervix uteri)

Co to jest nadżerka lub ektropion szyjki macicy?

Nadżerka szyjki macicy to potoczna nazwa na nieprawidłową zmianę nabłonka w okolicy części pochwowej szyjki macicy, natomiast ektropion (erytroplakia) polega na obecności nabłonka gruczołowego kanału szyjki macicy na powierzchni części pochwowej. Wyglądem mogą przypominać zmiany zapalne, stąd dawniej oba pojęcia często były mylone. Ektropion jest stanem fizjologicznym u wielu kobiet, zwłaszcza młodych i tych stosujących antykoncepcję hormonalną, ale bywa też wynikiem urazów czy zabiegów. W niektórych przypadkach mogą występować upławy, krwawienia kontaktowe lub dyskomfort w czasie współżycia.

Leczenie

Jeśli ektropion lub nadżerka nie daje objawów, często wystarcza obserwacja i regularne badania cytologiczne w celu wykluczenia zmian dysplastycznych. W przypadku nasilonych dolegliwości można przeprowadzić elektrokoagulację, krioterapię czy ablację laserową zmienionych obszarów. Niekiedy zaleca się leczenie wspomagające, np. preparaty gojące i regenerujące nabłonek szyjki. Ważne jest również wyeliminowanie ewentualnych infekcji współistniejących i dbanie o higienę intymną. Po zakończonej terapii pacjentka pozostaje pod kontrolą ginekologiczną, aby monitorować stan szyjki i ewentualne nawroty.

Nadżerka Szyjki Macicy

Przyczyny

• Infekcje: Bakterie, wirusy (w tym HPV), grzyby.
• Hormonalne zaburzenia: Zmiany hormonalne, zwłaszcza związane z estrogenami.
• Urazy mechaniczne: Uszkodzenia wynikające z procedur medycznych lub urazów.
• Przewlekłe zapalenie: Długotrwałe stany zapalne szyjki macicy.

Objawy

• Bezobjawowość: Często nadżerka nie wywołuje żadnych objawów.
• Krwawienie z pochwy: Nieprawidłowe krwawienia międzymiesiączkowe lub po stosunku.
• Wydzielina z pochwy: Nienaturalna wydzielina, często śluzowa lub krwista.
• Ból: Dyskomfort lub ból w dolnej części brzucha i miednicy.

Powikłania

• Infekcje: Zwiększone ryzyko infekcji dróg rodnych.
• Ryzyko nowotworowe: Nadżerka może być związana z wyższym ryzykiem rozwoju zmian przedrakowych lub raka.
• Niepłodność: Powikłania związane z zapaleniem mogą wpływać na płodność.

Zapobieganie

• Higiena intymna: Regularne utrzymanie higieny i unikanie drażniących substancji.
• Szczepienia przeciw HPV: Ochrona przed wirusem brodawczaka ludzkiego.
• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i leczenie zmian patologicznych.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Wykrywanie nadżerki podczas rutynowego badania ginekologicznego.
• Kolposkopia: Wizualne badanie szyjki macicy.
• Biopsja: Pobranie próbki tkanki do analizy histopatologicznej.

Leczenie

• Farmakoterapia: Leczenie stanów zapalnych i infekcji towarzyszących.
• Zabiegi chirurgiczne: Krioterapia, elektrokauteryzacja, laseroterapia.
• Terapie alternatywne: Stosowanie leków i procedur opartych na medycynie ajurwedyjskiej.

Źródła (Nadżerka Szyjki Macicy):

• Surendran, N., Patel, A. K. (2021) – APAMARGAKSHARA IN THE MANAGEMENT OF CERVICAL EROSION – A PHARMACOLOGICAL REVIEW (tłum. Apamargakshara w zarządzaniu nadżerką szyjki macicy – przegląd farmakologiczny)
• Sakhipova, G. Z., Abenova, N., Zhumabaeva, T. N., Seypenova, A. N., Shamshaeva, D. O. (2020) – Clinical Experience in Management of Patients with Cervical Erosion and Ectopia (tłum. Doświadczenia kliniczne w zarządzaniu pacjentkami z nadżerką szyjki macicy i ektopią)
• Aitah, N., Hamouda, M., Ahmed, A., Elsokary, A. A. (2021) – Evaluation of autologus platelet-rich plasma versus silver nitrate in the treatment of cervical erosion (tłum. Ocena autologicznego osocza bogatopłytkowego w porównaniu z azotanem srebra w leczeniu nadżerki szyjki macicy)
• Petre, I., Toader, D., Petrita, R., Pinta, A. R., Anda, A., Alexa, M. A., Mercioni, M. A., Sandulescu, R. M. (2023) – Clinical Performance and Safety of Cerviron Vaginal Ovules in the Management of Cervical Lesions Postoperative Care (tłum. Wydajność kliniczna i bezpieczeństwo stosowania globulek dopochwowych Cerviron w zarządzaniu zmianami szyjki macicy – opieka pooperacyjna)
• Jain, U., Gupta, D., Kansal, A. (2022) – CRYOTHERAPY AS A METHOD OF TREATMENT FOR CERVICAL ECTOPY (tłum. Krioterapia jako metoda leczenia ektopii szyjki macicy)
• Magomedova, U. A., Bagandova, D. S., Mamasheva, G. (2023) – Socio-hygienic monitoring of the incidence of cervical erosion in women of the Republic of Dagestan (tłum. Socjo-higieniczne monitorowanie występowania nadżerki szyjki macicy u kobiet w Republice Dagestanu)

Ektropion / Wywinięcie Szyjki Macicy

Przyczyny

• Hormonalne zmiany: Zmiany hormonalne, zwłaszcza związane z estrogenami, mogą prowadzić do wywinięcia szyjki macicy.
• Poród i ciąża: Często występuje u kobiet w ciąży lub po porodzie.
• Stany zapalne: Chroniczne zapalenia szyjki macicy mogą przyczynić się do tego stanu.
• Urazy mechaniczne: Uszkodzenia wynikające z zabiegów medycznych lub urazów mogą powodować wywinięcie.

Objawy

• Krwawienie z pochwy: Nieprawidłowe krwawienia, szczególnie po stosunku.
• Wydzielina z pochwy: Obfita wydzielina śluzowa.
• Ból podczas stosunku: Dyskomfort lub ból podczas współżycia.
• Bezobjawowość: Często stan ten nie wywołuje żadnych objawów.

Powikłania

• Infekcje: Zwiększone ryzyko infekcji dróg rodnych.
• Przewlekłe zapalenia: Nawracające stany zapalne szyjki macicy.
• Problemy z płodnością: Rzadko, ale mogą występować problemy z płodnością.

Zapobieganie

• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i leczenie zmian.
• Higiena intymna: Utrzymanie odpowiedniej higieny intymnej.
• Unikanie czynników ryzyka: Ograniczenie liczby partnerów seksualnych, unikanie palenia.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Wykrywanie wywinięcia podczas rutynowego badania ginekologicznego.
• Kolposkopia: Wizualne badanie szyjki macicy.
• Biopsja: Pobranie próbki tkanki do analizy histopatologicznej.

Leczenie

• Farmakoterapia: Leczenie stanów zapalnych i infekcji.
• Krioterapia: Zamykanie zmian za pomocą niskich temperatur.
• Elektrokauteryzacja: Zamykanie zmian za pomocą prądu elektrycznego.
• Laseroterapia: Usuwanie zmian za pomocą lasera.

Źródła (Wywinięcie Szyjki Macicy):

• Khvorostukhina, N. F., Novichkov, D., Stepanova, N. N. (2021) – New possibilities of complex treatment of cervical ectropion (tłum. Nowe możliwości kompleksowego leczenia wywinięcia szyjki macicy)
• Mishra, M., Bagade, T. (2023) – Review of management of Cervical Ectropion using Traditional Ayurvedic Interventions (tłum. Przegląd zarządzania wywinięciem szyjki macicy za pomocą tradycyjnych interwencji ajurwedyjskich)
• Yildiz, S., Alay, I., Eren, E., Karaca, I., Gultekin, G., Kaya, C., Cengiz, H. (2020) – The impact of cryotherapy for symptomatic cervical ectropion on female sexual function and quality of life (tłum. Wpływ krioterapii na wywinięcie szyjki macicy na funkcje seksualne kobiet i jakość życia)
• Koel, M., Võsa, U., Lepamets, M., Laivuori, H., Lemmela, S., Daly, M., Estonian Biobank research team, Finngen, Palta, P., Mägi, R., Laisk, T. (2021) – GWAS meta-analysis and gene expression data link reproductive tract development, immune response and cellular proliferation/apoptosis with cervical cancer and clarify overlap with other cervical phenotypes (tłum. Metaanaliza GWAS i dane dotyczące ekspresji genów łączą rozwój narządów rodnych, odpowiedź immunologiczną oraz proliferację/apoptozę komórek z rakiem szyjki macicy i wyjaśniają nakładanie się innych fenotypów szyjki macicy)
• Touhami, O., Plante, M., St-Gelais, J., Frumovitz, M. (2023) – Association of nivolumab and niraparib in the management of neuroendocrine cancer of the cervix (tłum. Zastosowanie niwolumabu i niraparibu w leczeniu neuroendokrynnego raka szyjki macicy)

---

B.4.4.3 Torbiel Nabotha (ang. Nabothian cyst)

Co to jest torbiel Nabotha?

Torbiel Nabotha to niewielka zmiana w obrębie szyjki macicy, powstała w wyniku zamknięcia ujścia gruczołu śluzowego i gromadzenia się wydzieliny. Zazwyczaj torbiele są pojedyncze, choć zdarzają się także liczne zmiany o wielkości od kilku milimetrów do ponad centymetra. W większości przypadków torbiele Nabotha przebiegają bezobjawowo i nie wymagają interwencji. Mogą zostać przypadkowo zdiagnozowane podczas rutynowego badania ginekologicznego. Rzadko powodują dyskomfort czy krwawienia kontaktowe, jeśli osiągają większe rozmiary.

Przyczyny

• Chroniczne zapalenie szyjki macicy: Przewlekłe stany zapalne mogą blokować gruczoły i prowadzić do powstania torbieli.
• Zmiany hormonalne: Zaburzenia hormonalne mogą wpływać na funkcjonowanie gruczołów szyjki macicy.
• Uszkodzenia mechaniczne: Zabiegi chirurgiczne lub urazy szyjki macicy mogą powodować blokady w gruczołach.

Objawy

• Bezobjawowość: Torbiele często nie wywołują objawów i są wykrywane przypadkowo.
• Krwawienie z pochwy: Mogą powodować krwawienie międzymiesiączkowe lub po stosunku.
• Wydzielina z pochwy: Zwiększona wydzielina śluzowa z pochwy.
• Ból: Rzadko, ale większe torbiele mogą powodować dyskomfort lub ból.

Powikłania

• Infekcje: Zwiększone ryzyko infekcji w miejscu torbieli.
• Ucisk na sąsiednie struktury: Duże torbiele mogą uciskać pęcherz lub jelita, prowadząc do problemów z oddawaniem moczu lub zaparć.
• Nawrót: Możliwość nawrotu torbieli po ich usunięciu.

Zapobieganie

• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i leczenie stanów zapalnych szyjki macicy.
• Higiena intymna: Utrzymywanie odpowiedniej higieny intymnej.
• Leczenie infekcji: Szybkie i skuteczne leczenie wszelkich infekcji dróg rodnych.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Wykrywanie torbieli podczas rutynowego badania ginekologicznego.
• Ultrasonografia: Badanie ultrasonograficzne w celu oceny rozmiaru i lokalizacji torbieli.
• Kolposkopia: Wizualne badanie szyjki macicy za pomocą kolposkopu.

Leczenie

• Obserwacja: W przypadku małych, asymptomatycznych torbieli zazwyczaj zaleca się obserwację.
• Krioterapia lub elektrokoagulacja: Metody stosowane do usuwania większych torbieli.
• Chirurgiczne usunięcie: W przypadkach, gdy torbiel powoduje objawy lub jest duża, może być konieczne jej chirurgiczne usunięcie.

Zwykle obserwuje się torbiele Nabotha bez podejmowania leczenia, ponieważ nie stanowią one zagrożenia dla zdrowia i nie mają potencjału złośliwego. W razie dolegliwości, takich jak ból czy krwawienia, można rozważyć ich nakłucie lub usunięcie w warunkach ambulatoryjnych. Zabieg jest krótki i małoinwazyjny, a po nim pacjentka może niemal od razu wrócić do codziennej aktywności. Ważne jest przeprowadzenie kontrolnej cytologii i kolposkopii, by wykluczyć inne zmiany w obrębie szyjki macicy. Dobre praktyki higieniczne i regularne wizyty u ginekologa pomagają w utrzymaniu zdrowia układu rozrodczego.

Źródła (Torbiel Nabotha):

• Maharjan, S., & Tiwari, M. (2020) – An Unusual Presentation of a Huge Nabothian Cyst of Cervix With Manifestation of Uterine Prolapse: A Case Report (tłum. Nietypowa prezentacja ogromnej torbieli Nabotha z wypadaniem macicy: opis przypadku)
• N., S., & Goulay, J. C. (2022) – A rare case of Nabothian cyst presenting as mass per vagina (tłum. Rzadki przypadek torbieli Nabotha prezentującej się jako masa w pochwie)
• Wu, Z., Zou, B., Zhang, X., & Peng, X. (2020) – A large nabothian cyst causing chronic urinary retention (tłum. Duża torbiel Nabotha powodująca przewlekłe zatrzymanie moczu)
• Kim, H. K., Park, S., Kim, C. J., Kwon, J., & Namkung, J. (2020) – Large nabothian cyst with chronic pelvic pain: case report and literature review (tłum. Duża torbiel Nabotha z przewlekłym bólem miednicy: opis przypadku i przegląd literatury)
• Yilmaz, P., Kadıyoran, C., & Horasanlı, J. (2022) – Is there a relationship between adenomyosis and nabothian cyst? (tłum. Czy istnieje związek między adenomiozą a torbielą Nabotha?)
• Balasubramaniam, D., Ravi, S., & Yogini, K. D. (2022) – Giant Nabothian Cyst Mimicking a Huge Cervical Fibroid: Challenging Aspects in Laparoscopic Hysterectomy (tłum. Ogromna torbiel Nabotha imitująca dużego mięśniaka szyjki macicy: wyzwania w laparoskopowej histerektomii)

---

B.4.4.4 Stare rozdarcie szyjki macicy (ang. Old laceration of cervix uteri)

Co to jest stare rozdarcie szyjki macicy?

Stare rozdarcie szyjki macicy to uszkodzenie tkanki szyjki, najczęściej wynikające z porodu, które nie zostało zaopatrzone w odpowiednim czasie lub zagoiło się w sposób nieprawidłowy. Często jest to pamiątka po trudnym porodzie z dużym dzieckiem bądź interwencją położniczą (kleszcze, próżnociąg). Rozdarcie może prowadzić do powstania blizn i deformacji kształtu szyjki, co niekiedy skutkuje krwawieniami kontaktowymi lub przewlekłymi stanami zapalnymi. Bywa wykrywane podczas kontrolnego badania ginekologicznego u kobiet po przebytej ciąży. Zazwyczaj nie stanowi zagrożenia dla życia, ale może wpływać na komfort pacjentki.

Przyczyny

• Poród: Pęknięcia szyjki macicy mogą wystąpić podczas trudnego porodu, zwłaszcza przy użyciu narzędzi takich jak kleszcze.
• Zabiegi ginekologiczne: Uszkodzenia mogą wystąpić podczas zabiegów takich jak biopsje, konizacja, lub wstawienie cerclage.
• Urazy mechaniczne: Urazy spowodowane wypadkami lub przemocą seksualną.

Objawy

• Krwawienie z pochwy: Nieprawidłowe krwawienia międzymiesiączkowe lub po stosunku.
• Ból w dolnej części brzucha: Przewlekły ból w miednicy.
• Niepłodność: Trudności w zajściu w ciążę mogą być związane z pęknięciami szyjki macicy.
• Inne objawy: Wydzielina z pochwy, dyskomfort podczas stosunku.

Powikłania

• Infekcje: Zwiększone ryzyko infekcji w miejscu pęknięcia.
• Zrosty: Bliznowacenie i zrosty mogą prowadzić do dalszych problemów zdrowotnych.
• Nietrzymanie moczu: Problemy z kontrolą pęcherza moczowego.

Zapobieganie

• Staranna opieka podczas porodu: Minimalizowanie ryzyka pęknięcia szyjki macicy poprzez odpowiednie techniki porodowe.
• Bezpieczne procedury ginekologiczne: Używanie technik minimalnie inwazyjnych i odpowiedniego sprzętu.
• Szybkie leczenie urazów: Natychmiastowe leczenie pęknięć, aby zapobiec powikłaniom.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Wykrywanie pęknięć podczas rutynowego badania ginekologicznego.
• Ultrasonografia: Badanie ultrasonograficzne w celu oceny uszkodzeń i ewentualnych zrostów.
• Kolposkopia: Wizualne badanie szyjki macicy za pomocą kolposkopu.

Leczenie

• Chirurgiczne usunięcie: Naprawa pęknięć za pomocą technik chirurgicznych.
• Farmakoterapia: Leczenie stanów zapalnych i infekcji.
• Fizjoterapia: Terapia mająca na celu poprawę funkcji miednicy i zmniejszenie bólu.

Jeżeli stare rozdarcie szyjki macicy powoduje objawy, takie jak nieregularne krwawienia czy nawracające infekcje, możliwe jest chirurgiczne wyrównanie brzegów szyjki i ponowne zeszycie (plastyka szyjki macicy). Zabieg przeprowadza się najczęściej w znieczuleniu regionalnym lub ogólnym. Po operacji pacjentka wymaga krótkiej obserwacji i kontroli w celu oceny gojenia. W przypadkach braku dolegliwości można ograniczyć się do okresowych wizyt u ginekologa i badań cytologicznych. Profilaktyka obejmuje prawidłową opiekę okołoporodową, w tym szycie świeżych urazów szyjki zaraz po porodzie.

Źródła (Stare Pęknięcie Szyjki Macicy):

• Kasuga, Y., Miyakoshi, K., Endo, T., Takeda, T., Nakamura, M., Ochiai, D., Tanaka, M. (2020) – Sonographic findings of cervical laceration caused by vaginal delivery in pregnancy after radical trachelectomy (tłum. Sonograficzne wyniki pęknięcia szyjki macicy spowodowane porodem po radykalnej trachelektomii)
• Akeno, K., Ohashi, M., Furukawa, S., Sameshima, H. (2022) – Cerclage in surgically shortened uterine cervix and pregnancy outcome: A retrospective comparison between the abdominal and vaginal procedures (tłum. Cerclage w chirurgicznie skróconej szyjce macicy i wynik ciąży: retrospektywne porównanie procedur brzusznych i pochwowych)
• Mankus, E., Braun, A., Knudtson, J., Medrano-Valle, G., McCann, G. (2020) – Immediate Repair of a Complete Uterine Transection After Motor Vehicle Collision (tłum. Natychmiastowa naprawa całkowitej transekcji macicy po kolizji samochodowej)
• Zakaria, Z. A., Mohammad Razin, N. S., Abas, S. (2020) – Inner myometrial laceration: Case report and literature review (tłum. Wewnętrzne pęknięcie mięśniaków: opis przypadku i przegląd literatury)
• Donnez, J. (2020) – An update on uterine cervix pathologies related to infertility (tłum. Aktualizacja patologii szyjki macicy związanych z niepłodnością)
• Sampson, C., Arnold, K. (2020) – A Full Uterus: Hematometra from Cervical Scarring (tłum. Pełna macica: hematometra spowodowana bliznowaceniem szyjki macicy)

---

B.4.4.5 Zwężenie lub stenoza szyjki macicy (ang. Stricture or stenosis of cervix uteri)

Co to jest zwężenie lub stenoza szyjki macicy?

Zwężenie (stenoza) szyjki macicy to nieprawidłowe zmniejszenie światła kanału szyjki, utrudniające lub uniemożliwiające swobodny przepływ krwi miesiączkowej, płynów i transfer plemników. Może być następstwem stanów zapalnych, zabiegów chirurgicznych, urazów okołoporodowych lub zmian bliznowatych. Objawia się często bolesnym miesiączkowaniem (ze względu na utrudniony odpływ krwi), nieprawidłowymi krwawieniami, a czasem niepłodnością. W badaniu ginekologicznym można napotkać trudności z wprowadzeniem narzędzi do kanału szyjki. Dodatkowe informacje może dostarczyć USG przezpochwowe czy histeroskopia.

Przyczyny

• Infekcje: Przewlekłe stany zapalne i infekcje szyjki macicy.
• Zabiegi chirurgiczne: Procedury takie jak konizacja lub usunięcie polipów.
• Radioterapia: Leczenie nowotworów w okolicy miednicy.
• Urazy mechaniczne: Uszkodzenia wynikające z urazów lub procedur medycznych.

Objawy

• Ból i dyskomfort: Ból w dolnej części brzucha, szczególnie podczas menstruacji.
• Trudności z menstruacją: Bolące i nieregularne miesiączki, czasem z zaleganiem krwi.
• Niepłodność: Problemy z zajściem w ciążę z powodu utrudnionego przepływu nasienia.
• Komplikacje podczas porodu: Trudności w naturalnym porodzie z powodu zwężonego kanału szyjki.

Powikłania

• Hematometra: Nagromadzenie krwi w macicy z powodu zablokowanego odpływu.
• Infekcje: Zwiększone ryzyko infekcji w obszarze szyjki macicy.
• Zrosty: Bliznowacenie i tworzenie się zrostów mogą prowadzić do dalszych problemów zdrowotnych.

Zapobieganie

• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i leczenie stanów zapalnych i infekcji.
• Unikanie nadmiernych procedur chirurgicznych: Stosowanie minimalnie inwazyjnych technik, gdy to możliwe.
• Odpowiednia higiena intymna: Zapobieganie infekcjom poprzez utrzymanie higieny.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena szyjki macicy podczas rutynowego badania ginekologicznego.
• Ultrasonografia: Badanie ultrasonograficzne w celu oceny stopnia zwężenia.
• Histeroskopia: Wizualizacja wnętrza szyjki macicy i macicy za pomocą endoskopu.

Leczenie

• Dilatacja szyjki macicy: Mechaniczne poszerzenie kanału szyjki macicy.
• Leczenie farmakologiczne: Stosowanie leków przeciwzapalnych i antybiotyków w przypadku infekcji.
• Chirurgiczne usunięcie zrostów: Operacyjne usunięcie zrostów i blizn, które powodują zwężenie.
• Stentowanie: Wstawienie stentu, aby utrzymać otwarty kanał szyjki macicy.

Podstawą leczenia jest przywrócenie prawidłowej drożności kanału szyjki. Stosuje się poszerzanie (dylatację) za pomocą specjalnych narzędzi w warunkach zabiegowych. W przypadku zmian bliznowatych może być konieczna plastyka chirurgiczna szyjki. Po zabiegu często zakłada się tymczasowe stenty lub cewniki, aby zapobiec ponownemu zwężeniu podczas gojenia. Wspomagająco zaleca się leczenie przeciwzapalne i kontrolę ginekologiczną. Jeśli przyczyną stenozy były infekcje lub urazy, kluczowe jest również usunięcie tych czynników, by uniknąć nawrotu problemu.

Źródła (Zwężenie lub Stenoza Szyjki Macicy):

• Hashiguchi, M., Takezawa, T., Nagase, K., Tayama-Abe, M., Matsuhisa, F., Kitajima, S., Morito, S., Yamaji, K., Futamata, M., Sakata, Y., Akutagawa, T., Yokoyama, M., Toda, S., Aoki, S. (2021) – Collagen vitrigel membrane-coated nylon line prevents stenosis after conization of the cervix uteri (tłum. Powłoka z membrany kolagenowej na linii nylonowej zapobiega stenozy po konizacji szyjki macicy)
• Zizolfi, B., Foreste, V., Cammarota, A., Manzi, A., Gallo, A., Di Spiezio Sardo, A. (2020) – Hysteroscopic approach to uterine cervical canal stenosis (tłum. Histeroskopowe podejście do stenozy kanału szyjki macicy)
• Kashyap, N., Zhang, A., Xu, D. (2021) – Complete uterine septum involving cervix with unilateral external cervical os stenosis: diagnosis and management (tłum. Całkowita przegroda macicy obejmująca szyjkę z jednostronną stenozy zewnętrznego ujścia szyjki macicy: diagnoza i leczenie)
• Park, J., Lee, Y. H., Chong, G., Hong, D. (2021) – A uterine cervix supporting device (Con-CapTM) for reducing canal stenosis after Loop Electrosurgical Excisional Procedure (tłum. Urządzenie wspomagające szyjkę macicy (Con-CapTM) w redukcji stenozy kanału po elektrochirurgicznej procedurze wycięcia pętlowego)
• Donnez, J. (2020) – An update on uterine cervix pathologies related to infertility (tłum. Aktualizacja patologii szyjki macicy związanych z niepłodnością)
• Akeno, K., Ohashi, M., Furukawa, S., Sameshima, H. (2022) – Cerclage in surgically shortened uterine cervix and pregnancy outcome: A retrospective comparison between the abdominal and vaginal procedures (tłum. Cerclage w chirurgicznie skróconej szyjce macicy i wynik ciąży: retrospektywne porównanie procedur brzusznych i pochwowych)
• Appelbaum, A., Tirandaz, M., Ricci, G., Levi D’Ancona, R. (2022) – Alignment of the Cervix with the Vagina in Uterine Retroversion: A Possible Risk Factor in Uterine Prolapse (tłum. Ustawienie szyjki względem pochwy w retrowersji macicy: możliwy czynnik ryzyka wypadania macicy)
• Gala, F., Gala, K., Gala, B. M. (2021) – Magnetic Resonance Imaging of Uterine Cervix: A Pictorial Essay (tłum. Rezonans magnetyczny szyjki macicy: esej obrazowy)
• Sainz, J. A., Castro, L., Romo, J. M., Holgado, A., Fernández-Palacín, A., García‐Mejido, J. (2021) – Evaluation of Pre-malignant Lesions of the Uterine Cervix by Shear Wave Elastography: A New Diagnostic Tool (tłum. Ocena zmian przedrakowych szyjki macicy za pomocą elastografii fali ścinającej: nowe narzędzie diagnostyczne)

---

B.4.4.6 Przerostowe wydłużenie szyjki macicy (ang. Hypertrophic elongation of cervix uteri)

Co to jest przerostowe wydłużenie szyjki macicy?

Przerostowe wydłużenie szyjki macicy to stan, w którym szyjka macicy ulega nadmiernemu rozrostowi w kierunku pochwy, powodując jej zbyt długą i powiększoną część pochwową. Może wynikać z zaburzeń hormonalnych, wrodzonej skłonności lub przewlekłych stanów zapalnych. Czasem towarzyszy obniżeniu macicy lub wypadaniu narządów miednicy, co potęguje objawy. Kobieta może odczuwać dyskomfort przy współżyciu, mieć trudności z zastosowaniem tamponów czy odczuwać ucisk w pochwie. Diagnoza opiera się na badaniu ginekologicznym, USG i ocenie długości szyjki.

Przyczyny

• Pelvic Organ Prolapse (POP): Związek między przerostowym wydłużeniem szyjki macicy a wypadaniem narządów miednicy jest często obserwowany.
• Hormonalne zmiany: Zmiany hormonalne mogą wpływać na rozwój tego stanu.
• Genetyczne predyspozycje: Niektóre kobiety mogą mieć wrodzoną skłonność do przerostowego wydłużenia szyjki macicy.

Objawy

• Nieprawidłowe krwawienia z pochwy: Krwawienia międzymiesiączkowe lub po stosunku.
• Ból w dolnej części brzucha: Przewlekły ból w miednicy.
• Zaburzenia menstruacyjne: Bolące i nieregularne miesiączki.
• Problemy z płodnością: Trudności z zajściem w ciążę.

Powikłania

• Wypadanie narządów miednicy: Może prowadzić do wypadania macicy lub innych narządów miednicy.
• Infekcje: Zwiększone ryzyko infekcji w miejscu przerostu.
• Komplikacje podczas porodu: Trudności w naturalnym porodzie z powodu wydłużonej szyjki macicy.

Zapobieganie

• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i leczenie stanów zapalnych i infekcji.
• Fizjoterapia dna miednicy: Ćwiczenia wzmacniające mięśnie miednicy.
• Zdrowy styl życia: Utrzymanie prawidłowej wagi i unikanie czynników ryzyka.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena szyjki macicy podczas rutynowego badania ginekologicznego.
• Ultrasonografia: Badanie ultrasonograficzne w celu oceny stopnia wydłużenia.
• Histeroskopia: Wizualizacja wnętrza szyjki macicy i macicy za pomocą endoskopu.

Leczenie

• Chirurgiczne skrócenie szyjki macicy: Procedura mająca na celu skrócenie i zmniejszenie przerostu szyjki macicy.
• Leczenie farmakologiczne: Stosowanie leków przeciwzapalnych i antybiotyków w przypadku infekcji.
• Fizjoterapia: Terapia mająca na celu poprawę funkcji miednicy i zmniejszenie bólu.

Leczenie zależy od nasilenia objawów i pragnień rozrodczych pacjentki. W łagodnych przypadkach wystarczy obserwacja i ew. korekta czynników sprzyjających (np. leczenie stanów zapalnych, regulacja hormonalna). Przy znacznych dolegliwościach lub dużym przeroście rozważa się skrócenie szyjki (konizacja lub amputacja części pochwowej). Zabieg przeprowadza się zwykle metodą chirurgiczną w znieczuleniu. Po operacji ważne jest kontrolowanie procesu gojenia, a także zapobieganie obniżeniu macicy. Wsparcie fizjoterapeutyczne może pomóc wzmocnić mięśnie dna miednicy i zredukować ryzyko nawrotu.

Źródła (Przerostowe Wydłużenie Szyjki Macicy):

• Yang, Z., Xia, Z., Cheng, Y. (2020) – Correlation Between Hypertrophic Cervical Elongation and Pelvic Organ Prolapse (tłum. Korelacja między przerostowym wydłużeniem szyjki macicy a wypadaniem narządów miednicy)
• Liu, Y.-Y., Wang, C.-L., Loo, Z., Lin, K.-L., Long, C. (2021) – Clinical Risk Factors for Uterine Cervical Elongation among Women with Pelvic Organ Prolapse (tłum. Czynniki ryzyka przerostowego wydłużenia szyjki macicy u kobiet z wypadaniem narządów miednicy)
• Chavali, K., Hiremath, A. C., Ramamurthy, C. (2020) – Hegde’s Modification of Fothergill Surgery for Cervical Elongation: A 7-Year Retrospective Review (tłum. Modyfikacja operacji Fothergilla przez Hegde dla przerostowego wydłużenia szyjki macicy: retrospektywna analiza siedmioletnia)
• Onigahara, M., Yanazume, S., Ushiwaka, T., Togami, S., Kamio, M., Kobayashi, H. (2021) – Importance of Cervical Elongation Assessment for Laparoscopic Sacrocolpopexy (tłum. Znaczenie oceny przerostowego wydłużenia szyjki macicy przed laparoskopową sacrocolpopeksją)
• Donnez, J. (2020) – An update on uterine cervix pathologies related to infertility (tłum. Aktualizacja patologii szyjki macicy związanych z niepłodnością)
• Djusad, S., Azizah, S. (2023) – Step by Step of Vaginal Hysterectomy in Managing Pelvic Organ Prolapse with Cervical Elongation: Case Report (tłum. Krok po kroku histerektomia pochwowa w zarządzaniu wypadaniem narządów miednicy z przerostowym wydłużeniem szyjki macicy: opis przypadku)

---

B.4.4.7 Niewydolność szyjki macicy (ang. Incompetence of cervix uteri)

Co to jest niewydolność szyjki macicy?

Niewydolność szyjki macicy to stan, w którym szyjka nie jest w stanie utrzymać ciąży do terminu z powodu nadmiernego rozwarcia lub skrócenia pod wpływem rosnącej macicy. Zazwyczaj dochodzi do przedwczesnego rozszerzenia kanału szyjki bez bólu lub skurczów, co skutkuje nawracającymi poronieniami w II trymestrze lub przedwczesnymi porodami. Przyczyną mogą być wrodzone wady anatomiczne, urazy okołoporodowe lub zabiegi na szyjce (np. konizacja). Pacjentka często nie odczuwa specyficznych objawów, a niewydolność bywa wykrywana w trakcie badania USG w ciąży.

Przyczyny

• Wrodzone wady anatomiczne: Nieprawidłowości strukturalne szyjki macicy.
• Urazy mechaniczne: Uszkodzenia szyjki macicy podczas porodu, zabiegów chirurgicznych lub wcześniejszych poronień.
• Infekcje i stany zapalne: Mogą osłabić tkankę szyjki macicy.
• Procedury ginekologiczne: Powtarzające się biopsje szyjki macicy, konizacja.

Objawy

• Bezobjawowość: Często brak objawów do momentu rozpoczęcia przedwczesnego porodu.
• Krwawienie z pochwy: Nieprawidłowe krwawienie lub plamienie.
• Uczucie ciężkości w dolnej części brzucha: Może towarzyszyć rozszerzaniu się szyjki macicy.

Powikłania

• Przedwczesny poród: Najczęstsze powikłanie związane z niewydolnością szyjki macicy.
• Poronienia w drugim trymestrze: Często w przypadku braku interwencji medycznej.
• Zwiększone ryzyko infekcji: Przedwczesne rozszerzenie szyjki może ułatwić dostęp patogenom.

Zapobieganie

• Regularne badania prenatalne: Wczesne wykrywanie i monitorowanie stanu szyjki macicy.
• Unikanie ryzykownych procedur: Ograniczenie inwazyjnych zabiegów ginekologicznych.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena szyjki macicy podczas rutynowych wizyt prenatalnych.
• Ultrasonografia transwaginalna: Pomiar długości szyjki macicy i ocena jej stanu.
• Histeroskopia: Może być stosowana do oceny wewnętrznych struktur szyjki macicy.

Leczenie

• Cerclage szyjkowy: Chirurgiczne założenie szwu na szyjkę macicy w celu jej wzmocnienia.
• Progesteron: Stosowanie dopochwowych lub doustnych form progesteronu w celu zmniejszenia ryzyka przedwczesnego porodu.
• Monitorowanie i odpoczynek: Częste badania i unikanie nadmiernego wysiłku fizycznego.

W celu zapobiegania przedwczesnemu otwarciu szyjki stosuje się założenie szwu szyjkowego (tzw. szew McDonalda lub Shirodkara), zazwyczaj w okolicach 12-14 tygodnia ciąży. Alternatywą bywa pessar szyjkowy, który mechanicznie wspiera szyjkę i zmniejsza nacisk płodu na kanał szyjki. Pacjentka z niewydolnością szyjki powinna pozostawać pod ścisłą opieką ginekologiczną, często z zaleceniem ograniczenia intensywnej aktywności fizycznej. W razie wystąpienia objawów infekcji lub skurczów należy wdrożyć odpowiednie leczenie. Właściwie prowadzona ciąża pozwala na znaczne zwiększenie szans donoszenia płodu do terminu.

Źródła (Niewydolność Szyjki Macicy):

• Mamedova, M. A., Ilyin, A. B., Stolitsa, A. A., Sheyerman, E. A. (2021) – The course and outcomes of pregnancy after surgical correction of uterine cervical incompetence. Risk rating (tłum. Przebieg i wyniki ciąży po chirurgicznej korekcji niewydolności szyjki macicy. Ocena ryzyka)
• Donnez, J. (2020) – An update on uterine cervix pathologies related to infertility (tłum. Aktualizacja patologii szyjki macicy związanych z niepłodnością)
• Tan, Y., Durai, S., Devendra, K., Ravichandran, N. (2021) – A successful full term delivery in a case of robotic assisted insertion of transabdominal cerclage in an obese woman with multiple uterine fibroids (tłum. Udana ciąża donoszona w przypadku robotycznie wspomaganego wprowadzenia cerclage transabdominalnego u otyłej kobiety z licznymi mięśniakami macicy)
• Leanza, V., D’Urso, V., Gulisano, M., Incognito, G. G., Palumbo, M. (2021) – Bulging of both membranes and fetal lower limbs: conservative management (tłum. Wybrzuszenie obu błon i dolnych kończyn płodu: zarządzanie zachowawcze)
• Hassanin, I. S., Schett, A. (2020) – The effectivness of emergency cervical cerclage and vaginal progesterone in management of second trimester miscarriage (tłum. Skuteczność nagłej cerclage szyjki macicy i progesteronu dopochwowego w zarządzaniu poronieniem w drugim trymestrze)
• Selikhova, M., Kostenko, T. I., Karapetyan, S. (2021) – Genetic aspects of cervical insufficiency problem (tłum. Genetyczne aspekty problemu niewydolności szyjki macicy)
• Gupta, S., Kumari, G., Taralekar, V. S. (2022) – Effect of elective cerclage versus rescue cerclage in pregnancy and its pregnancy outcome (tłum. Wpływ cerclage profilaktycznego versus cerclage ratunkowego na przebieg ciąży i jej wyniki)

---

B.4.4.8 Śródnabłonkowa neoplazja szyjki macicy niskiego stopnia (ang. Low grade squamous intraepithelial lesion of cervix uteri)

Co to jest śródnabłonkowa neoplazja szyjki macicy niskiego stopnia?

Śródnabłonkowa neoplazja szyjki macicy niskiego stopnia (CIN 1) to zmiana przedrakowa polegająca na nieprawidłowym rozroście nabłonka płaskiego szyjki macicy. Jest często związana z infekcją wirusem HPV o niskim potencjale onkogennym. Zmiana ta może ulegać samoistnej regresji, zwłaszcza u młodych kobiet z wydolnym układem odpornościowym. Często nie daje wyraźnych objawów i jest wykrywana dzięki badaniu cytologicznemu lub kolposkopii. Dokładne rozpoznanie potwierdza się oceną histopatologiczną materiału pobranego z podejrzanego obszaru szyjki.

Przyczyny

• Infekcja HPV: Najczęstsza przyczyna zmian śródnabłonkowych, zwłaszcza wysokiego ryzyka typów HPV.
• Czynniki ryzyka: Wielość partnerów seksualnych, wczesne rozpoczęcie życia seksualnego, palenie tytoniu, osłabiony układ odpornościowy.

Objawy

• Bezobjawowość: Zmiany często nie powodują żadnych objawów i są wykrywane podczas rutynowych badań cytologicznych.
• Nieprawidłowe krwawienie: Mogą występować nieprawidłowe krwawienia międzymiesiączkowe lub po stosunku.
• Wydzielina z pochwy: Zmiana wydzieliny z pochwy może wskazywać na infekcję lub inne problemy zdrowotne.

Powikłania

• Przekształcenie w zmiany o wysokim stopniu: Nieleczone zmiany LSIL mogą przekształcić się w zmiany o wysokim stopniu (HSIL) i dalej w raka szyjki macicy.
• Potrzeba częstego monitorowania: Konieczność regularnych badań cytologicznych i kolposkopii w celu monitorowania postępu zmian.

Zapobieganie

• Szczepienia przeciw HPV: Szczepienie młodych dziewcząt i chłopców przeciwko HPV w celu zmniejszenia ryzyka zakażenia.
• Regularne badania cytologiczne: Pap smears (testy Pap) i badania HPV w celu wczesnego wykrycia i monitorowania zmian.
• Bezpieczne praktyki seksualne: Ograniczenie liczby partnerów seksualnych i stosowanie prezerwatyw.

Diagnostyka

• Cytologia: Test Pap w celu wykrycia nieprawidłowych komórek na szyjce macicy.
• Kolposkopia: Wizyjne badanie szyjki macicy przy użyciu kolposkopu.
• Biopsja: Pobranie próbki tkanki w celu dalszej analizy histopatologicznej.

Leczenie

• Monitorowanie i obserwacja: W wielu przypadkach zmiany LSIL mogą zaniknąć samoczynnie i wymagają jedynie regularnego monitorowania.
• Krioterapia: Zamykanie zmiany poprzez zamrożenie.
• Leczenie farmakologiczne: Leki antywirusowe i przeciwzapalne.
• Fotodynamiczna terapia: Stosowanie światła do aktywacji leku w celu zniszczenia zmiany.

W przypadku CIN 1 zazwyczaj stosuje się taktykę wyczekującą z częstszymi badaniami cytologicznymi i kolposkopowymi, ponieważ wiele zmian cofa się samoistnie. Jeśli zmiana się utrzymuje lub powiększa, można rozważyć zabieg ablacyjny (krioterapia, laseroterapia) lub wycięcie fragmentu szyjki (np. konizacja), by zapobiec progresji do wyższych stadiów. Wspomagająco warto dbać o ogólną odporność i unikać czynników ryzyka (palenie tytoniu, liczni partnerzy seksualni). Profilaktyka obejmuje szczepienia przeciw HPV i regularne badania cytologiczne, co istotnie zmniejsza ryzyko raka szyjki macicy.

Źródła (Zmiana Śródnabłonkowa Szyjki Macicy Małego Stopnia):

• Kim, H., Choi, S., Do, S., Lee, S. H., Yoon, N., Kim, H. S. (2020) – Clinicopathological Characteristics of Pleomorphic High-Grade Squamous Intraepithelial Lesion of the Uterine Cervix: A Single-Institutional Series of 31 Cases (tłum. Cechy kliniczno-patologiczne pleomorficznej wysokostopniowej zmiany śródnabłonkowej szyjki macicy: seria 31 przypadków z jednej instytucji)
• Gu, L., Cheng, M., Hong, Z., Di, W., Qiu, L. (2021) – The Effect of Local Photodynamic Therapy for 5-aminolevulinic acid in the Treatment of Cervical Low-grade Squamous Intraepithelial Lesions with High-Risk HPV Infection: A Retrospective Study (tłum. Wpływ lokalnej terapii fotodynamicznej 5-aminolewulinianem w leczeniu zmian śródnabłonkowych małego stopnia szyjki macicy z infekcją HPV wysokiego ryzyka: retrospektywne badanie)
• Arafah, M., Rashid, S., Tulbah, A., Akhtar, M. (2021) – Carcinomas of the Uterine Cervix: Comprehensive Review With An Update on Pathogenesis, Nomenclature of Precursor and Invasive Lesions, and Differential Diagnostic Considerations (tłum. Rak szyjki macicy: kompleksowy przegląd z aktualizacją patogenezy, nomenklatury zmian prekursorowych i inwazyjnych oraz rozważań diagnostycznych)
• Alrajjal, A., Pansare, V., Choudhury, M., Khan, M. Y. A., Shidham, V. (2021) – Squamous intraepithelial lesions (SIL: LSIL, HSIL, ASCUS, ASC-H, LSIL-H) of Uterine Cervix and Bethesda System (tłum. Zmiany śródnabłonkowe szyjki macicy (SIL: LSIL, HSIL, ASCUS, ASC-H, LSIL-H) i System Bethesda)
• Omeke, C. A., Enebe, J., Ugwu, A. I., Onyishi, N., Omeke, M. C., Enebe, N., Izuka, E. O., Aniwada, E. (2022) – The magnitude and predictors of cervical squamous intraepithelial lesions among women in Enugu, Nigeria: a cross-sectional study of women in a low-resource setting (tłum. Skala i predyktory zmian śródnabłonkowych szyjki macicy u kobiet w Enugu, Nigeria: badanie przekrojowe kobiet w środowisku o niskich zasobach)

---

B.4.5 Nabyte nieprawidłowości macicy, z wyjątkiem szyjki macicy (ang. Acquired abnormalities of uterus, except cervix)

Co to są nabyte nieprawidłowości macicy, z wyjątkiem szyjki?

Nabyte nieprawidłowości macicy (z wyłączeniem zmian dotyczących szyjki) obejmują szeroki zakres chorób i zmian strukturalnych pojawiających się po urodzeniu. Mogą to być różnego rodzaju przerosty endometrium, mięśniaki gładkokomórkowe, zrosty wewnątrzmaciczne czy anomalie kształtu i położenia macicy nabyte w ciągu życia, np. wskutek przebytych zabiegów lub endometriozy. Zmiany te często wywołują objawy, takie jak nieprawidłowe krwawienia, bóle w podbrzuszu czy problemy z płodnością. Rozpoznanie opiera się zwykle na badaniu ginekologicznym, USG przezpochwowym lub histeroskopii.

Leczenie

Metoda terapii zależy od rodzaju i zaawansowania zmiany. W przypadku przerostów endometrium stosuje się leczenie hormonalne (gestageny, wkładki wewnątrzmaciczne) lub ablację endometrium. Przy mięśniakach macicy decyzja o leczeniu chirurgicznym (np. miomektomia) bądź zachowawczym (leki zmniejszające rozmiar guza) zależy od wielkości i umiejscowienia zmiany oraz planów rozrodczych pacjentki. Zrosty wewnątrzmaciczne usuwa się histeroskopowo. Niewłaściwe położenie macicy może wymagać ćwiczeń fizjoterapeutycznych bądź interwencji operacyjnej. Ważne jest systematyczne monitorowanie stanu macicy oraz współpraca ze specjalistami różnych dziedzin (ginekologia, endokrynologia, radiologia interwencyjna).

---

B.4.5.1 Rozrost gruczołowy endometrium (ang. Endometrial glandular hyperplasia)

Co to jest rozrost gruczołowy endometrium?

Rozrost gruczołowy endometrium, zwany też hiperplazją, to nadmierne namnażanie się komórek błony śluzowej macicy. Zwykle wynika z zaburzeń hormonalnych, głównie nadmiaru estrogenów przy niedoborze progesteronu, co często obserwuje się w okresie okołomenopauzalnym lub u kobiet z otyłością i zespołem policystycznych jajników. Objawia się głównie nieregularnymi, często obfitymi krwawieniami z macicy. W niektórych przypadkach hiperplazja może ewoluować w kierunku złośliwych zmian nowotworowych, zwłaszcza gdy jest atypowa. Rozpoznanie stawia się poprzez badanie histopatologiczne wycinka endometrium pobranego np. w trakcie histeroskopii.

Przyczyny

• Przewlekła ekspozycja na estrogeny: Zbyt wysoki poziom estrogenów przy niskim lub niewystarczającym poziomie progesteronu.
• Zespoły metaboliczne: Takie jak zespół policystycznych jajników (PCOS).
• Otyłość: Zwiększa ryzyko hiperplazji endometrium.
• Leczenie hormonalne: Długotrwałe stosowanie terapii estrogenowej bez progesteronu.

Objawy

• Nieprawidłowe krwawienie z macicy: Krwawienia międzymiesiączkowe lub bardzo obfite miesiączki.
• Ból w dolnej części brzucha: Może wystąpić ból w miednicy.
• Bezobjawowość: Często stan wykrywany przypadkowo podczas rutynowych badań.

Powikłania

• Rak endometrium: Hiperplazja gruczołowa może prowadzić do rozwoju raka endometrium.
• Niepłodność: Zmiany w endometrium mogą utrudniać implantację zarodka.
• Powtarzające się krwawienia: Mogą prowadzić do anemii i innych problemów zdrowotnych.

Zapobieganie

• Monitorowanie hormonalne: Regularne badania poziomu hormonów.
• Zdrowy styl życia: Utrzymywanie prawidłowej wagi, unikanie nadmiernego spożycia alkoholu i palenia tytoniu.
• Stosowanie antykoncepcji hormonalnej: Z progesteronem w celu zrównoważenia działania estrogenów.

Diagnostyka

• Biopsja endometrium: Pobranie próbki tkanki endometrium do badania histopatologicznego.
• Ultrasonografia transwaginalna: Ocena grubości endometrium.
• Histeroskopia: Bezpośrednia wizualizacja wnętrza macicy.

Leczenie

• Hormonalna terapia zastępcza: Stosowanie progesteronu w celu zrównoważenia poziomu estrogenów.
• Chirurgia: W przypadkach atypowej hiperplazji, histerektomia może być zalecana.
• Monitorowanie: Regularne kontrole i badania, aby monitorować stan endometrium.

Leczenie zależy od rodzaju rozrostu (z atypią lub bez) i planów rozrodczych pacjentki. W większości przypadków bez atypii stosuje się farmakoterapię progesteronową, która hamuje nadmierny rozrost śluzówki. Przy rozroście atypowym lub braku poprawy po leczeniu hormonalnym może być konieczne bardziej radykalne postępowanie, np. wyłyżeczkowanie jamy macicy czy nawet histerektomia u kobiet, które nie planują ciąży. Istotne jest regularne monitorowanie grubości endometrium w badaniach USG i ocena histopatologiczna po zakończeniu terapii. Wspomagająco warto zadbać o utrzymanie prawidłowej masy ciała i uregulowanie zaburzeń metabolicznych.

Źródła (Hiperplazja Gruczołowa Błony Śluzowej Macicy):

• Nandagawe, D. J., Sunita, B. (2022) – Endometrial hyperplasia with secretory changes (tłum. Hiperplazja endometrium z zmianami sekrecyjnymi)
• Gokula, P. M. (2021) – AN OVERVIEW OF ENDOMETRIAL HYPERPLASIA (tłum. Przegląd hiperplazji endometrium)
• Berganza, P. F., Molina, M. D., Dahinten, M. A. P., Ramos, M. (2020) – Radio Histological Treatment of Endometrial Hyperplasia: A Case Report (tłum. Leczenie radiohistologiczne hiperplazji endometrium: opis przypadku)
• Mohammed, M., Ahmed, N. (2020) – Endometrial Hyperplasia: Different Classification systems and Advantages of WHO 2014 Classification System (tłum. Hiperplazja endometrium: różne systemy klasyfikacji i zalety systemu klasyfikacji WHO 2014)
• Ring, K., Mills, A., Modesitt, S. (2022) – Endometrial Hyperplasia (tłum. Hiperplazja endometrium)

---

B.4.5.2 Nieprawidłowe położenie macicy (ang. Malposition of uterus)

Co to jest nieprawidłowe położenie macicy?

Nieprawidłowe położenie macicy to stan, w którym macica jest odchylona od swojego fizjologicznego ustawienia w miednicy. Najczęstsze typy to tyłozgięcie (retroflexio uteri), przodozgięcie nadmierne czy boczne odchylenie. Tego rodzaju zmiany mogą być wrodzone bądź nabyte, np. w wyniku zrostów, endometriozy lub przebytych zabiegów operacyjnych. Często nie dają istotnych objawów, ale niektóre kobiety skarżą się na bóle podczas miesiączki, ból przy stosunku czy zaburzenia mikcji. Rozpoznanie stawia się podczas badania ginekologicznego i USG.

Przyczyny

• Wady wrodzone: Nieprawidłowości anatomiczne powstałe w trakcie rozwoju płodowego.
• Urazy mechaniczne: Uszkodzenia spowodowane zabiegami chirurgicznymi, porodem lub urazami miednicy.
• Przewlekłe schorzenia: Takie jak endometrioza, które mogą wpływać na pozycję macicy.

Objawy

• Ból w dolnej części brzucha: Może być odczuwalny podczas menstruacji, stosunku seksualnego lub codziennych czynności.
• Nieprawidłowe krwawienia z pochwy: Krwawienia międzymiesiączkowe lub bardzo obfite miesiączki.
• Problemy z płodnością: Trudności z zajściem w ciążę lub nawracające poronienia.

Powikłania

• Niepłodność: Zmiany w położeniu macicy mogą utrudniać zajście w ciążę.
• Zwiększone ryzyko poronienia: Nieprawidłowe położenie macicy może prowadzić do problemów z utrzymaniem ciąży.
• Bóle miednicy: Przewlekłe bóle związane z niewłaściwą pozycją macicy.

Zapobieganie

• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i leczenie nieprawidłowości.
• Unikanie ryzykownych procedur: Minimalizacja liczby inwazyjnych zabiegów ginekologicznych.
• Higiena intymna: Zapobieganie infekcjom poprzez utrzymanie odpowiedniej higieny.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena stanu macicy podczas rutynowego badania ginekologicznego.
• Ultrasonografia: Badanie ultrasonograficzne w celu oceny położenia macicy.
• Rezonans magnetyczny (MRI): Zaawansowane obrazowanie w celu dokładnej oceny położenia macicy.

Leczenie

• Manipulacja manualna: Próby przemieszczenia macicy do prawidłowej pozycji za pomocą technik manualnych.
• Chirurgia: Zabiegi chirurgiczne mające na celu skorygowanie położenia macicy.
• Fizjoterapia: Terapia mająca na celu poprawę funkcji miednicy i zmniejszenie bólu.

W większości przypadków leczenie nie jest konieczne, jeżeli nie występują dolegliwości i nie ma wpływu na płodność. U pacjentek z objawami bólowymi warto rozważyć zabiegi fizjoterapii dna miednicy, które pomogą w złagodzeniu dyskomfortu. W przypadku deformacji spowodowanej zrostami lub endometriozą może być konieczna operacja laparoskopowa, aby uwolnić zrosty i przywrócić prawidłowe ułożenie macicy. Czasami stosuje się też pessary, które mechanicznie wspierają narząd w odpowiedniej pozycji. Kluczowe jest dobranie metody terapii do stanu klinicznego i preferencji pacjentki.

Źródła (Nieprawidłowe Położenie Macicy):

• Nosseir, M., Eldeen, A. S., Soliman, M., Ahmed, A. K. (2023) – Role of 3D-Ultrasound in Patients with Abnormal Uterine Bleeding for Detection of IUCD Malposition (tłum. Rola ultrasonografii 3D u pacjentek z nieprawidłowym krwawieniem z macicy w wykrywaniu nieprawidłowego położenia wkładki wewnątrzmacicznej)
• Habek, D., Prka, M., Zovko, T., Lerotić, S. B., Cerovac, A. (2021) – Focal increta placentomegaly of the posterior nonscarred uterine wall and posterior asynclitic presentation (tłum. Ogniskowa placentomegalia w tylnym nieskarżonym odcinku ściany macicy i tylne ustawienie asynklityczne)
• Çintesun, F. N. İ., Çintesun, E., Esenkaya, Ü., Günenc, O. (2020) – Uterine dimensions and intrauterine device malposition: can ultrasound predict displacement or expulsion before it happens? (tłum. Wymiary macicy a nieprawidłowe położenie wkładki wewnątrzmacicznej: czy ultrasonografia może przewidzieć przemieszczenie lub wydalenie przed ich wystąpieniem?)
• Srivastava, D., Srivastava, S. (2020) – Incidence of congenital uterine malformation in fertile female population undergoing laparoscopic tubal ligation at a tertiary care centre, Lucknow, Uttar Pradesh, India: a study of six years (tłum. Częstość występowania wrodzonych wad macicy w populacji płodnych kobiet poddawanych laparoskopowej podwiązaniu jajow

---

B.4.5.3 Zrosty wewnątrzmaciczne (ang. Intrauterine synechiae)

Co to są zrosty wewnątrzmaciczne?

Zrosty wewnątrzmaciczne, zwane też zespół Ashermana, to pasma tkanki łącznej powstające w jamie macicy wskutek uszkodzenia lub silnego podrażnienia endometrium. Najczęściej tworzą się po łyżeczkowaniu jamy macicy, porodach, poronieniach czy infekcjach. Mogą ograniczać przestrzeń jamy macicy, powodując nieprawidłowe krwawienia miesiączkowe, bóle w podbrzuszu i trudności z zajściem w ciążę. Nasilone zmiany bywają przyczyną nawracających poronień. Rozpoznanie opiera się na histeroskopii, która umożliwia bezpośrednią wizualizację i ocenę rozległości zrostów.

Przyczyny

• Urazy mechaniczne: Zabiegi chirurgiczne, takie jak łyżeczkowanie macicy, cesarskie cięcie lub inne operacje wewnątrzmaciczne.
• Infekcje: Przewlekłe stany zapalne błony śluzowej macicy.
• Powikłania po porodzie: Zakażenia lub komplikacje związane z porodem.

Objawy

• Nieprawidłowe krwawienie z macicy: Zmniejszone krwawienie menstruacyjne (hipomenorrhea) lub brak miesiączki (amenorrhea).
• Ból miednicy: Przewlekły ból w dolnej części brzucha.
• Niepłodność: Trudności z zajściem w ciążę lub nawracające poronienia.

Powikłania

• Niepłodność: Zrosty mogą utrudniać implantację zarodka.
• Nawroty zrostów: Nawet po leczeniu zrosty mogą powracać.
• Komplikacje podczas ciąży: Zwiększone ryzyko poronień i przedwczesnego porodu.

Zapobieganie

• Minimalizacja ryzyka infekcji: Higiena podczas procedur medycznych.
• Unikanie nadmiernych zabiegów chirurgicznych: Stosowanie minimalnie inwazyjnych technik, gdy to możliwe.
• Szybkie leczenie stanów zapalnych: Regularne badania ginekologiczne i leczenie infekcji.

Diagnostyka

• Histeroskopia: Bezpośrednia wizualizacja wnętrza macicy.
• Ultrasonografia: Ocena struktury i obecności zrostów w macicy.
• MRI: Zaawansowane obrazowanie w celu dokładnej oceny stanu macicy.

Leczenie

• Histeroskopia operacyjna: Usunięcie zrostów przy użyciu histeroskopu.
• Terapie anty-adhesyjne: Stosowanie żeli anty-adhesyjnych i innych środków zapobiegających powstawaniu nowych zrostów.
• Hormonalna terapia zastępcza: Stosowanie hormonów w celu przywrócenia normalnej funkcji endometrium.

Leczenie polega na histeroskopowym rozdzieleniu zrostów i przywróceniu prawidłowej anatomii jamy macicy. Po zabiegu często stosuje się wkładkę wewnątrzmaciczną lub cewnik, by zapobiec ponownemu zrastaniu ścian macicy w trakcie gojenia. Dodatkowo zaleca się leczenie hormonalne (np. estrogeny) wspomagające regenerację endometrium. W przypadku infekcji stosuje się antybiotyki. Po zakończeniu terapii kluczowa jest kontrolna histeroskopia, aby ocenić skuteczność zabiegu. U pacjentek planujących ciążę leczenie zrostów może znacząco poprawić szanse na udane donoszenie ciąży.

Źródła (Zrosty Wewnątrzmaciczne):

• Gianfaldoni, A. et al. (2023) – Association of intrauterine synechiae with pituitary gonadotrophin pulse patterns: A pilot study (tłum. Związek zrostów wewnątrzmacicznych z pulsami gonadotropin przysadkowych: badanie pilotażowe)
• Dzhibladze, T. et al. (2021) – Intrauterine synechia and Asherman’s syndrome: a comprehensive approach to diagnosis and treatment (tłum. Zrosty wewnątrzmaciczne i zespół Ashermana: kompleksowe podejście do diagnozy i leczenia)
• Priya, S. et al. (2022) – Asherman’s Syndrome (Intrauterine Synechiae) (tłum. Zespół Ashermana (Zrosty wewnątrzmaciczne))
• Orazov, M. et al. (2022) – Intrauterine synechiae and chronic endometritis – is there a causal relationship? (tłum. Zrosty wewnątrzmaciczne i przewlekłe zapalenie błony śluzowej macicy – czy istnieje związek przyczynowy?)
• Martynov, S. et al. (2021) – Possibilities of using platelet-rich autoplasm in the complex treatment of patients with intrauterine synechiae (tłum. Możliwości wykorzystania autoplazmy bogatopłytkowej w kompleksowym leczeniu pacjentek ze zrostami wewnątrzmacicznymi)

---

B.4.5.4 Krwiak macicy (ang. Haematometra)

Co to jest krwiak macicy?

Krwiak macicy, określany także jako hematometra, to nagromadzenie krwi w jamie macicy. Zazwyczaj występuje w wyniku przeszkody w odpływie krwi miesiączkowej, np. przy zwężeniu szyjki macicy lub zarośniętej błonie dziewiczej. Może powodować bóle w podbrzuszu, uczucie rozpierania, a czasem nawracające infekcje. Krwiak bywa także następstwem urazów wewnątrzmacicznych, np. po zabiegach chirurgicznych. Diagnozę przeprowadza się za pomocą badania ginekologicznego i USG, a ostateczne potwierdzenie dają czasem techniki endoskopowe.

Przyczyny

• Wady wrodzone: Anomalie anatomiczne takie jak atrezja szyjki macicy lub przegrody pochwy.
• Zabiegi chirurgiczne: Komplikacje po zabiegach, takich jak łyżeczkowanie czy cesarskie cięcie.
• Guzy i polipy: Nowotwory lub polipy mogą blokować kanał szyjki macicy.
• Zespół Ashermana: Zrosty wewnątrzmaciczne mogą prowadzić do blokady odpływu menstruacyjnego.

Objawy

• Ból w dolnej części brzucha: Intensywny ból w miednicy.
• Nieprawidłowe krwawienie z pochwy: Brak menstruacji (amenorrhea) mimo normalnego cyklu hormonalnego.
• Obrzęk brzucha: Widoczny obrzęk spowodowany nagromadzeniem krwi.

Powikłania

• Infekcje: Nagromadzenie krwi może prowadzić do zakażeń.
• Uszkodzenie macicy: Nieleczony krwiak może powodować uszkodzenie tkanek macicy.
• Nawroty krwiaka: Nawet po leczeniu mogą wystąpić nawroty, zwłaszcza jeśli przyczyna nie zostanie usunięta.

Zapobieganie

• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i leczenie anomalii strukturalnych.
• Unikanie ryzykownych procedur: Stosowanie minimalnie inwazyjnych technik chirurgicznych.
• Odpowiednia higiena: Zapobieganie infekcjom poprzez utrzymanie odpowiedniej higieny.

Diagnostyka

• Ultrasonografia transwaginalna: Ocena struktury i zawartości jamy macicy.
• MRI: Zaawansowane obrazowanie w celu dokładnej oceny stanu macicy.
• Histeroskopia: Bezpośrednia wizualizacja wnętrza macicy za pomocą endoskopu.

Leczenie

• Ewakuacja krwiaka: Usunięcie nagromadzonej krwi za pomocą procedur chirurgicznych.
• Leczenie hormonalne: Stosowanie hormonów w celu regulacji cyklu menstruacyjnego i zapobiegania nawrotom.
• Chirurgia rekonstrukcyjna: Usunięcie przeszkód anatomicznych i zrostów.

Podstawą leczenia jest usunięcie przyczyny utrudniającej odpływ krwi – może to być poszerzenie kanału szyjki macicy, korekta anomalii anatomicznych bądź wycięcie przegrody. Konieczne bywa także odbarczenie nagromadzonej krwi poprzez łyżeczkowanie jamy macicy. W przypadku zakażenia włącza się antybiotykoterapię, a pacjentkę kontroluje się w kierunku nawrotów. W zapobieganiu powstawania krwiaków istotna jest profilaktyka anatomicznych wad i regularne wizyty kontrolne. Wspomagająco stosuje się leki przeciwbólowe i rozkurczowe, aby złagodzić dolegliwości bólowe.

Źródła (Krwiak Macicy):

• Liu, X., Gao, C., Yuan, J., Xiang, T., Gong, Z., Luo, H., Jiang, W., Song, Y., Huang, J., Quan, W., Wang, D., Tian, Y., Ge, X., Lei, P., Zhang, J., Jiang, R. (2020) – Subdural haematomas drain into the extracranial lymphatic system through the meningeal lymphatic vessels (tłum. Krwiaki podtwardówkowe drenują do układu limfatycznego przez naczynia limfatyczne opon mózgowych)
• Amah, C., Obianyo, I., Agugua-Obianyo, N., Nnaji, H. C., Okezie, O. (2022) – Hematometra in pubertal girls: A report of two cases and review of literature (tłum. Krwiak macicy u dziewcząt w wieku pokwitania: opis dwóch przypadków i przegląd literatury)
• Stubbs, D., Davies, B., Hutchinson, P., Menon, D. (2022) – Challenges and opportunities in the care of chronic subdural haematoma: perspectives from a multi-disciplinary working group on the need for change (tłum. Wyzwania i możliwości w opiece nad przewlekłym krwiakiem podtwardówkowym: perspektywy z wielodyscyplinarnej grupy roboczej dotyczącej potrzeby zmian)
• Hassan, M., Ahmed, A. (2020) – Management of Haematoma Auris by Minimal Access Surgery and Steroid Injection (tłum. Leczenie krwiaka ucha za pomocą chirurgii minimalnie inwazyjnej i wstrzyknięcia sterydów)
• Iliff, H., El-Boghdadly, K., Ahmad, I., Davis, J., Harris, A., Khan, S., Lan-Pak-Kee, V., O’Connor, J., Powell, L., Rees, G., Tatla, T. (2021) – Management of haematoma after thyroid surgery: systematic review and multidisciplinary consensus guidelines (tłum. Leczenie krwiaka po operacji tarczycy: przegląd systematyczny i wytyczne wielodyscyplinarne)

B.4.1 Dyspareunia (ang. Dyspareunia)

Co to jest dyspareunia?

Dyspareunia to ból odczuwany w trakcie lub bezpośrednio po stosunku płciowym. Może mieć charakter fizyczny, wynikający z urazów, infekcji lub zmian anatomicznych, lub psychogenny, związany z lękiem czy traumą. Niekiedy przyczyną są zaburzenia hormonalne, suchość pochwy czy skutki uboczne leków. Ból może pojawiać się w obrębie sromu, pochwy, a także w okolicach miednicy, czasem promieniuje do pleców lub podbrzusza. Problem ten dotyka kobiet w różnym wieku i często wpływa na relacje partnerskie oraz jakość życia seksualnego.

Przyczyny

• Fizjologiczne: Endometrioza, wulwodynia, infekcje dróg moczowych, menopauza, niewystarczające nawilżenie pochwy.
• Psychologiczne: Depresja, lęk, historia nadużyć seksualnych.
• Anatomiczne: Wady wrodzone narządów płciowych, blizny po operacjach.
• Zaburzenia hormonalne: Spadek poziomu estrogenów u kobiet po menopauzie.

Objawy

• Ból powierzchowny: Ból odczuwany przy wejściu do pochwy.
• Ból głęboki: Ból odczuwany w głębi miednicy.
• Pieczenie i swędzenie: Towarzyszące odczucia podczas stosunku.
• Napięcie mięśniowe: Skurcze mięśni dna miednicy.

Powikłania

• Dysfunkcje seksualne: Problemy z libido, niemożność osiągnięcia orgazmu.
• Problemy emocjonalne: Niska samoocena, depresja, problemy w związku.
• Unikanie stosunków seksualnych: Lęk przed bólem prowadzący do unikania intymności.

Zapobieganie

• Edukacja seksualna: Świadomość i zrozumienie fizjologii własnego ciała.
• Komunikacja w związku: Otwarte rozmowy na temat potrzeb i obaw.
• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta.
• Leczenie schorzeń podstawowych: Szybkie i skuteczne leczenie infekcji i innych schorzeń.

Diagnostyka

• Wywiad lekarski: Szczegółowe pytania dotyczące objawów, historii medycznej i psychologicznej.
• Badania dodatkowe: USG, testy laboratoryjne w celu wykluczenia infekcji.
• Badanie fizykalne: Badanie ginekologiczne i ocena stanu mięśni dna miednicy.

Leczenie

• Terapie miejscowe: Stosowanie kremów nawilżających, lubrykantów, estrogenów miejscowych.
• Terapie doustne: Leki przeciwbólowe, antydepresanty.
• Terapie psychologiczne: Konsultacje z psychologiem, terapia behawioralna.
• Fizjoterapia: Ćwiczenia dna miednicy, masaże terapeutyczne.

Leczenie dyspareunii zależy od ustalenia przyczyny – czasem niezbędna jest terapia przeciwzapalna lub przeciwgrzybicza, jeżeli ból ma tło infekcyjne. W przypadku suchości pochwy stosuje się preparaty nawilżające i terapie hormonalne, szczególnie u kobiet w okresie menopauzalnym. Pomocna może być także fizjoterapia uroginekologiczna, ucząca rozluźniania mięśni dna miednicy, oraz psychoterapia, jeśli przyczyny bólu są natury emocjonalnej. W niektórych przypadkach wskazana jest konsultacja u seksuologa, by przepracować problemy w sferze intymnej. Regularna współpraca z ginekologiem umożliwia kontrolę efektów leczenia i dobór najlepszej metody postępowania.

Źródła (Dyspareunia):

• Lupa, M. (2020) – Dyspareunia (tłum. Dyspareunia)
• Morris, C., Briggs, C., Navani, M. (2021) – Dyspareunia (tłum. Dyspareunia)
• Hrelic, D. A., Wax, E. M., Saccomano, S. J. (2023) – Dyspareunia (tłum. Dyspareunia)
• Phillips, N. (1998) – The clinical evaluation of dyspareunia (tłum. Kliniczna ocena dyspareunii)
• Leclerc, B., Bergeron, S., Binik, Y., Khalifé, S. (2010) – History of sexual and physical abuse in women with dyspareunia: association with pain, psychosocial adjustment, and sexual functioning (tłum. Historia nadużyć seksualnych i fizycznych u kobiet z dyspareunią: związek z bólem, przystosowaniem psychospołecznym i funkcjonowaniem seksualnym)

---

B.4.2 Nabyte nieprawidłowości sromu lub krocza (ang. Acquired abnormalities of vulva or perineum)

Co to są nabyte nieprawidłowości sromu lub krocza?

Nabyte nieprawidłowości sromu lub krocza to różnego rodzaju zmiany, powstające w obrębie zewnętrznych narządów płciowych kobiety w wyniku urazów, stanów zapalnych, procesów rozrostowych lub czynników hormonalnych. Mogą objawiać się guzkami, przetokami, deformacjami czy uszkodzeniami tkanek. Często prowadzą do dyskomfortu podczas chodzenia, siedzenia czy współżycia, a także do problemów estetycznych. W niektórych przypadkach upośledzają funkcje fizjologiczne, np. oddawanie moczu. Rozpoznanie opiera się zazwyczaj na badaniu ginekologicznym i diagnostyce obrazowej, a o sposobie leczenia decyduje charakter danej zmiany.

Leczenie

Terapia nabytych nieprawidłowości sromu lub krocza może obejmować leczenie zachowawcze (antybiotyki, maści, leki przeciwzapalne) bądź chirurgiczne – w zależności od przyczyny i nasilenia objawów. W przypadku zmian nowotworowych bądź przednowotworowych leczenie bywa bardziej inwazyjne, a czasem konieczna jest radioterapia. Urazy czy ropnie leczone są zwykle poprzez opracowanie chirurgiczne i antybiotykoterapię. Istotne jest także dbanie o higienę okolicy intymnej, noszenie przewiewnej bielizny i unikanie czynników drażniących. Regularne kontrole ginekologiczne pozwalają na wczesne wykrywanie ewentualnych zmian i szybkie wdrożenie leczenia.

---

B.4.2.1 Polip sromu (ang. Polyp of vulva)

Co to jest polip sromu?

Polip sromu to łagodna zmiana rozrostowa wywodząca się z błony śluzowej lub skóry okolic sromu. Zazwyczaj ma kształt uszypułowanego guzka i może występować pojedynczo bądź w liczbie mnogiej. Najczęściej nie daje poważnych objawów, jednak przy większych rozmiarach może powodować dyskomfort podczas chodzenia czy stosunku płciowego. Polipy bywają czasem mylone z kłykcinami kończystymi lub innymi zmianami skórnymi. Ostateczne rozpoznanie stawia się zwykle po badaniu histopatologicznym usuniętej zmiany.

Przyczyny

• Zmiany hormonalne: Wpływ hormonów, szczególnie w okresie reprodukcyjnym.
• Czynniki mechaniczne: Tarcie lub podrażnienie skóry.
• Czynniki genetyczne: Predyspozycje dziedziczne.

Objawy

• Wzrost guza: Polipy mogą rosnąć powoli i osiągać znaczne rozmiary.
• Bezbolesne guzki: Zazwyczaj nie powodują bólu, chyba że ulegną podrażnieniu lub infekcji.
• Zmienna lokalizacja: Mogą występować na wargach sromowych większych, mniejszych, a także w okolicach przedsionka pochwy.

Powikłania

• Podrażnienie: Może prowadzić do dyskomfortu i bólu.
• Infekcja: W przypadku uszkodzenia polipa może dojść do infekcji.
• Problemy kosmetyczne: Duże polipy mogą powodować dyskomfort estetyczny.

Zapobieganie

• Unikanie podrażnień: Noszenie luźnej bielizny, unikanie nadmiernego tarcia.
• Kontrola hormonalna: Regularne badania poziomu hormonów.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ginekologa.
• Biopsje i badania histopatologiczne: Potwierdzenie nienowotworowego charakteru zmiany.
• Badania obrazowe: USG w celu oceny głębokości i struktury polipa.

Leczenie

• Leczenie chirurgiczne: Usunięcie polipa poprzez chirurgiczne wycięcie.
• Leczenie miejscowe: Stosowanie kremów nawilżających i antybiotyków w przypadku infekcji.
• Kontrola regularna: Regularne wizyty u ginekologa w celu monitorowania ewentualnych zmian.

Najczęściej polega na chirurgicznym wycięciu polipa, co pozwala zarówno na pozbycie się zmiany, jak i dokonanie oceny histopatologicznej. Zabieg przeprowadza się w znieczuleniu miejscowym lub ogólnym, w zależności od wielkości i umiejscowienia zmiany. Rekonwalescencja bywa krótka, a ryzyko powikłań niskie. W razie nawrotów należy ponownie dokonać oceny pod kątem innych przyczyn przerostu tkanek. Dbałość o higienę i regularne badania ginekologiczne pomagają we wczesnym rozpoznawaniu ewentualnych nowych zmian.

Źródła (Polip Sromu):

• Jeong, H., Park, J., Choi, H., Park, J., Choi, S., Lee, B. (2008) – A case of fibroepithelial polyp of vulva (tłum. Przypadek włókniakowatego polipa sromu)
• Navada, M., Bhat, P. R., Rao, S. V., G. N. (2011) – Large Fibroepithelial Polyp of Vulva (tłum. Duży włókniakowaty polip sromu)
• Dura, M. C., Aktürk, H., Sungur, G., Alsalamin, W. (2023) – A Giant Fibroepithelial Polyp of the Vulva (tłum. Ogromny włókniakowaty polip sromu)
• Wani, Y., Fujioka, Y. (2009) – A vulvar fibroepithelial stromal polyp appearing in infancy (tłum. Włókniakowaty polip stromalny sromu pojawiający się we wczesnym dzieciństwie)
• Armo, M., Agrawal, S., Minj, M., Babbar, K. (2013) – Recurrent vulval fibroepithelial polyp with pregnancy: a rare presentation (tłum. Nawracający włókniakowaty polip sromu w ciąży: rzadkie przypadki)

---

B.4.2.2 Śródnabłonkowa neoplazja sromu niskiego stopnia (ang. Low grade squamous intraepithelial lesion of vulva)

Co to jest śródnabłonkowa neoplazja sromu niskiego stopnia?

Śródnabłonkowa neoplazja sromu niskiego stopnia (VIN – Vulvar Intraepithelial Neoplasia, low grade) to przedrakowa zmiana w obrębie nabłonka sromu, która ma stosunkowo niewielki potencjał progresji do nowotworu złośliwego. Zwykle związana jest z zakażeniem wirusem HPV (Human Papillomavirus), zwłaszcza typami niskiego ryzyka onkologicznego. Często przebiega bezobjawowo, a zmiana bywa wykrywana przypadkowo w trakcie rutynowego badania ginekologicznego. Niekiedy pojawiają się swędzenie, pieczenie lub niewielkie zmiany barwnikowe na skórze sromu. Rozpoznanie potwierdza badanie histopatologiczne bioptatu pobranego z podejrzanego obszaru.

Przyczyny

• Infekcje HPV: Niskiego ryzyka typy HPV, takie jak HPV 6 i 11.
• Zmiany hormonalne: Zaburzenia równowagi hormonalnej mogą predysponować do rozwoju zmian.
• Osłabiony układ odpornościowy: Immunosupresja może zwiększać ryzyko zakażeń HPV i rozwoju zmian.

Objawy

• Bezobjawowość: Wiele LSIL nie wywołuje żadnych objawów.
• Zmienione struktury skórne: Płaskie, makulowate lub grudkowe zmiany skórne.
• Koilocytoza: Zmiany komórkowe charakterystyczne dla infekcji HPV widoczne w badaniu histopatologicznym.

Powikłania

• Przewlekłe zakażenia: Nieleczone zmiany mogą prowadzić do przewlekłych infekcji.
• Ryzyko progresji: W rzadkich przypadkach LSIL może przekształcić się w zmiany wysokiego stopnia (HSIL).

Zapobieganie

• Szczepienia przeciw HPV: Szczepionki mogą zapobiegać infekcjom HPV związanym z LSIL.
• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i monitorowanie zmian.
• Edukacja seksualna: Promowanie bezpiecznych praktyk seksualnych.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Wizualna ocena zmian przez ginekologa.
• Biopsja: Pobranie próbki tkanki do analizy histopatologicznej.
• Testy HPV: Wykrywanie obecności wirusa brodawczaka ludzkiego.

Leczenie

• Obserwacja: W przypadku braku objawów i niskiego ryzyka progresji.
• Krioterapia: Zamrażanie zmian w celu ich usunięcia.
• Laseroterapia: Użycie lasera do zniszczenia zmienionej tkanki.
• Leki miejscowe: Stosowanie preparatów chemicznych, takich jak imikwimod.

W przypadku niskiego stopnia neoplazji sromu często wystarcza uważna obserwacja i okresowe badania kontrolne, gdyż zmiany te mogą ulegać regresji samoistnej, zwłaszcza u młodszych kobiet z silnym układem immunologicznym. Jeśli jednak zmiana się powiększa lub pacjentka odczuwa nasilone objawy, stosuje się metody destrukcji (krioterapia, laseroterapia) bądź chirurgiczne usunięcie. Ważną rolę odgrywa również edukacja pacjentki i profilaktyka zakażeń HPV, np. poprzez szczepienia i zachowania prozdrowotne. W razie współistnienia stanów zapalnych lub infekcji bakteryjnych czy grzybiczych wdraża się leczenie przeciwinfekcyjne. Regularne badania kolposkopowe i wulwoskopowe pozwalają na wczesne wychwycenie ewentualnej progresji zmian.

Źródła (Zmiana Śródnabłonkowa Sromu Małego Stopnia):

• Rush, D. S., Wilkinson, E. (2015) – Squamous Intraepithelial Lesions of the Vulva (tłum. Zmiany śródnabłonkowe płaskonabłonkowe sromu)
• Bornstein, J., Bogliatto, F., Haefner, H., Stockdale, C., Preti, M., Bohl, T., Reutter, J. C. (2016) – The 2015 International Society for the Study of Vulvovaginal Disease (ISSVD) Terminology of Vulvar Squamous Intraepithelial Lesions (tłum. Terminologia zmian śródnabłonkowych sromu ISSVD z 2015 roku)
• Lewis, N., Blanco, L. Z., Maniar, K. (2017) – p16 Expression and Biological Behavior of Flat Vulvar Low-grade Squamous Intraepithelial Lesions (LSIL) (tłum. Ekspresja p16 i biologiczne zachowanie płaskich zmian śródnabłonkowych małego stopnia sromu)
• Srodon, M., Stoler, M., Baber, G., Kurman, R. (2006) – The Distribution of Low and High-risk HPV Types in Vulvar and Vaginal Intraepithelial Neoplasia (VIN and VaIN) (tłum. Rozkład typów HPV niskiego i wysokiego ryzyka w neoplazji śródnabłonkowej sromu i pochwy)
• Medeiros, F., Nascimento, A., Crum, C. (2005) – Early Vulvar Squamous Neoplasia: Advances in Classification, Diagnosis, and Differential Diagnosis (tłum. Wczesna neoplazja płaskonabłonkowa sromu: postępy w klasyfikacji, diagnozie i diagnostyce różnicowej)

---

B.4.2.3 Przerost sromu (ang. Hypertrophy of vulva)

Co to jest przerost sromu?

Przerost sromu to stan, w którym wargi sromowe (większe lub mniejsze) ulegają nadmiernemu powiększeniu. Może być następstwem zaburzeń hormonalnych, zmian zapalnych lub predyspozycji genetycznych. Często objawia się dyskomfortem podczas chodzenia, jazdy na rowerze czy współżycia. Dodatkowo może towarzyszyć uczucie ciężkości i problemy z utrzymaniem właściwej higieny. Rozpoznanie opiera się na badaniu ginekologicznym, a niekiedy konieczna jest diagnostyka w kierunku zaburzeń endokrynologicznych.

Przyczyny

• Zmiany hormonalne: Okres dojrzewania, ciąża, menopauza.
• Infekcje: Zakażenia bakteryjne, wirusowe (np. HPV), grzybicze.
• Czynniki mechaniczne: Tarcie, urazy, długotrwałe siedzenie.
• Choroby autoimmunologiczne: Lichen sclerosus, Lichen planus.
• Choroby układowe: Crohn’s disease, tuberkuloza.

Objawy

• Powiększenie tkanek: Zauważalne powiększenie warg sromowych.
• Ból i dyskomfort: Ból podczas chodzenia, siedzenia, stosunku seksualnego.
• Podrażnienie: Swędzenie, pieczenie, zaczerwienienie.

Powikłania

• Infekcje: Ryzyko wtórnych infekcji bakteryjnych.
• Problemy estetyczne: Dyskomfort związany z wyglądem.
• Trudności w codziennym funkcjonowaniu: Dyskomfort podczas chodzenia i noszenia odzieży.

Zapobieganie

• Higiena intymna: Regularne i delikatne mycie okolic intymnych.
• Unikanie urazów: Odpowiednia bielizna, unikanie nadmiernego tarcia.
• Leczenie chorób podstawowych: Szybkie i skuteczne leczenie chorób autoimmunologicznych i infekcji.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena stanu sromu przez ginekologa.
• Biopsje i badania histopatologiczne: Potwierdzenie diagnozy zmian patologicznych.
• Badania obrazowe: USG, MRI do oceny rozległości zmian.

Leczenie

• Terapia miejscowa: Stosowanie kremów nawilżających, antybiotyków, steroidów.
• Leczenie chirurgiczne: Usunięcie nadmiaru tkanki, korekcja estetyczna.
• Radioterapia: W przypadku nowotworów krocza.
• Terapia fizjoterapeutyczna: Ćwiczenia dna miednicy, masaże terapeutyczne.

Postępowanie terapeutyczne zależy od przyczyny przerostu. W przypadku zaburzeń hormonalnych stosuje się odpowiednie leczenie endokrynologiczne lub hormonalne. Gdy głównym problemem jest dyskomfort i nadmiar tkanki, możliwa jest labioplastyka – zabieg chirurgicznej korekty rozmiaru i kształtu warg sromowych. Przed podjęciem decyzji o zabiegu warto rozważyć fizjoterapię uroginekologiczną, która może pomóc w złagodzeniu objawów. Ważne jest też dbanie o higienę okolic intymnych i noszenie przewiewnej bielizny. W przypadku objawów zapalnych stosuje się dodatkowo leczenie miejscowe, np. maści czy nasiadówki.

Źródła (Przerost Sromu):

• Vang, R., Connelly, J., Hammill, H., Shannon, R. L. (2000) – Vulvar hypertrophy with lymphedema. A mimicker of aggressive angiomyxoma (tłum. Przerost sromu z limfatycznym obrzękiem. Naśladowca agresywnego angiomixoma)
• Humphries, D. (2002) – Unilateral vulval hypertrophy in competitive female cyclists (tłum. Jednostronny przerost sromu u zawodowych rowerzystek)
• Kulaš, T., Habek, D., Hrgović, Z. (2009) – Massive Labia Minor Hypertrophy Following Vulvar Edema and Abscess in Pregnancy – Case Report (tłum. Ogromny przerost warg sromowych mniejszych po obrzęku i ropniu sromu w ciąży – opis przypadku)
• Bhattacharya, P. (1978) – Hypertrophic Tuberculosis of the Vulva (tłum. Przerostowa gruźlica sromu)
• Günthert, A., Hinney, B., Nesselhut, K., Hanf, V., Emons, G. (2004) – Vulvitis granulomatosa and unilateral hypertrophy of the vulva related to Crohn’s disease: a case report (tłum. Vulvitis granulomatosa i jednostronny przerost sromu związany z chorobą Crohna: opis przypadku)

---

B.4.2.4 Torbiel sromu (ang. Vulvar cyst)

Co to jest torbiel sromu?

Torbiel sromu to zamknięta przestrzeń wypełniona płynem lub treścią śluzową, zlokalizowana w obrębie tkanek sromu. Może powstać wskutek zablokowania gruczołów, przewodów wyprowadzających czy urazu. Niewielkie torbiele często są bezobjawowe i wykrywane przypadkowo podczas rutynowego badania ginekologicznego. Większe zmiany mogą powodować dyskomfort, ból przy dotyku lub podczas aktywności fizycznej, a czasem ulec zakażeniu. Diagnostyka obejmuje badanie kliniczne i badania obrazowe, takie jak USG okolicy sromu.

Przyczyny

• Infekcje: Bakterie, wirusy, grzyby mogą powodować rozwój torbieli.
• Urazy mechaniczne: Skaleczenia, zabiegi chirurgiczne, podrażnienia.
• Hormonalne zmiany: Zmiany hormonalne mogą wpływać na rozwój torbieli.
• Genetyczne predyspozycje: Dziedziczne skłonności do rozwijania torbieli.

Objawy

• Bezobjawowość: Wiele torbieli nie wywołuje żadnych objawów.
• Ból i dyskomfort: Może występować ból podczas chodzenia, siedzenia lub stosunku seksualnego.
• Opuchlizna i zaczerwienienie: Torbiel może powodować obrzęk i zaczerwienienie sromu.
• Wydzielina: W niektórych przypadkach torbiel może wydzielać płyn.

Powikłania

• Infekcje wtórne: Torbiel może ulec zakażeniu, powodując ropień.
• Dyskomfort estetyczny: Zmiany mogą wpływać na wygląd sromu.
• Trudności w codziennym funkcjonowaniu: Ból i dyskomfort mogą utrudniać codzienne czynności.

Zapobieganie

• Higiena intymna: Regularne mycie okolic intymnych delikatnymi środkami.
• Unikanie urazów: Ostrożność podczas aktywności fizycznej, unikanie nadmiernego tarcia.
• Kontrola medyczna: Regularne wizyty u ginekologa i monitorowanie wszelkich zmian.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena wizualna przez ginekologa.
• Biopsja: Pobranie próbki tkanki do analizy histopatologicznej.
• Badania obrazowe: USG, MRI do oceny rozmiaru i struktury torbieli.

Leczenie

• Obserwacja: W przypadku małych, bezobjawowych torbieli.
• Drenaż: Usunięcie zawartości torbieli przez nacięcie.
• Chirurgiczne usunięcie: Całkowite wycięcie torbieli.
• Leczenie antybiotykami: W przypadku zakażenia.

Wybór metody leczenia zależy od wielkości i charakteru torbieli oraz nasilenia objawów. Niewielkie, niebolesne zmiany można pozostawić do obserwacji, stosując jedynie leczenie zachowawcze, np. ciepłe okłady czy kąpiele nasiadowe. Duże lub bolesne torbiele, zwłaszcza gdy dochodzi do zakażenia, wymagają nacięcia i drenażu, a czasem usunięcia torbieli wraz z torebką. Po zabiegu zaleca się utrzymanie odpowiedniej higieny i regularne kontrole. W przypadku nawrotów konieczne może być dokładniejsze badanie histopatologiczne w celu wykluczenia zmian nowotworowych.

Źródła (Torbiel Sromu):

• Onuigbo, W. (1976) – Vulval epidermoid cysts in the Igbos of Nigeria (tłum. Naskórkowe torbiele sromu u Igbosów w Nigerii)
• Kalampalikis, A., Scheungraber, C., Goetze, S., Schliemann, S., Elsner, P. (2016) – Isolated epidermal cysts of the vulva (tłum. Izolowane naskórkowe torbiele sromu)
• Hart, W. R. (1970) – Paramesonephric mucinous cysts of the vulva (tłum. Paramesonephriczne torbiele śluzowe sromu)
• Hamada, M., Kiryu, H., Ohta, T., Furue, M. (2004) – Ciliated cyst of the vulva (tłum. Torbiel rzęskowa sromu)
• Kroll, G. L., Miller, L. (2000) – Vulvar epithelial inclusion cyst as a late complication of childhood female traditional genital surgery (tłum. Torbiel nabłonkowa sromu jako późne powikłanie tradycyjnych zabiegów genitalnych u dziewcząt)

---

B.4.2.5 Zrost warg sromowych (ang. Labial agglutination)

Co to jest zrost warg sromowych?

Zrost warg sromowych to zjawisko, w którym wargi sromowe mniejsze (rzadziej większe) ulegają częściowemu lub całkowitemu sklejeniu. Zwykle spotykane jest u małych dziewczynek, czasem z powodu stanów zapalnych czy podrażnień, ale bywa też stwierdzane u dorosłych, np. po urazach, zabiegach lub w okresie niedoboru estrogenów (np. w menopauzie). Może prowadzić do utrudnionego odpływu moczu i nawracających infekcji dróg moczowych. Zrosty często stwierdzane są przy rutynowym badaniu ginekologicznym bądź w momencie, gdy pacjentka zgłasza trudności związane z oddawaniem moczu. Dokładna przyczyna bywa trudna do ustalenia bez oceny lekarskiej.

Przyczyny

• Niski poziom estrogenów: Często u dziewczynek przed okresem dojrzewania i kobiet po menopauzie.
• Trauma i urazy: Mechaniczne uszkodzenia lub drażnienia.
• Infekcje: Powtarzające się infekcje mogą prowadzić do zrostów.
• Choroby autoimmunologiczne: Choroby takie jak lichen sclerosus.

Objawy

• Bezobjawowość: W wielu przypadkach brak wyraźnych objawów.
• Problemy z oddawaniem moczu: Utrudnienia w oddawaniu moczu, zmiana strumienia moczu.
• Dyskomfort i ból: Ból podczas siedzenia, chodzenia lub stosunku seksualnego.

Powikłania

• Zakażenia dróg moczowych: Utrudnione oddawanie moczu może prowadzić do infekcji.
• Problemy estetyczne: Dyskomfort związany z wyglądem.
• Trudności w codziennym funkcjonowaniu: Dyskomfort w codziennych czynnościach.

Zapobieganie

• Higiena intymna: Regularne i delikatne mycie okolic intymnych.
• Unikanie urazów: Ostrożność podczas aktywności fizycznej, unikanie nadmiernego tarcia.
• Kontrola medyczna: Regularne wizyty u ginekologa.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena stanu warg sromowych przez ginekologa.
• Biopsja: Pobranie próbki tkanki do analizy histopatologicznej.
• Badania obrazowe: USG, MRI do oceny rozległości zrostów.

Leczenie

• Terapia miejscowa: Stosowanie kremów estrogenowych lub sterydowych.
• Manualna separacja: Ręczne rozdzielenie warg sromowych.
• Chirurgiczne usunięcie: Usunięcie zrostów w przypadku braku skuteczności terapii miejscowej.
• Leczenie przyczynowe: Leczenie podstawowych chorób autoimmunologicznych lub infekcji.

Postępowanie zależy od nasilenia zrostu i objawów. U dzieci o niewielkim nasileniu zrostu często zaleca się obserwację, dbanie o higienę i stosowanie maści z estrogenem lub emolientów, co może doprowadzić do samoistnego rozklejenia. W przypadkach nasilonych lub gdy występują nawracające infekcje, możliwa jest delikatna separacja zrostu podczas badania ginekologicznego. U dorosłych kobiet, szczególnie w okresie pomenopauzalnym, pomocna może być terapia hormonalna i zachowanie właściwej higieny intymnej. Jeśli zrost jest rozległy i utrudnia normalne funkcjonowanie, rozważa się zabieg chirurgiczny.

Źródła (Zrosty Warg Sromowych):

• Mitra, S., Banerjee, D., Chakrabarty, D., Das, S. (2022) – Labial Agglutination in Different Age Groups: A Case Series (tłum. Zrosty warg sromowych w różnych grupach wiekowych: seria przypadków)
• Ademuyiwa, A., Andrawes, S. S., Odelola, M., Lakhoo, K. (2020) – Labial Adhesions/Agglutination (tłum. Zrosty/aglutynacja warg sromowych)
• James, R., Sammarco, A., Sheyn, D., Mahajan, S. (2014) – Severe Labial Agglutination Release in a Postmenopausal Woman (tłum. Uwolnienie ciężkiej aglutynacji warg sromowych u kobiety po menopauzie)
• Bacon, J., Romano, M. E., Quint, E. (2015) – Clinical Recommendation: Labial Adhesions (tłum. Zalecenia kliniczne: zrosty warg sromowych)
• Jurayyan, N. A. (2012) – Labial Agglutination (Adhesion) in Pre-Pubertal Girls. What a Primary Care Physician Should Know? (tłum. Aglutynacja (zrosty) warg sromowych u dziewczynek przed okresem dojrzewania. Co powinien wiedzieć lekarz pierwszego kontaktu?)

---

B.4.2.6 Torbiel przewodu Skene’a (ang. Skene duct cyst)

Co to jest torbiel przewodu Skene’a?

Torbiel przewodu Skene’a to rzadsza zmiana, powstająca w obrębie gruczołów przycewkowych (Skene’a) u kobiet. Zazwyczaj tworzy się w wyniku zablokowania przewodu wyprowadzającego i gromadzenia się wydzieliny. Objawia się niewielkim, sprężystym guzkiem w okolicy cewki moczowej, który może powodować dyskomfort, ból lub utrudnione oddawanie moczu. Czasem torbiel ulega zakażeniu i przekształca się w ropień. W celu postawienia diagnozy wykonuje się badanie ginekologiczne i USG krocza bądź okolicy cewki.

Przyczyny

• Obstrukcja przewodu: Najczęściej spowodowana infekcją lub stanem zapalnym.
• Infekcje: Infekcje bakteryjne, takie jak rzeżączka, mogą prowadzić do powstania torbieli.
• Zmiany hormonalne: Ekspozycja na estrogeny w okresie prenatalnym.
• Embriologiczne pozostałości: Niezregenerowane pozostałości przewodów embrionalnych.

Objawy

• Bezobjawowość: Wiele torbieli nie wywołuje żadnych objawów.
• Ból i dyskomfort: Może występować ból podczas oddawania moczu, chodzenia lub stosunku seksualnego.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Zauważalny guz lub masa w okolicy sromu.
• Problemy z oddawaniem moczu: Utrudnienia w oddawaniu moczu, zmiana strumienia moczu.

Powikłania

• Zakażenia wtórne: Torbiel może ulec zakażeniu, powodując ropień.
• Dyskomfort estetyczny: Zmiany mogą wpływać na wygląd sromu.
• Trudności w codziennym funkcjonowaniu: Ból i dyskomfort mogą utrudniać codzienne czynności.

Zapobieganie

• Higiena intymna: Regularne mycie okolic intymnych delikatnymi środkami.
• Unikanie urazów: Ostrożność podczas aktywności fizycznej, unikanie nadmiernego tarcia.
• Kontrola medyczna: Regularne wizyty u ginekologa i monitorowanie wszelkich zmian.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena wizualna przez ginekologa.
• Biopsja: Pobranie próbki tkanki do analizy histopatologicznej.
• Badania obrazowe: USG, MRI do oceny rozmiaru i struktury torbieli.

Leczenie

• Obserwacja: W przypadku małych, bezobjawowych torbieli.
• Drenaż: Usunięcie zawartości torbieli przez nacięcie.
• Chirurgiczne usunięcie: Całkowite wycięcie torbieli.
• Leczenie antybiotykami: W przypadku zakażenia.

Leczenie torbieli przewodu Skene’a zależy od stopnia nasilenia objawów. Jeśli zmiana nie sprawia dolegliwości i jest mała, często wystarcza obserwacja. W przypadku dolegliwości bólowych, powiększania się torbieli lub objawów infekcji konieczne jest nacięcie i drenaż bądź wyłuszczenie zmiany chirurgicznie. Czasem łączy się to z antybiotykoterapią, by zapobiec szerzeniu się zakażenia. Po zabiegu ważne jest utrzymanie czystości okolicy krocza i regularne wizyty kontrolne u ginekologa. Rokowanie jest na ogół dobre, choć w pojedynczych przypadkach zmiana może nawracać.

Źródła (Torbiel Przewodu Skene’a):

• Miller, E. (1984) – Skene’s duct cyst (tłum. Torbiel przewodu Skene’a)
• Lee, N., Kim, S. Y. (1992) – Skene’s duct cysts in female newborns (tłum. Torbiele przewodu Skene’a u noworodków płci żeńskiej)
• Kusama, Y., Ito, K., Suzuki, T. (2017) – Skene’s duct cyst (tłum. Torbiel przewodu Skene’a)
• Kimbrough, H., Vaughan, E. (1977) – Skene’s duct cyst in a newborn: case report and review of the literature (tłum. Torbiel przewodu Skene’a u noworodka: opis przypadku i przegląd literatury)
• Ejnès, L., Toullalan, O., Fayad, S., Bongain, A., Reville, M. D., Gillet, J. (2004) – Very large Skene’s duct cyst (tłum. Bardzo duża torbiel przewodu Skene’a)

---

B.4.2.7 Rozdarcie sromu (ang. Vulvar laceration)

Co to jest rozdarcie sromu?

Rozdarcie sromu to mechaniczne uszkodzenie tkanek sromu, powstałe zazwyczaj w wyniku urazu podczas porodu, wypadku komunikacyjnego lub aktywności sportowej. Może dotyczyć warg sromowych, okolicy krocza i błony śluzowej pochwy. Objawia się krwawieniem, bólem i obrzękiem, a w cięższych przypadkach może prowadzić do powstania krwiaków. Nieleczone rozdarcie grozi infekcjami i powikłaniami, takimi jak niewłaściwe bliznowacenie. W czasie porodu urazy krocza są częstym zjawiskiem i wymagają szybkiej interwencji położniczej.

Przyczyny

• Urazy mechaniczne: Upadki, wypadki sportowe, wypadki komunikacyjne.
• Poród: Pęknięcia podczas naturalnego porodu, szczególnie przy dużych płodach lub szybkim porodzie.
• Przemoc seksualna: Pęknięcia wynikające z przemocy lub gwałtu.
• Zabiegi chirurgiczne: Niekorzystne reakcje po operacjach ginekologicznych.

Objawy

• Ból i dyskomfort: Ból w okolicy sromu, szczególnie podczas chodzenia, siedzenia lub oddawania moczu.
• Krwawienie: Może wystąpić krwawienie z miejsca pęknięcia.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Obrzęk tkanek sromu wokół miejsca pęknięcia.
• Trudności w oddawaniu moczu: Utrudnienia i ból podczas oddawania moczu.

Powikłania

• Infekcje: Ryzyko infekcji bakteryjnych w miejscu pęknięcia.
• Bliznowacenie: Powstawanie blizn, które mogą wpływać na funkcjonowanie tkanek.
• Dyskomfort seksualny: Ból podczas stosunku seksualnego.

Zapobieganie

• Edukacja i świadomość: Unikanie ryzykownych sytuacji i przemocy.
• Ochrona podczas aktywności fizycznej: Używanie odpowiedniego sprzętu ochronnego.
• Staranna opieka podczas porodu: Zastosowanie technik zmniejszających ryzyko pęknięć.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena stanu sromu przez ginekologa lub lekarza.
• Badania obrazowe: W razie potrzeby zastosowanie USG lub innych metod diagnostycznych do oceny rozległości pęknięcia.

Leczenie

• Leczenie miejscowe: Oczyszczanie rany, stosowanie antyseptyków.
• Szwy chirurgiczne: Zamknięcie pęknięcia szwami w przypadku głębszych ran.
• Leczenie antybiotykami: Zapobieganie lub leczenie infekcji.
• Terapia bólu: Stosowanie leków przeciwbólowych.

Postępowanie w przypadku rozdarcia sromu polega przede wszystkim na chirurgicznym zszyciu rany, o ile uszkodzenie jest rozległe lub silnie krwawi. Przy mniejszych pęknięciach może wystarczyć odpowiednia dezynfekcja i obserwacja, jednak zawsze należy uwzględnić ryzyko zakażenia. W razie potrzeby wdraża się antybiotykoterapię, szczególnie gdy istnieją objawy stanu zapalnego. Po zabiegu wskazana jest higiena okolicy intymnej, unikanie wysiłku fizycznego i regularne kontrole. Odpowiednie postępowanie pozabiegowe pomaga w prawidłowym gojeniu oraz minimalizuje ryzyko powikłań i nieprawidłowego bliznowacenia.

Źródła (Pęknięcie Sromu):

• Cichowski, S., Rogers, R. (2018) – ACOG Practice Bulletin No. 198: Prevention and Management of Obstetric Lacerations at Vaginal Delivery (tłum. Biuletyn ACOG nr 198: Zapobieganie i zarządzanie pęknięciami porodowymi przy porodzie pochwowym)
• Vieira-Neto, A., Lima, F., Santos, J., Mingoti, R., Vasconcellos, G., Risco, C., Galvão, K. (2016) – Vulvovaginal laceration as a risk factor for uterine disease in postpartum dairy cows (tłum. Pęknięcie wargowo-pochwowe jako czynnik ryzyka choroby macicy u krów mlecznych po porodzie)
• Ventolini, G., Yaklic, J., Galloway, M., Hampton, M., Maher, J. (2014) – Obstetric vulvar lacerations and postpartum dyspareunia (tłum. Położnicze pęknięcia sromu i dyspareunia poporodowa)
• Kanai, M., Osada, R., Maruyama, K., Masuzawa, H., Shih, H., Konishi, I. (2001) – Warning from Nagano: increase of vulvar hematoma and/or lacerated injury caused by snowboarding (tłum. Ostrzeżenie z Nagano: wzrost liczby krwiaków sromu i/lub urazów spowodowanych snowboardingiem)
• Reed, B., Shippey, S., Kremp, A., Belin, E. J. (2013) – Vulvar Pyoderma Gangrenosum Originating From a Healed Obstetric Laceration (tłum. Ropne zapalenie skóry sromu wywodzące się z wygojonego pęknięcia porodowego)

---

B.4.2.8 Krwiak sromu (ang. Vulvar haematoma)

Co to jest krwiak sromu?

Krwiak sromu to nagromadzenie krwi w tkankach sromu, powstałe w wyniku uszkodzenia naczyń krwionośnych. Może wystąpić po urazie, podczas porodu, przy gwałtownych aktywnościach fizycznych lub w efekcie zabiegów medycznych w okolicy krocza. Objawia się bolesnym obrzękiem, czasem o zasinionym zabarwieniu, wywołując silny dyskomfort przy siedzeniu czy chodzeniu. W zależności od wielkości krwiaka i ilości zgromadzonej krwi może dojść do powikłań, takich jak ucisk na cewkę moczową lub wtórne zakażenie. Rozpoznanie jest oparte na badaniu klinicznym, czasem uzupełnionym USG.

Przyczyny

• Urazy mechaniczne: Wypadki, upadki, przemoc fizyczna, urazy sportowe.
• Poród: Krwiaki mogą powstać podczas porodu naturalnego, zwłaszcza w przypadku trudnego lub szybkiego porodu.
• Operacje ginekologiczne: Procedury chirurgiczne mogą prowadzić do uszkodzenia naczyń krwionośnych.
• Zaburzenia krzepnięcia: Choroby, które wpływają na zdolność krzepnięcia krwi.

Objawy

• Ból i dyskomfort: Intensywny ból w okolicy sromu.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Widoczny obrzęk i zaczerwienienie w miejscu krwiaka.
• Krwawienie: Może wystąpić krwawienie z uszkodzonego obszaru.
• Problemy z oddawaniem moczu: Utrudnienia w oddawaniu moczu z powodu obrzęku.

Powikłania

• Infekcje: Ryzyko infekcji w miejscu krwiaka.
• Bliznowacenie: Powstawanie blizn, które mogą wpływać na funkcjonowanie tkanek.
• Dyskomfort seksualny: Ból podczas stosunku seksualnego.

Zapobieganie

• Ochrona podczas aktywności fizycznej: Używanie odpowiedniego sprzętu ochronnego.
• Staranna opieka podczas porodu: Zastosowanie technik zmniejszających ryzyko pęknięć i urazów.
• Leczenie zaburzeń krzepnięcia: Kontrola i leczenie chorób wpływających na krzepnięcie krwi.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena stanu sromu przez ginekologa lub lekarza.
• Badania obrazowe: USG lub MRI do oceny rozmiaru i rozległości krwiaka.

Leczenie

• Obserwacja: W przypadku małych krwiaków, które nie powodują znacznego dyskomfortu.
• Drenaż: Usunięcie krwi z krwiaka przez nacięcie.
• Chirurgiczne usunięcie: Konieczne w przypadku dużych lub zakażonych krwiaków.
• Leczenie antybiotykami: W przypadku zakażenia.

Niewielkie krwiaki można leczyć zachowawczo, stosując zimne okłady, leki przeciwbólowe i ograniczając aktywność. Większe krwiaki, zwłaszcza te powodujące rozległy obrzęk i silny ból, wymagają ewakuacji krwi i zszycia krwawiących naczyń w warunkach zabiegowych. Przy podejrzeniu zakażenia włącza się antybiotyki. Po zabiegu istotne jest odpowiednie odciążenie i higiena okolic intymnych, a także kontrola ginekologiczna w celu wykluczenia nawrotu lub powikłań. Większość pacjentek powraca do pełnej sprawności po kilku tygodniach.

Źródła (Krwiak Sromu):

• Odawa, F. (2012) – Post-coital vulval haematoma: case report and review of the literature (tłum. Poźno-połciowy krwiak sromu: opis przypadku i przegląd literatury)
• Dash, S., Verghese, J., Nizami, D. J., Awasthi, R., Jaishi, S., Sunil, M. (2006) – Severe haematoma of the vulva–a report of two cases and a clinical review (tłum. Ciężki krwiak sromu – opis dwóch przypadków i przegląd kliniczny)
• Okur, M., Yıldırım, A., Köse, R. (2005) – Severe haematoma of the vulva and defloration caused by goring (tłum. Ciężki krwiak sromu i defloracja spowodowane przebiciem)
• Mangwi, A. A., Ebasone, P. V., Aroke, D., Ngek, L. T., Nji, A. S. (2019) – Non-obstetric vulva haematomas in a low resource setting: two case reports (tłum. Krwiaki sromu nie związane z położnictwem w warunkach niskich zasobów: dwa opisy przypadków)
• Papoutsis, D., Haefner, H. (2017) – Large Vulvar Haematoma of Traumatic Origin (tłum. Duży krwiak sromu pochodzenia urazowego)

---

B.4.3 Nabyte nieprawidłowości pochwy (ang. Acquired abnormalities of vagina)

Co to są nabyte nieprawidłowości pochwy?

Nabyte nieprawidłowości pochwy to różne zmiany w obrębie błony śluzowej i ścian pochwy, powstałe na skutek urazów, zabiegów, procesów nowotworowych, stanów zapalnych czy zrostów pooperacyjnych. Mogą przejawiać się w postaci polipów, torbieli, krwiaków, zrostów lub innych strukturalnych anomalii. Objawy często obejmują nieprawidłowe krwawienia, ból w trakcie współżycia, uczucie ciała obcego w pochwie czy trudności w utrzymaniu prawidłowej higieny. Diagnoza zazwyczaj wymaga badania ginekologicznego i obrazowego (USG, rzadziej MRI). Leczenie zależy od charakteru i rozległości zmiany oraz występowania dolegliwości.

Leczenie

W niektórych przypadkach wystarczy obserwacja i leczenie objawowe (np. środki przeciwbólowe czy przeciwzapalne). Jeżeli zmiana ma charakter rozrostowy lub powoduje istotny dyskomfort, konieczny może być zabieg chirurgiczny, np. usunięcie polipa, wyłuszczenie torbieli bądź korekcja zrostów. W stanach zapalnych stosuje się odpowiednią antybiotykoterapię lub leki przeciwgrzybicze i regenerujące śluzówkę. Po leczeniu ważna jest rehabilitacja i dbałość o higienę intymną, aby zapobiec nawrotowi lub powstaniu zrostów. Wszelkie zabiegi i procedury powinny być prowadzone w warunkach aseptycznych, zwłaszcza jeśli pacjentka planuje ciążę w przyszłości.

---

B.4.3.1 Polip pochwy (ang. Polyp of vagina)

Co to jest polip pochwy?

Polip pochwy to łagodna zmiana rozrostowa, tworząca się zwykle z błony śluzowej pochwy. Może występować w postaci uszypułowanego guzka, czasem krwawiącego przy dotyku lub podczas stosunku płciowego. Najczęściej spotyka się pojedyncze polipy, choć zdarzają się też mnogie. Zmiana ta nie zawsze daje wyraźne objawy, jednak bywa przyczyną plamień międzymiesiączkowych lub dyskomfortu. Rozpoznanie najczęściej potwierdza się podczas badania ginekologicznego i późniejszej weryfikacji histopatologicznej.

Przyczyny

• Zmiany hormonalne: Czynniki hormonalne mogą wpływać na rozwój polipów.
• Infekcje: Infekcje bakteryjne, wirusowe (np. HPV) mogą przyczyniać się do powstawania polipów.
• Podrażnienia mechaniczne: Tarcie, urazy lub operacje chirurgiczne mogą prowadzić do powstania polipów.

Objawy

• Bezobjawowość: Wiele polipów pochwy nie wywołuje żadnych objawów.
• Krwawienie z pochwy: Krwawienie może występować pomiędzy miesiączkami lub po stosunku.
• Wydzielina z pochwy: Nieprawidłowa wydzielina o nieprzyjemnym zapachu.
• Dyskomfort: Ból lub dyskomfort w pochwie.

Powikłania

• Infekcje: Ryzyko zakażenia w miejscu polipa.
• Bliznowacenie: Powstawanie blizn po usunięciu polipa.
• Dyskomfort seksualny: Ból podczas stosunku seksualnego.

Zapobieganie

• Higiena intymna: Regularne i delikatne mycie okolic intymnych.
• Unikanie urazów: Ostrożność podczas aktywności fizycznej, unikanie nadmiernego tarcia.
• Kontrola medyczna: Regularne wizyty u ginekologa i monitorowanie wszelkich zmian.
• Szczepienia: Szczepienia przeciw HPV mogą zapobiegać niektórym infekcjom prowadzącym do polipów.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena stanu pochwy przez ginekologa.
• Biopsja: Pobranie próbki tkanki do analizy histopatologicznej.
• Badania obrazowe: USG, MRI do oceny rozmiaru i rozległości polipa.

Leczenie

• Obserwacja: W przypadku małych, bezobjawowych polipów.
• Chirurgiczne usunięcie: Usunięcie polipa poprzez lokalną resekcję.
• Leczenie antybiotykami: W przypadku zakażenia.

Podstawą leczenia jest zwykle wycięcie polipa, co jednocześnie pozwala na jego dokładne zbadanie pod mikroskopem. Zabieg może być wykonany w warunkach ambulatoryjnych w znieczuleniu miejscowym, jeśli zmiana jest niewielka. W rzadkich przypadkach, gdy polip jest duży lub towarzyszą mu inne patologie, konieczna może być szerzej zakrojona interwencja chirurgiczna. Po zabiegu pacjentka powinna obserwować, czy nie pojawiają się plamienia, infekcje lub ból. Regularne wizyty kontrolne u ginekologa pomagają w wykluczeniu nawrotów bądź innych nieprawidłowości.

Źródła (Polip Pochwy):

• Chirayil, S. J., Tobón, H. (1982) – Polyps of the vagina: A clinicopathologic study of 18 cases (tłum. Polipy pochwy: kliniczno-patologiczne badanie 18 przypadków)
• Daneshpajooh, A., Mirzaei, M., Iranpour, M. (2021) – An Unusual Presentation of Giant Fibroepithelial Polyp of the Vagina (tłum. Nietypowa prezentacja ogromnego włókniakowatego polipa pochwy)
• McCluggage, W. G., Young, R. (2007) – Tubulo-squamous Polyp: A Report of Ten Cases of a Distinctive Hitherto Uncharacterized Vaginal Polyp (tłum. Tubulo-skwamosowy polip: raport dziesięciu przypadków charakterystycznego, dotychczas nieopisanego polipa pochwy)
• Halvorsen, T., Johannesen, E. (1992) – Fibroepithelial polyps of the vagina: are they old granulation tissue polyps? (tłum. Włókniakowate polipy pochwy: czy są to stare polipy z tkanki ziarninowej?)
• Alotay, A., Sarhan, O., Alghanbar, M., Nakshabandi, Z. (2015) – Fibroepithelial vaginal polyp in a newborn (tłum. Włókniakowaty polip pochwy u noworodka)

---

B.4.3.2 Nagromadzenie menstrualnej krwi w pochwie (ang. Haematocolpos)

Co to jest Nagromadzenie menstrualnej krwi w pochwie?

Nagromadzenie krwi menstruacyjnej w pochwie, zwane też hematokolposem, to nagromadzenie krwi w świetle pochwy. Może wystąpić w wyniku zablokowania ujścia pochwy (np. przy zarośnięciu błony dziewiczej) czy nieprawidłowości anatomicznych. Czasami przyczyną są również urazy, zabiegi ginekologiczne bądź intensywne krwawienie miesiączkowe w połączeniu z przeszkodą w odpływie krwi. Objawia się uczuciem rozpierania w pochwie, bólem w dole brzucha i możliwymi trudnościami w oddawaniu moczu lub w defekacji. Diagnozę stawia się głównie na podstawie badania ginekologicznego i USG.

Przyczyny

• Nieprzepuszczalna błona dziewicza (imperforate hymen): Najczęstsza przyczyna haematocolpos, stanowiąca około 90% przypadków.
• Wady anatomiczne: Wrodzone anomalie, takie jak atrezja pochwy, agenezja pochwy.
• Zabiegi chirurgiczne lub urazy: Mogą prowadzić do zrostów i zablokowania odpływu krwi.

Objawy

• Cyklowy ból brzucha: Ból pojawiający się co miesiąc, związany z menstruacją.
• Brak menstruacji (amenorrhoea): Mimo prawidłowego dojrzewania i rozwoju drugorzędowych cech płciowych.
• Objawy moczowe: Trudności w oddawaniu moczu, zatrzymanie moczu, zmiana strumienia moczu.
• Wzmożony dyskomfort w podbrzuszu: Uczucie pełności, obrzęk, bóle podbrzusza.

Powikłania

• Infekcje: Ryzyko zakażeń bakteryjnych z powodu zalegającej krwi.
• Endometrioza: Retrogradacja krwi menstruacyjnej może prowadzić do powstania ognisk endometriozy.
• Hydronefroza: Zablokowanie przepływu moczu może prowadzić do powiększenia nerek.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza: Regularne badania ginekologiczne, szczególnie u dziewcząt z podejrzeniem wrodzonych anomalii.
• Świadomość objawów: Edukacja na temat objawów haematocolpos i znaczenie wczesnego wykrycia.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ginekologa, często w połączeniu z badaniem ultrasonograficznym.
• MRI i USG: Stosowane do oceny strukturalnych anomalii i potwierdzenia diagnozy.
• Badania histopatologiczne: W rzadkich przypadkach, jeśli istnieje podejrzenie innych zmian patologicznych.

Leczenie

• Chirurgiczne usunięcie przeszkody: Hymenektomia (usunięcie nieprzepuszczalnej błony dziewiczej) lub inne procedury chirurgiczne w zależności od przyczyny.
• Drenaż: Usunięcie nagromadzonej krwi przez nacięcie.
• Antybiotyki: W przypadku zakażenia.

Terapia polega przede wszystkim na usunięciu przyczyny zastoju krwi, np. poprzez nacięcie błony dziewiczej w przypadku jej zarośnięcia. Jeśli krwiak jest duży, może być konieczne odbarczenie i oczyszczenie pochwy z nagromadzonej krwi. Równolegle stosuje się leczenie przeciwbólowe i w razie potrzeby antybiotyki, by zapobiec zakażeniu. Po ustąpieniu krwiaka warto przeprowadzić dalszą diagnostykę w celu wykluczenia wad wrodzonych lub nabytych, które mogły przyczynić się do problemu. Ważne jest też monitorowanie cyklu miesiączkowego i regularne badania kontrolne.

Źródła (Nagromadzenie Menstrualnej Krwi w Pochwie):

• Sivasamboo, R. (1968) – Haematocolpos (tłum. Haematocolpos)
• Barrios Rivero, F. Y., Holst, A., Sørensen, R. G. (2015) – Magnetic resonance imaging as supplement to clinical examination by suspicion of haematocolpos (tłum. Obrazowanie rezonansem magnetycznym jako uzupełnienie badania klinicznego w podejrzeniu haematocolpos)
• Bonello, K., Tlili, Y., Ben Zeid, O., Figoni, H., Mazeghrane, M. (2020) – Haematocolpos due to imperforate hymen disguised as constipation (tłum. Haematocolpos spowodowane nieprzepuszczalną błoną dziewiczą ukrywające się jako zaparcie)
• Kumar, A., Mittal, M., Prasad, S., Sharma, J. (2002) – Haematocolpos–an uncommon cause of lower abdominal pain in adolescent girls (tłum. Haematocolpos – rzadka przyczyna bólu podbrzusza u dziewcząt w wieku dojrzewania)
• Berman, L., Stringer, D., St Onge, O., Daneman, A., Smith, C. (1987) – Case report: unilateral haematocolpos in uterine duplication associated with renal agenesis (tłum. Opis przypadku: jednostronne haematocolpos w przypadku duplikacji macicy związanej z agenezją nerek)

---

B.4.3.3 Ciało obce w pochwie (ang. Vaginal foreign body)

Co to jest ciało obce w pochwie?

Ciało obce w pochwie to każdy przedmiot lub fragment materiału, który nie jest naturalnie obecny w drogach rodnych i został tam wprowadzony przypadkowo lub celowo. Może to być np. tampon pozostawiony na dłuższy czas, fragment środka antykoncepcyjnego czy zabawkę erotyczną. Długotrwała obecność ciała obcego prowadzi do podrażnień, zakażeń i przykrego zapachu, a w skrajnych przypadkach do poważnych powikłań, takich jak zespół wstrząsu toksycznego. Objawy mogą obejmować nieprawidłową wydzielinę, ból i dyskomfort, szczególnie podczas chodzenia i współżycia.

Przyczyny

• Zabawy dzieci: Dzieci mogą włożyć do pochwy różne przedmioty, jak zabawki czy fragmenty papieru.
• Próby antykoncepcji lub leczenia: Użycie przedmiotów do celów antykoncepcyjnych lub terapeutycznych.
• Przemoc seksualna: Wprowadzenie ciała obcego podczas ataku.
• Zaburzenia psychiczne: Niektóre zaburzenia mogą prowadzić do umyślnego wprowadzenia ciał obcych.

Objawy

• Ból i dyskomfort: Ból w pochwie lub dolnej części brzucha.
• Krwawienie z pochwy: Krwawienie niezwiązane z cyklem menstruacyjnym.
• Wydzielina z pochwy: Nieprawidłowa, często cuchnąca wydzielina.
• Problemy z oddawaniem moczu: Dysuria, częste oddawanie moczu.

Powikłania

• Infekcje: Zakażenie bakteryjne, grzybicze lub wirusowe w miejscu ciała obcego.
• Bliznowacenie i uszkodzenia tkanek: Długotrwałe obecność ciała obcego może prowadzić do bliznowacenia i uszkodzeń.
• Przetoki: Powstanie nieprawidłowych połączeń między narządami, jak przetoka pęcherzowo-pochwowa.

Zapobieganie

• Edukacja dzieci: Nauczanie dzieci o bezpiecznych zabawach i zagrożeniach związanych z wprowadzeniem przedmiotów do ciała.
• Bezpieczne praktyki medyczne: Stosowanie odpowiednich metod antykoncepcji i leczenia.
• Opieka i wsparcie psychologiczne: Dla osób z zaburzeniami psychicznymi.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena stanu pochwy przez ginekologa.
• Badania obrazowe: USG, MRI lub RTG do lokalizacji i oceny ciała obcego.
• Vaginoskopia: Bezpośrednia wizualizacja wnętrza pochwy.

Leczenie

• Usunięcie ciała obcego: Usunięcie mechaniczne ciała obcego za pomocą narzędzi chirurgicznych.
• Leczenie antybiotykami: W przypadku zakażenia.
• Opieka pooperacyjna: Monitorowanie gojenia się ran i zapobieganie powikłaniom.

Usunięcie ciała obcego z pochwy jest konieczne, by zapobiec zakażeniom i powikłaniom. Zazwyczaj przeprowadza się je w gabinecie ginekologicznym po zbadaniu pacjentki w wziernikach. Po wyjęciu ciała obcego zaleca się ocenę ewentualnych uszkodzeń śluzówki oraz badania mikrobiologiczne, jeżeli podejrzewa się infekcję. Często stosuje się antybiotyki lub leki przeciwgrzybicze, by zahamować rozwój zakażenia. Profilaktyka obejmuje stosowanie się do zaleceń dotyczących użytkowania i wymiany tamponów czy innych akcesoriów pochwowych oraz dbałość o higienę intymną.

Źródła (Ciało Obce w Pochwie):

• Hepp, J., & Everhart, W. C. (1950) – Foreign body in the immature vagina (tłum. Ciało obce w niedojrzałej pochwie)
• Henderson, P. A., & Scott, R. (1966) – Foreign Body Vaginitis Caused by Toilet Tissue (tłum. Zapalenie pochwy spowodowane ciałem obcym w postaci papieru toaletowego)
• Shah, A. N., Olah, K., & Jackson, R. (2003) – Retained foreign bodies in the vagina (tłum. Zatrzymane ciała obce w pochwie)
• Panda, S., Das, A., Das, R., Sharma, N., & Jante, V. (2022) – An Unusual Case of Retained Foreign Body in the Vagina With Vaginal Fibrosis (tłum. Nietypowy przypadek zatrzymanego ciała obcego w pochwie z włóknieniem pochwy)
• Buca, D., Di Tizio, L., Ianieri, M. M., Murgano, D., Leombroni, M., & Liberati, M. (2016) – Peritonitis due to a foreign vaginal body: A case report (tłum. Zapalenie otrzewnej spowodowane ciałem obcym w pochwie: opis przypadku)

---

B.4.3.4 Krwiak pochwy (ang. Vaginal haematoma)

Co to jest krwiak pochwy?

Krwiak pochwy to nagromadzenie krwi w tkankach ściany pochwy, różniące się od hematokolposu, który dotyczy krwi wewnątrz światła pochwy. Zazwyczaj pojawia się w wyniku urazów mechanicznych, pęknięcia naczyń krwionośnych w trakcie porodu, zabiegów ginekologicznych lub stosunku płciowego. Może manifestować się bolesnym zgrubieniem, zasinieniem oraz uczuciem rozpierania i dyskomfortu. W niektórych przypadkach krwiak samoistnie się wchłania, lecz przy większych zmianach istnieje ryzyko zakażenia i konieczność interwencji lekarskiej. Rozpoznanie opiera się na badaniu klinicznym, a czasem na dodatkowej diagnostyce obrazowej.

Przyczyny

• Urazy mechaniczne: Wypadki, zabiegi chirurgiczne, przemoc fizyczna.
• Poród: Krwiaki mogą powstać podczas porodu naturalnego, szczególnie w przypadku trudnego lub szybkiego porodu.
• Zabiegi ginekologiczne: Procedury takie jak episiotomia lub laserowa konizacja szyjki macicy.
• Choroby układu krążenia: Problemy z krzepnięciem krwi mogą zwiększać ryzyko powstawania krwiaków.

Objawy

• Ból i dyskomfort: Intensywny ból w okolicy pochwy i dolnej części brzucha.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Widoczny obrzęk i zaczerwienienie w miejscu krwiaka.
• Krwawienie z pochwy: Krwawienie niezwiązane z cyklem menstruacyjnym.
• Problemy z oddawaniem moczu: Utrudnienia w oddawaniu moczu z powodu obrzęku.

Powikłania

• Infekcje: Ryzyko zakażenia w miejscu krwiaka.
• Bliznowacenie: Powstawanie blizn, które mogą wpływać na funkcjonowanie tkanek.
• Dyskomfort seksualny: Ból podczas stosunku seksualnego.
• Zagrażające życiu krwawienie: Duże krwiaki mogą prowadzić do znacznej utraty krwi.

Zapobieganie

• Edukacja i świadomość: Unikanie ryzykownych sytuacji i przemocy.
• Ochrona podczas aktywności fizycznej: Używanie odpowiedniego sprzętu ochronnego.
• Staranna opieka podczas porodu: Zastosowanie technik zmniejszających ryzyko pęknięć i urazów.
• Leczenie chorób krążenia: Kontrola i leczenie zaburzeń krzepnięcia krwi.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena stanu pochwy przez ginekologa lub lekarza.
• Badania obrazowe: USG, MRI lub RTG do oceny rozmiaru i rozległości krwiaka.

Leczenie

• Obserwacja: W przypadku małych krwiaków, które nie powodują znacznego dyskomfortu.
• Drenaż: Usunięcie krwi z krwiaka przez nacięcie.
• Chirurgiczne usunięcie: Konieczne w przypadku dużych lub zakażonych krwiaków.
• Leczenie antybiotykami: W przypadku zakażenia.

Niewielkie krwiaki często wchłaniają się samoistnie, a leczenie ogranicza się do obserwacji, łagodzenia bólu (zimne okłady, środki przeciwbólowe) i dbałości o higienę. Przy większych krwiakach powodujących silne dolegliwości bywa konieczne nakłucie i ewakuacja krwi lub chirurgiczne zaopatrzenie krwawiących naczyń. Po zabiegu istotna jest kontrola ginekologiczna w celu oceny gojenia oraz zapobiegania ewentualnym powikłaniom. W przypadku powtarzających się krwiaków warto rozszerzyć diagnostykę w kierunku zaburzeń krzepnięcia. Odpowiednia profilaktyka urazów pochwy, zwłaszcza w okresie porodowym, pomaga zmniejszyć ryzyko ich wystąpienia.

Źródła (Krwiak Pochwy):

• Giannacopoulos, K., Troukis, E., Constandinou, P., Rozis, I., Kokonakis, C., Giannikos, L. (1998) – Hematometra and extended vaginal haematoma after laser conization. A case report. (tłum. Hematometra i rozległy krwiak pochwy po konizacji laserowej. Opis przypadku)
• Kehila, M., Mahjoub, S., Kebaili, S., Rajhi, H., Zouari, F. (2010) – Management of postpartum vaginal haematomas by embolisation: two cases (tłum. Zarządzanie poporodowymi krwiakami pochwy przez embolizację: dwa przypadki)
• Okur, M., Yıldırım, A., Köse, R. (2005) – Severe haematoma of the vulva and defloration caused by goring (tłum. Ciężki krwiak sromu i defloracja spowodowane przebiciem)
• Kuhn, R., Crespigny, L. (1985) – Vault Haematoma after Vaginal Hysterectomy: An Invariable Sequel? (tłum. Krwiak w pochwie po histerektomii pochwowej: niezmienny następstwo?)
• Harf, S., Marschke, J., Lippkowski, A., Beilecke, K., Tunn, R. (2015) – Vaginal Revision of a Haematoma after Placement of Retropubic Tapes in Two Cases (tłum. Waginoplastyka krwiaka po umieszczeniu taśm retropubicznych w dwóch przypadkach)

---

B.4.3.5 Leukoplakia pochwy (ang. Leukoplakia of vagina)

Co to jest leukoplakia pochwy?

Leukoplakia pochwy to zmiana o charakterze rogowacenia nabłonka, przejawiająca się białawymi, matowymi płatami na błonie śluzowej. Najczęściej wiąże się z zaburzeniami hormonalnymi, przewlekłymi stanami zapalnymi lub drażnieniem mechanicznym. W wielu przypadkach nie wywołuje poważnych objawów, choć bywa przyczyną uczucia suchości, świądu i niekiedy drobnego krwawienia przy dotyku. Leukoplakia sama w sobie nie jest nowotworem, jednak w rzadkich sytuacjach może współistnieć z procesami przednowotworowymi. Diagnozę potwierdza ocena histopatologiczna wycinka.

Przyczyny

• Chroniczne zapalenie: Długotrwałe stany zapalne mogą prowadzić do rozwoju leukoplakii.
• Działanie drażniących substancji: Chemiczne drażnienia, takie jak mydła, detergenty, mogą powodować zmiany.
• Zaburzenia hormonalne: Zmiany poziomu hormonów mogą wpływać na rozwój leukoplakii.
• Zakażenia wirusowe: Wirusy, takie jak HPV, mogą przyczyniać się do powstawania leukoplakii.

Objawy

• Bezobjawowość: Często leukoplakia nie wywołuje żadnych objawów.
• Świąd i pieczenie: Może występować dyskomfort w postaci świądu lub pieczenia.
• Zaburzenia wydzieliny: Zmiana konsystencji i ilości wydzieliny z pochwy.

Powikłania

• Przednowotworowy potencjał: Leukoplakia może prowadzić do rozwoju dysplazji i raka.
• Infekcje: Zwiększone ryzyko infekcji bakteryjnych lub grzybiczych.
• Bliznowacenie: Powstawanie blizn i zmiany strukturalne tkanek.

Zapobieganie

• Higiena intymna: Regularne mycie okolic intymnych przy użyciu delikatnych środków.
• Unikanie drażniących substancji: Ograniczenie stosowania chemicznych środków myjących i kosmetyków.
• Regularne badania ginekologiczne: Monitorowanie stanu zdrowia pochwy i wczesna diagnostyka zmian.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena wizualna przez ginekologa.
• Biopsja: Pobranie próbki tkanki do analizy histopatologicznej.
• Badania obrazowe: USG, MRI w celu oceny rozmiaru i rozległości zmian.

Leczenie

• Leczenie miejscowe: Stosowanie kremów steroidowych, takich jak budesonid.
• Chirurgiczne usunięcie: Usunięcie zmian poprzez resekcję chirurgiczną.
• Leczenie przyczynowe: Leczenie podstawowych przyczyn, takich jak infekcje wirusowe.

Postępowanie zależy od przyczyny i stopnia zaawansowania zmian. Często stosuje się leczenie przyczynowe – hormonalne (w przypadku niedoborów estrogenów), przeciwzapalne lub przeciwgrzybicze, jeżeli wykryto infekcje. Konieczne może być mechaniczne usunięcie zrogowaciałych fragmentów nabłonka, np. za pomocą elektrokoagulacji czy laseroterapii. Ważna jest obserwacja pacjentki w celu monitorowania ewentualnych zmian przedrakowych. Istotną rolę w profilaktyce pełni odpowiednia higiena intymna i unikanie czynników drażniących, które mogą nasilać objawy rogowacenia.

Źródła (Leukoplakia Pochwy):

• Condic, M., Mustea, A., Ralse, DJ., Wenzel, J., Braegelmann, C. (2022) – Severe Leukoplakia of the Vagina and Cervix Successfully Treated with Intravaginal Application of Topical Glucocorticoids (tłum. Ciężka leukoplakia pochwy i szyjki macicy skutecznie leczona wewnątrzpochwowym zastosowaniem miejscowych glikokortykosteroidów)
• Wallace, H., WHIMSTER, I. W. (1951) – Vulval Atrophy and Leukoplakia (tłum. Atrofia sromu i leukoplakia)
• Coppi, F. (1989) – Leukoplakia of the Urinary Tract (tłum. Leukoplakia dróg moczowych)
• Brown, D., Kaufman, R., Gardner, H. (1973) – Leukoplakia of the Cervix (tłum. Leukoplakia szyjki macicy)
• Vuckovic, N., Bokor-Bratić, M., Vučković, D. (2004) – Histological Characteristics of Oral Leukoplakia (tłum. Charakterystyka histologiczna leukoplakii jamy ustnej)
• Yi, L. (2009) – The relationships between age,the state of gential tract and vaginitis,cervical erosion and vulvae leukoplakia (tłum. Związki między wiekiem, stanem narządów płciowych a zapaleniem pochwy, erozją szyjki macicy i leukoplakią sromu)

---

B.4.3.6 Śródnabłonkowa neoplazja pochwy niskiego stopnia (ang. Low grade squamous intraepithelial lesion of vagina)

Co to jest śródnabłonkowa neoplazja pochwy niskiego stopnia?

Śródnabłonkowa neoplazja pochwy niskiego stopnia (VaIN – Vaginal Intraepithelial Neoplasia, low grade) to zmiana przedrakowa w nabłonku pochwy o stosunkowo małym ryzyku przekształcenia się w raka inwazyjnego. Jest często powiązana z infekcją wirusem HPV, głównie o niskim potencjale onkogennym. Może przebiegać bezobjawowo lub powodować niewielkie plamienia kontaktowe i dyskomfort w pochwie. Często wykrywana jest przypadkowo w trakcie badania ginekologicznego albo kolposkopii. Diagnoza potwierdzana jest badaniem cytologicznym i histopatologicznym.

Przyczyny

• Infekcja HPV: Główną przyczyną jest infekcja wirusem HPV, szczególnie typami niskiego ryzyka.
• Czynniki ryzyka: Promiskuityzm, wczesne rozpoczęcie życia seksualnego, palenie tytoniu, osłabienie układu odpornościowego.

Objawy

• Bezobjawowość: Często zmiany te nie wywołują żadnych objawów.
• Nieprawidłowe krwawienia: Mogą występować niewielkie krwawienia międzymiesiączkowe lub po stosunku.
• Wydzielina z pochwy: Zmiana konsystencji i ilości wydzieliny.

Powikłania

• Ryzyko progresji: Niewielkie ryzyko przekształcenia się w zmiany średniego lub wysokiego stopnia, a ostatecznie w raka.
• Infekcje: Możliwość wystąpienia wtórnych infekcji.

Zapobieganie

• Szczepienia przeciw HPV: Szczepienie przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego.
• Regularne badania cytologiczne: Cytologia i kolposkopia w celu wczesnego wykrycia zmian.
• Unikanie czynników ryzyka: Ograniczenie liczby partnerów seksualnych, unikanie palenia.

Diagnoza

• Cytologia: Badanie cytologiczne wykrywające obecność nieprawidłowych komórek.
• Kolposkopia: Wizualne badanie pochwy i szyjki macicy.
• Biopsja: Pobranie próbki tkanki do analizy histopatologicznej.

Leczenie

• Obserwacja: W wielu przypadkach zaleca się jedynie obserwację i regularne kontrole.
• Terapia fotodynamiczna: Skuteczna metoda leczenia zmian niskiego stopnia.
• Leczenie chirurgiczne: W przypadku progresji do zmian wysokiego stopnia.

W wielu przypadkach we wczesnym stadium zalecana jest obserwacja i regularna cytologia, ponieważ zmiana może ulegać regresji. Jeśli jednak zmiana powiększa się lub utrzymuje się długi czas, konieczne bywają metody destrukcyjne (krioterapia, laseroterapia) lub chirurgiczne wycięcie zajętego fragmentu pochwy. Ważne jest także leczenie współistniejących infekcji, w tym zakażeń HPV. Profilaktyka obejmuje szczepienie przeciwko wirusowi HPV oraz przestrzeganie zasad bezpiecznego współżycia. Regularne kontrole ginekologiczne pomagają w szybkiej ocenie przebiegu choroby i zapobiegają ewentualnej progresji.

Źródła (Zmiana Śródnabłonkowa Małego Stopnia Pochwy):

• Yao, H., Yan, J., Zhou, Z., Shen, S., Wu, Y., Liu, P., Zhang, H., Wang, X. (2022) – A chlorin e6 derivative‐mediated photodynamic therapy for patients with cervical and vaginal low‐grade squamous intraepithelial lesions: a retrospective analysis (tłum. Terapia fotodynamiczna z użyciem pochodnej chloriny e6 dla pacjentek z niskostopniowymi zmianami śródnabłonkowymi szyjki macicy i pochwy: analiza retrospektywna)
• Gu, L., Cheng, M., Hong, Z., Di, W., Qiu, L. (2021) – The Effect of Local Photodynamic Therapy for 5-aminolevulinic acid in the Treatment of Cervical Low-grade Squamous Intraepithelial Lesions with High-Risk HPV Infection: A Retrospective Study (tłum. Wpływ lokalnej terapii fotodynamicznej z użyciem kwasu 5-aminolewulinowego w leczeniu niskostopniowych zmian śródnabłonkowych szyjki macicy z zakażeniem HPV wysokiego ryzyka: badanie retrospektywne)
• Gong, Y., Xie, Y., Chen, L., Sui, L. (2021) – Intravascular Papillary Endothelial Hyperplasia Mimicking Vaginal Malignant Tumor in a Post-Radiotherapy Patient: A Case Report and Literature Review (tłum. Śródbłonkowa hiperplazja brodawkowata naczyń imitująca złośliwy guz pochwy u pacjentki po radioterapii: opis przypadku i przegląd literatury)
• Sasagasako, N., Kosaka, K., Sagae, Y., Itoh, K., Aratake, J., Yamada, K., Inayama, Y., Gou, R., Kawamura, A., Yamanishi, M., Yamanishi, Y., Suzuki, M., Arai, K. (2020) – Recurrent vaginal intraepithelial neoplasia successfully treated with topical imiquimod: A case report (tłum. Nawracająca wewnątrznabłonkowa neoplazja pochwy skutecznie leczona miejscowym imikwimodem: opis przypadku)
• Divković, A., Radić, K., Sabitović, D., Golub, N., Rajković, M., Rumora Samarin, I., Karasalihović, Z., Šerak, A., Trnačević, E., Turčić, P., Butorac, D., Vitali Čepo, D. (2022) – Effect of Alpha-Lipoic Acid Supplementation on Low-Grade Squamous Intraepithelial Lesions—Double-Blind, Randomized, Placebo-Controlled Trial (tłum. Wpływ suplementacji kwasem alfa-liponowym na niskostopniowe zmiany śródnabłonkowe – podwójnie ślepe, randomizowane, kontrolowane badanie z placebo)
• Audet-Lapointe, P., Body, G., Vauclair, R., Drouin, P., Ayoub, J. (1990) – Vaginal intraepithelial neoplasia (tłum. Neoplazja śródnabłonkowa pochwy)
• Kaufman, R. (1996) – Atypical squamous cells of undetermined significance and low-grade squamous intraepithelial lesion: diagnostic criteria and management (tłum. Nietypowe komórki płaskonabłonkowe o nieokreślonym znaczeniu i zmiana śródnabłonkowa małego stopnia: kryteria diagnostyczne i zarządzanie)
• Lamos, C., Mihaljevic, C., Aulmann, S., Bruckner, T., Domschke, C., Wallwiener, M., Paringer, C., Fluhr, H., Schott, S., Dinkic, C., Brucker, J., Golatta, M., Gensthaler, L., Eichbaum, M., Sohn, C., Rom, J. (2016) – Detection of Human Papillomavirus Infection in Patients with Vaginal Intraepithelial Neoplasia (tłum. Wykrywanie infekcji wirusem brodawczaka ludzkiego u pacjentek z neoplazją śródnabłonkową pochwy)
• Srodon, M., Stoler, M., Baber, G., Kurman, R. (2006) – The Distribution of Low and High-risk HPV Types in Vulvar and Vaginal Intraepithelial Neoplasia (VIN and VaIN) (tłum. Rozkład typów HPV o niskim i wysokim ryzyku w neoplazji śródnabłonkowej sromu i pochwy)
• Zuna, R. E., Wang, S. S., Rosenthal, D., Jeronimo, J., Schiffman, M., Solomon, D. (2005) – Determinants of human papillomavirus-negative, low-grade squamous intraepithelial lesions in the atypical squamous cells of undetermined significance/low-grade squamous intraepithelial lesions triage study (ALTS) (tłum. Czynniki decydujące o obecności zmian śródnabłonkowych małego stopnia ujemnych na obecność wirusa brodawczaka ludzkiego w badaniu ALTS)

---

B.4.3.7 Pooperacyjne zrosty pochwy (ang. Postoperative adhesions of vagina)

Co to są pooperacyjne zrosty pochwy?

Pooperacyjne zrosty pochwy to bliznowate pasma tkankowe, które tworzą się w obrębie ścian pochwy wskutek procesów gojenia po zabiegach chirurgicznych, takich jak korekty wad rozwojowych, wycięcie zmian nowotworowych czy inne interwencje ginekologiczne. Mogą prowadzić do zawężenia światła pochwy, utrudniając współżycie, badania ginekologiczne czy aplikowanie tamponów. Czasami powodują dolegliwości bólowe bądź uczucie ciągnięcia w podbrzuszu. Rozpoznanie zrostów potwierdza badanie wziernikowe i często dodatkowo obrazowe (USG przezpochwowe).

Przyczyny

• Operacje ginekologiczne: Zabiegi chirurgiczne w obrębie miednicy i pochwy.
• Infekcje: Pooperacyjne infekcje mogą prowadzić do powstania zrostów.
• Reakcja na obce ciało: Materiały chirurgiczne pozostawione w ciele mogą wywoływać reakcję zapalną prowadzącą do zrostów.

Objawy

• Ból w miednicy: Przewlekły ból w miednicy, który może być nasilany podczas aktywności fizycznej lub stosunku.
• Niepłodność: Zrosty mogą prowadzić do trudności w zajściu w ciążę.
• Zaburzenia menstruacyjne: Nieregularne lub bolesne miesiączki.

Powikłania

• Niedrożność jelit: Zrosty mogą prowadzić do mechanicznej niedrożności jelit.
• Zaburzenia funkcji pęcherza: Ucisk na pęcherz moczowy może powodować problemy z oddawaniem moczu.
• Ryzyko ponownych operacji: Konieczność przeprowadzania kolejnych operacji w celu usunięcia zrostów.

Zapobieganie

• Techniki chirurgiczne: Stosowanie mikrochirurgii i minimalnie inwazyjnych technik operacyjnych.
• Bariera antyzrostowa: Użycie materiałów barierowych, takich jak hydrogels, w celu zapobiegania tworzeniu się zrostów.
• Leczenie infekcji: Szybkie leczenie wszelkich infekcji pooperacyjnych.

Diagnostyka

• Laparoskopia: Bezpośrednia wizualizacja zrostów za pomocą kamery wprowadzonej do jamy brzusznej.
• Badania obrazowe: MRI lub ultrasonografia w celu oceny rozległości zrostów.

Leczenie

• Operacyjne usunięcie zrostów: Laparoskopia lub laparotomia w celu usunięcia zrostów.
• Leczenie bólu: Stosowanie leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych.
• Fizjoterapia: Terapia mająca na celu poprawę funkcji miednicy i zmniejszenie bólu.

Leczenie polega na chirurgicznym rozdzieleniu zrostów w warunkach zabiegowych, najczęściej drogą przezpochwową. Po zabiegu zaleca się stosowanie odpowiednich żeli zapobiegających ponownemu zrastaniu, a także rehabilitację uroginekologiczną i ćwiczenia rozciągające ściany pochwy. Czasami konieczne jest okresowe stosowanie dilatorów, które pomagają utrzymać prawidłową szerokość kanału pochwy. Istotna jest prawidłowa pielęgnacja rany pooperacyjnej i regularne kontrole ginekologiczne w celu oceny gojenia. Wczesne wykrycie i usunięcie zrostów zapobiega dalszym powikłaniom i znacząco poprawia komfort pacjentki.

Źródła (Pooperacyjne Zrosty Pochwy):

• Chandel, A. K., Shimizu, A., Hasegawa, K., Ito, T. (2021) – Advancement of Biomaterial-Based Postoperative Adhesion Barriers (tłum. Postęp w biomateriałowych barierach przeciwzrostowych pooperacyjnych)
• Thakur, M., Rambhatla, A., Qadri, F., Chatzicharalampous, C., Awonuga, M., Saed, G., Diamond, M., Awonuga, A. (2020) – Is There a Genetic Predisposition to Postoperative Adhesion Development? (tłum. Czy istnieje genetyczna predyspozycja do rozwoju zrostów pooperacyjnych?)
• Ghobrial, S., Ott, J., Parry, J. (2023) – An Overview of Postoperative Intraabdominal Adhesions and Their Role on Female Infertility: A Narrative Review (tłum. Przegląd pooperacyjnych zrostów wewnątrzbrzusznych i ich rola w niepłodności kobiet: przegląd narracyjny)
• Wei, G., Wang, Z., Liu, R., Zhou, C., Li, E., Shen, T., Wang, X., Wu, Y., Li, X. (2021) – A combination of hybrid polydopamine-human keratinocyte growth factor nanoparticles and sodium hyaluronate for the efficient prevention of postoperative abdominal adhesion formation (tłum. Połączenie hybrydowych nanocząsteczek polidopaminy-czynnika wzrostu keratynocytów ludzkich i hialuronianu sodu w celu skutecznego zapobiegania tworzeniu się pooperacyjnych zrostów brzusznych)
• Tazeoğlu, D., Benli, S., Tikici, D., Esmer, A., Dirlik, M. M. (2022) – Can minimally invasive surgical techniques reduce the incidence of postoperative adhesions? (tłum. Czy techniki chirurgii minimalnie inwazyjnej mogą zmniejszyć częstość występowania zrostów pooperacyjnych?)
• S. Ghobrial, J. Ott, J. Parry (2023) – An Overview of Postoperative Intraabdominal Adhesions and Their Role on Female Infertility: A Narrative Review (tłum. Przegląd pooperacyjnych zrostów wewnątrzbrzusznych i ich rola w niepłodności kobiet: Przegląd narracyjny)
• Qiongyuan Hu, X. Xia, X. Kang, P. Song, Zhijian Liu, Meng Wang, Xiaofeng Lu, W. Guan, Song Liu (2021) – A review of physiological and cellular mechanisms underlying fibrotic postoperative adhesion (tłum. Przegląd mechanizmów fizjologicznych i komórkowych leżących u podstaw włóknistych zrostów pooperacyjnych)
• Bo Liu, Yunfan Kong, O. A. Alimi, Mitchell A. Kuss, H. Tu, Wenfeng Hu, Abu Rafay, K. Vikas, Wen Shi, M. Lerner, William L. Berry, Yulong Li, M. Carlson, Bin Duan (2023) – Multifunctional Microgel-Based Cream Hydrogels for Postoperative Abdominal Adhesion Prevention (tłum. Wielofunkcyjne kremowe hydrogely oparte na mikrogeli do zapobiegania pooperacyjnym zrostom brzusznym)
• J. Lang, D. Ma, Y. Xiang, K. Hua, Kaijiang Liu, L. Pan, Ping Wang, S. Yao, Fujie Zhao, Wenjun Cheng, M. Cui, Hongyan Guo, R. Guo, L. Hong, Peiling Li, Mubiao Liu, Y. Meng, Hui Wang, Jianliu Wang, Wuliang Wang, Ming Wu, Xingsheng Yang, Jun Zhang (2020) – Chinese expert consensus on the prevention of abdominal pelvic adhesions after gynecological tumor surgeries (tłum. Chiński konsensus ekspertów dotyczący zapobiegania zrostom brzuszno-miedniczym po operacjach nowotworów ginekologicznych)

---

B.4.3.8 Wypadanie sklepienia pochwy po histerektomii (ang. Prolapse of vaginal vault after hysterectomy)

Co to jest wypadanie sklepienia pochwy po histerektomii?

Wypadanie sklepienia pochwy (szczytu pochwy) po histerektomii to stan, w którym górna część pochwy, po usunięciu macicy, obniża się lub wypada na zewnątrz sromu. Wynika to z osłabienia struktur podtrzymujących narządy miednicy mniejszej, takich jak więzadła i powięzi, co może nastąpić z czasem po zabiegu operacyjnym. Objawy obejmują uczucie ciągnięcia lub ciężaru w miednicy, dyskomfort przy współżyciu i trudności w utrzymaniu higieny. Niekiedy towarzyszą temu inne postaci obniżenia narządów miednicy, jak wypadanie pęcherza czy odbytnicy. Rozpoznanie opiera się na badaniu ginekologicznym z oceną stopnia obniżenia.

Przyczyny

• Operacja histerektomii: Główna przyczyna to usunięcie macicy, co osłabia struktury podtrzymujące sklepienie pochwy.
• Uszkodzenie mięśni i więzadeł: Uszkodzenia podczas operacji mogą prowadzić do wypadania.
• Zaburzenia tkanki łącznej: Wrodzone lub nabyte zaburzenia tkanki łącznej mogą zwiększać ryzyko.

Objawy

• Wrażenie wypukłości: Uczucie wypukłości lub obecności czegoś w pochwie.
• Ból i dyskomfort: Ból w dolnej części brzucha i miednicy.
• Problemy z oddawaniem moczu: Trudności w oddawaniu moczu lub nietrzymanie moczu.
• Zaburzenia seksualne: Ból podczas stosunku seksualnego.

Powikłania

• Infekcje: Zwiększone ryzyko infekcji dróg moczowych i pochwy.
• Nietrzymanie moczu: Problemy z kontrolą pęcherza.
• Nawracające wypadanie: Nawroty wypadania po operacji.

Zapobieganie

• Techniki chirurgiczne: Stosowanie technik minimalnie inwazyjnych podczas histerektomii.
• Fizjoterapia: Ćwiczenia mięśni dna miednicy po operacji.
• Zdrowy styl życia: Utrzymywanie prawidłowej wagi i unikanie czynników ryzyka.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ginekologa.
• Badania obrazowe: USG, MRI do oceny rozległości wypadania.
• Cystoskopia: W przypadkach podejrzenia współistniejących problemów z pęcherzem.

Leczenie

• Leczenie chirurgiczne: Sacrocolpopexy, fixacja więzadeł macicy, i inne techniki chirurgiczne w celu podtrzymania pochwy.
• Leczenie niechirurgiczne: Pessary pochwy i fizjoterapia.
• Leczenie farmakologiczne: Stosowanie estrogenów miejscowych w celu poprawy elastyczności tkanek.

Leczenie obejmuje rehabilitację (ćwiczenia mięśni dna miednicy, fizjoterapia uroginekologiczna) oraz stosowanie pessarów – specjalnych krążków podtrzymujących sklepienie pochwy od wewnątrz. W zaawansowanych przypadkach rozważa się zabieg chirurgiczny, który ma na celu wzmocnienie lub przytwierdzenie szczytu pochwy do struktur miednicy (np. sacrospinous fixation czy zastosowanie siatek syntetycznych). Po zabiegu istotne są kontrole ginekologiczne i dalsze ćwiczenia wzmacniające mięśnie dna miednicy, by zmniejszyć ryzyko nawrotu. Ważna jest też profilaktyka, np. unikanie nadmiernego obciążenia fizycznego i kontrola masy ciała.

Źródła (Wypadanie Sklepienia Pochwy po Histerektomii):

• Dubuisson, J., & Puigventos, J. (2020) – External Aspects of Vaginal Vault Prolapse (tłum. Zewnętrzne aspekty wypadania sklepienia pochwy)
• Gauri, N., Thomas, A., & Ng, K. (2023) – A rare case of omental evisceration through the vaginal vault post hysterectomy (tłum. Rzadki przypadek wytrzewienia sieci przez sklepienie pochwy po histerektomii)
• Husby, K., Larsen, M., Lose, G., & Klarskov, N. (2020) – Surgical repair of vaginal vault prolapse; a comparison between ipsilateral uterosacral ligament suspension and sacrospinous ligament fixation—a nationwide cohort study (tłum. Chirurgiczna naprawa wypadania sklepienia pochwy; porównanie między jednostronnym zawieszeniem więzadła macicznego a fiksacją więzadła krzyżowo-kolcowego – badanie kohortowe na skalę kraju)
• Mohapatra, I., & Samantaray, S. R. (2021) – Sacrocolpopexy for post hysterectomy vault prolapse: A single centre experience in south India (tłum. Sacrocolpopexy w leczeniu wypadania sklepienia pochwy po histerektomii: doświadczenie jednego ośrodka w południowych Indiach)
• Shah, N., & Bhalerao, A. (2023) – Vaginal Vault Prolapse in an Elderly Woman (tłum. Wypadanie sklepienia pochwy u starszej kobiety)
• Poovathai, S., Ramakrishnan, R., Sundaram, R., Gulakavarapu, S., Vamsi, G. R., & Savadatti, S. (2023) – Evaluation of laparoscopic versus open sacrocolpopexy for vaginal vault prolapse – A study from a tertiary care center (tłum. Ocena laparoskopowej versus otwartej sacrocolpopexy w leczeniu wypadania sklepienia pochwy – badanie z ośrodka trzeciego stopnia)

---

B.4.4 Nabyte nieprawidłowości szyjki macicy (ang. Acquired abnormalities of cervix uteri)

Co to są nabyte nieprawidłowości szyjki macicy?

Nabyte nieprawidłowości szyjki macicy obejmują zmiany strukturalne i anatomiczne powstałe w wyniku urazów, procesów zapalnych, zmian rozrostowych czy innych czynników, które nie miały podłoża wrodzonego. Mogą dotyczyć zarówno części pochwowej szyjki macicy, jak i kanału szyjki, wpływając na jego kształt i funkcję. Zmiany te często skutkują nieregularnymi krwawieniami, problemami z zajściem w ciążę czy powtarzającymi się stanami zapalnymi. Objawy bywają skąpe, a o nieprawidłowościach pacjentka dowiaduje się często przy rutynowej kontroli ginekologicznej. Dokładna diagnostyka wymaga zazwyczaj badania cytologicznego, kolposkopii, a niekiedy USG lub histeroskopii.

Leczenie

Leczenie zależy od charakteru zmiany – polipy usuwa się chirurgicznie, erozje można leczyć metodami miejscowymi (np. koagulacja), zwężenia kanału szyjki mogą wymagać poszerzenia lub stentowania, a przy zmianach przerostowych stosuje się odpowiednie procedury korekcyjne. W przypadkach stwierdzenia zmian o podłożu nowotworowym lub przednowotworowym niezbędne jest rozszerzenie diagnostyki i leczenie onkologiczne. Ważna jest profilaktyka, w tym regularne badania cytologiczne i unikanie czynników ryzyka (np. infekcji przenoszonych drogą płciową). Współpraca z ginekologiem pozwala na wykrywanie zmian wczesnym etapie i uniknięcie powikłań.

---

B.4.4.1 Polip szyjki macicy (ang. Polyp of cervix uteri)

Co to jest polip szyjki macicy?

Polip szyjki macicy to łagodna, uszypułowana zmiana, która wywodzi się z błony śluzowej kanału szyjki macicy lub z jej powierzchni zewnętrznej. Może być pojedynczy lub występować w grupach. Nierzadko powoduje plamienia kontaktowe (np. po stosunku) lub międzymiesiączkowe, a czasem bywa przyczyną obfitych krwawień. Często przebiega też bezobjawowo i jest wykrywany przy rutynowym badaniu ginekologicznym. Mimo łagodnego charakteru polipy mogą naśladować zmiany nowotworowe, dlatego po ich usunięciu przeprowadza się badanie histopatologiczne.

Przyczyny

• Chroniczne zapalenie: Długotrwałe stany zapalne szyjki macicy mogą prowadzić do powstawania polipów.
• Zaburzenia hormonalne: Nierównowaga hormonalna, szczególnie związana z estrogenami, może wpływać na rozwój polipów.
• Infekcje: Infekcje wirusowe, bakteryjne czy grzybicze mogą być czynnikiem sprzyjającym.

Objawy

• Bezobjawowość: Polipy często nie wywołują objawów i są wykrywane przypadkowo podczas rutynowych badań ginekologicznych.
• Krwawienie z pochwy: Nieprawidłowe krwawienia międzymiesiączkowe lub po stosunku.
• Wydzielina z pochwy: Nienaturalna wydzielina, często śluzowa lub krwista.
• Ból: Rzadko, ale większe polipy mogą powodować dyskomfort lub ból.

Powikłania

• Infekcje: Możliwość zakażeń w miejscu polipa.
• Ryzyko nowotworowe: Choć rzadko, polipy mogą przekształcać się w zmiany przedrakowe lub nowotwory złośliwe.
• Zaburzenia płodności: Polipy mogą powodować problemy z zajściem w ciążę.

Zapobieganie

• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i usuwanie polipów.
• Leczenie infekcji: Szybkie i skuteczne leczenie wszelkich stanów zapalnych i infekcji.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Wykrywanie polipów podczas rutynowego badania ginekologicznego.
• Kolposkopia: Wizualne badanie szyjki macicy.
• Biopsja: Pobranie próbki tkanki do analizy histopatologicznej.

Leczenie

• Polipektomia: Chirurgiczne usunięcie polipów.
• Farmakoterapia: Leczenie stanów zapalnych i infekcji towarzyszących.

Najczęściej zalecaną metodą jest usunięcie polipa w warunkach ambulatoryjnych, np. przy pomocy pętli elektrycznej, kleszczy chirurgicznych czy laseroterapii. Zabieg jest krótki i stosunkowo bezbolesny, a uzyskany materiał trafia do badania histopatologicznego. W przypadku nawracających polipów konieczne bywa poszerzenie diagnostyki, np. o histeroskopię, by wykluczyć inne przyczyny przerostu śluzówki. Po zabiegu pacjentka powinna zgłaszać się na regularne kontrole ginekologiczne. Profilaktyka polega na utrzymaniu właściwej higieny i monitorowaniu cyklu miesiączkowego, aby wcześnie wyłapać ewentualne nieprawidłowości.

Źródła (Polip Szyjki Macicy):

• Esmat, E., Malakzai, H. A., Haidari, M., Haidary, A. M., Baha, M., Abdul-Ghafar, J. (2021) – Giant hamartomatous polyp of the uterine cervix with heterologous mesenchymal tissue in a child: a case report (tłum. Gigantyczny polip hamartomatyczny szyjki macicy z tkanką mezenchymalną u dziecka: opis przypadku)
• Schiøtz, H. (2021) – Giant Polyp of the Cervix – A Case Report (tłum. Gigantyczny polip szyjki macicy – opis przypadku)
• Mutreja, D., Shetty, S. (2021) – A Case Of Giant Cervical Polyp (tłum. Przypadek gigantycznego polipa szyjki macicy)
• Nandyala, H., Balekuduru, C., Mekala, J. (2022) – Invasive squamous cell carcinoma on the mucosal surface of the leiomyomatous polyp, cervix – Report of an extremely rare occurrence (tłum. Inwazyjny rak płaskonabłonkowy na powierzchni śluzówki polipa leiomyomatycznego, szyjka macicy – raport z niezwykle rzadkiego przypadku)
• Kundu, P., Hooda, S., P., Singh, K., Agarwal, R., Kaur, S. (2022) – Cervical polyp: histomorphological spectrum of ninety-two cases a five-year study (tłum. Polip szyjki macicy: spektrum histomorfologiczne dziewięćdziesięciu dwóch przypadków, pięcioletnie badanie)
• Laishram, C., Triveni, G. S., Aggarwal, K., Gupta, A. (2022) – Giant Cervical Polyp in Primigravida: A Rare Case Report (tłum. Gigantyczny polip szyjki macicy u pierworódki: rzadki opis przypadku)

---

B.4.4.2 Nadżerka lub ektropion szyjki macicy (ang. Erosion or ectropion of cervix uteri)

Co to jest nadżerka lub ektropion szyjki macicy?

Nadżerka szyjki macicy to potoczna nazwa na nieprawidłową zmianę nabłonka w okolicy części pochwowej szyjki macicy, natomiast ektropion (erytroplakia) polega na obecności nabłonka gruczołowego kanału szyjki macicy na powierzchni części pochwowej. Wyglądem mogą przypominać zmiany zapalne, stąd dawniej oba pojęcia często były mylone. Ektropion jest stanem fizjologicznym u wielu kobiet, zwłaszcza młodych i tych stosujących antykoncepcję hormonalną, ale bywa też wynikiem urazów czy zabiegów. W niektórych przypadkach mogą występować upławy, krwawienia kontaktowe lub dyskomfort w czasie współżycia.

Leczenie

Jeśli ektropion lub nadżerka nie daje objawów, często wystarcza obserwacja i regularne badania cytologiczne w celu wykluczenia zmian dysplastycznych. W przypadku nasilonych dolegliwości można przeprowadzić elektrokoagulację, krioterapię czy ablację laserową zmienionych obszarów. Niekiedy zaleca się leczenie wspomagające, np. preparaty gojące i regenerujące nabłonek szyjki. Ważne jest również wyeliminowanie ewentualnych infekcji współistniejących i dbanie o higienę intymną. Po zakończonej terapii pacjentka pozostaje pod kontrolą ginekologiczną, aby monitorować stan szyjki i ewentualne nawroty.

Nadżerka Szyjki Macicy

Przyczyny

• Infekcje: Bakterie, wirusy (w tym HPV), grzyby.
• Hormonalne zaburzenia: Zmiany hormonalne, zwłaszcza związane z estrogenami.
• Urazy mechaniczne: Uszkodzenia wynikające z procedur medycznych lub urazów.
• Przewlekłe zapalenie: Długotrwałe stany zapalne szyjki macicy.

Objawy

• Bezobjawowość: Często nadżerka nie wywołuje żadnych objawów.
• Krwawienie z pochwy: Nieprawidłowe krwawienia międzymiesiączkowe lub po stosunku.
• Wydzielina z pochwy: Nienaturalna wydzielina, często śluzowa lub krwista.
• Ból: Dyskomfort lub ból w dolnej części brzucha i miednicy.

Powikłania

• Infekcje: Zwiększone ryzyko infekcji dróg rodnych.
• Ryzyko nowotworowe: Nadżerka może być związana z wyższym ryzykiem rozwoju zmian przedrakowych lub raka.
• Niepłodność: Powikłania związane z zapaleniem mogą wpływać na płodność.

Zapobieganie

• Higiena intymna: Regularne utrzymanie higieny i unikanie drażniących substancji.
• Szczepienia przeciw HPV: Ochrona przed wirusem brodawczaka ludzkiego.
• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i leczenie zmian patologicznych.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Wykrywanie nadżerki podczas rutynowego badania ginekologicznego.
• Kolposkopia: Wizualne badanie szyjki macicy.
• Biopsja: Pobranie próbki tkanki do analizy histopatologicznej.

Leczenie

• Farmakoterapia: Leczenie stanów zapalnych i infekcji towarzyszących.
• Zabiegi chirurgiczne: Krioterapia, elektrokauteryzacja, laseroterapia.
• Terapie alternatywne: Stosowanie leków i procedur opartych na medycynie ajurwedyjskiej.

Źródła (Nadżerka Szyjki Macicy):

• Surendran, N., Patel, A. K. (2021) – APAMARGAKSHARA IN THE MANAGEMENT OF CERVICAL EROSION – A PHARMACOLOGICAL REVIEW (tłum. Apamargakshara w zarządzaniu nadżerką szyjki macicy – przegląd farmakologiczny)
• Sakhipova, G. Z., Abenova, N., Zhumabaeva, T. N., Seypenova, A. N., Shamshaeva, D. O. (2020) – Clinical Experience in Management of Patients with Cervical Erosion and Ectopia (tłum. Doświadczenia kliniczne w zarządzaniu pacjentkami z nadżerką szyjki macicy i ektopią)
• Aitah, N., Hamouda, M., Ahmed, A., Elsokary, A. A. (2021) – Evaluation of autologus platelet-rich plasma versus silver nitrate in the treatment of cervical erosion (tłum. Ocena autologicznego osocza bogatopłytkowego w porównaniu z azotanem srebra w leczeniu nadżerki szyjki macicy)
• Petre, I., Toader, D., Petrita, R., Pinta, A. R., Anda, A., Alexa, M. A., Mercioni, M. A., Sandulescu, R. M. (2023) – Clinical Performance and Safety of Cerviron Vaginal Ovules in the Management of Cervical Lesions Postoperative Care (tłum. Wydajność kliniczna i bezpieczeństwo stosowania globulek dopochwowych Cerviron w zarządzaniu zmianami szyjki macicy – opieka pooperacyjna)
• Jain, U., Gupta, D., Kansal, A. (2022) – CRYOTHERAPY AS A METHOD OF TREATMENT FOR CERVICAL ECTOPY (tłum. Krioterapia jako metoda leczenia ektopii szyjki macicy)
• Magomedova, U. A., Bagandova, D. S., Mamasheva, G. (2023) – Socio-hygienic monitoring of the incidence of cervical erosion in women of the Republic of Dagestan (tłum. Socjo-higieniczne monitorowanie występowania nadżerki szyjki macicy u kobiet w Republice Dagestanu)

Ektropion / Wywinięcie Szyjki Macicy

Przyczyny

• Hormonalne zmiany: Zmiany hormonalne, zwłaszcza związane z estrogenami, mogą prowadzić do wywinięcia szyjki macicy.
• Poród i ciąża: Często występuje u kobiet w ciąży lub po porodzie.
• Stany zapalne: Chroniczne zapalenia szyjki macicy mogą przyczynić się do tego stanu.
• Urazy mechaniczne: Uszkodzenia wynikające z zabiegów medycznych lub urazów mogą powodować wywinięcie.

Objawy

• Krwawienie z pochwy: Nieprawidłowe krwawienia, szczególnie po stosunku.
• Wydzielina z pochwy: Obfita wydzielina śluzowa.
• Ból podczas stosunku: Dyskomfort lub ból podczas współżycia.
• Bezobjawowość: Często stan ten nie wywołuje żadnych objawów.

Powikłania

• Infekcje: Zwiększone ryzyko infekcji dróg rodnych.
• Przewlekłe zapalenia: Nawracające stany zapalne szyjki macicy.
• Problemy z płodnością: Rzadko, ale mogą występować problemy z płodnością.

Zapobieganie

• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i leczenie zmian.
• Higiena intymna: Utrzymanie odpowiedniej higieny intymnej.
• Unikanie czynników ryzyka: Ograniczenie liczby partnerów seksualnych, unikanie palenia.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Wykrywanie wywinięcia podczas rutynowego badania ginekologicznego.
• Kolposkopia: Wizualne badanie szyjki macicy.
• Biopsja: Pobranie próbki tkanki do analizy histopatologicznej.

Leczenie

• Farmakoterapia: Leczenie stanów zapalnych i infekcji.
• Krioterapia: Zamykanie zmian za pomocą niskich temperatur.
• Elektrokauteryzacja: Zamykanie zmian za pomocą prądu elektrycznego.
• Laseroterapia: Usuwanie zmian za pomocą lasera.

Źródła (Wywinięcie Szyjki Macicy):

• Khvorostukhina, N. F., Novichkov, D., Stepanova, N. N. (2021) – New possibilities of complex treatment of cervical ectropion (tłum. Nowe możliwości kompleksowego leczenia wywinięcia szyjki macicy)
• Mishra, M., Bagade, T. (2023) – Review of management of Cervical Ectropion using Traditional Ayurvedic Interventions (tłum. Przegląd zarządzania wywinięciem szyjki macicy za pomocą tradycyjnych interwencji ajurwedyjskich)
• Yildiz, S., Alay, I., Eren, E., Karaca, I., Gultekin, G., Kaya, C., Cengiz, H. (2020) – The impact of cryotherapy for symptomatic cervical ectropion on female sexual function and quality of life (tłum. Wpływ krioterapii na wywinięcie szyjki macicy na funkcje seksualne kobiet i jakość życia)
• Koel, M., Võsa, U., Lepamets, M., Laivuori, H., Lemmela, S., Daly, M., Estonian Biobank research team, Finngen, Palta, P., Mägi, R., Laisk, T. (2021) – GWAS meta-analysis and gene expression data link reproductive tract development, immune response and cellular proliferation/apoptosis with cervical cancer and clarify overlap with other cervical phenotypes (tłum. Metaanaliza GWAS i dane dotyczące ekspresji genów łączą rozwój narządów rodnych, odpowiedź immunologiczną oraz proliferację/apoptozę komórek z rakiem szyjki macicy i wyjaśniają nakładanie się innych fenotypów szyjki macicy)
• Touhami, O., Plante, M., St-Gelais, J., Frumovitz, M. (2023) – Association of nivolumab and niraparib in the management of neuroendocrine cancer of the cervix (tłum. Zastosowanie niwolumabu i niraparibu w leczeniu neuroendokrynnego raka szyjki macicy)

---

B.4.4.3 Torbiel Nabotha (ang. Nabothian cyst)

Co to jest torbiel Nabotha?

Torbiel Nabotha to niewielka zmiana w obrębie szyjki macicy, powstała w wyniku zamknięcia ujścia gruczołu śluzowego i gromadzenia się wydzieliny. Zazwyczaj torbiele są pojedyncze, choć zdarzają się także liczne zmiany o wielkości od kilku milimetrów do ponad centymetra. W większości przypadków torbiele Nabotha przebiegają bezobjawowo i nie wymagają interwencji. Mogą zostać przypadkowo zdiagnozowane podczas rutynowego badania ginekologicznego. Rzadko powodują dyskomfort czy krwawienia kontaktowe, jeśli osiągają większe rozmiary.

Przyczyny

• Chroniczne zapalenie szyjki macicy: Przewlekłe stany zapalne mogą blokować gruczoły i prowadzić do powstania torbieli.
• Zmiany hormonalne: Zaburzenia hormonalne mogą wpływać na funkcjonowanie gruczołów szyjki macicy.
• Uszkodzenia mechaniczne: Zabiegi chirurgiczne lub urazy szyjki macicy mogą powodować blokady w gruczołach.

Objawy

• Bezobjawowość: Torbiele często nie wywołują objawów i są wykrywane przypadkowo.
• Krwawienie z pochwy: Mogą powodować krwawienie międzymiesiączkowe lub po stosunku.
• Wydzielina z pochwy: Zwiększona wydzielina śluzowa z pochwy.
• Ból: Rzadko, ale większe torbiele mogą powodować dyskomfort lub ból.

Powikłania

• Infekcje: Zwiększone ryzyko infekcji w miejscu torbieli.
• Ucisk na sąsiednie struktury: Duże torbiele mogą uciskać pęcherz lub jelita, prowadząc do problemów z oddawaniem moczu lub zaparć.
• Nawrót: Możliwość nawrotu torbieli po ich usunięciu.

Zapobieganie

• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i leczenie stanów zapalnych szyjki macicy.
• Higiena intymna: Utrzymywanie odpowiedniej higieny intymnej.
• Leczenie infekcji: Szybkie i skuteczne leczenie wszelkich infekcji dróg rodnych.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Wykrywanie torbieli podczas rutynowego badania ginekologicznego.
• Ultrasonografia: Badanie ultrasonograficzne w celu oceny rozmiaru i lokalizacji torbieli.
• Kolposkopia: Wizualne badanie szyjki macicy za pomocą kolposkopu.

Leczenie

• Obserwacja: W przypadku małych, asymptomatycznych torbieli zazwyczaj zaleca się obserwację.
• Krioterapia lub elektrokoagulacja: Metody stosowane do usuwania większych torbieli.
• Chirurgiczne usunięcie: W przypadkach, gdy torbiel powoduje objawy lub jest duża, może być konieczne jej chirurgiczne usunięcie.

Zwykle obserwuje się torbiele Nabotha bez podejmowania leczenia, ponieważ nie stanowią one zagrożenia dla zdrowia i nie mają potencjału złośliwego. W razie dolegliwości, takich jak ból czy krwawienia, można rozważyć ich nakłucie lub usunięcie w warunkach ambulatoryjnych. Zabieg jest krótki i małoinwazyjny, a po nim pacjentka może niemal od razu wrócić do codziennej aktywności. Ważne jest przeprowadzenie kontrolnej cytologii i kolposkopii, by wykluczyć inne zmiany w obrębie szyjki macicy. Dobre praktyki higieniczne i regularne wizyty u ginekologa pomagają w utrzymaniu zdrowia układu rozrodczego.

Źródła (Torbiel Nabotha):

• Maharjan, S., & Tiwari, M. (2020) – An Unusual Presentation of a Huge Nabothian Cyst of Cervix With Manifestation of Uterine Prolapse: A Case Report (tłum. Nietypowa prezentacja ogromnej torbieli Nabotha z wypadaniem macicy: opis przypadku)
• N., S., & Goulay, J. C. (2022) – A rare case of Nabothian cyst presenting as mass per vagina (tłum. Rzadki przypadek torbieli Nabotha prezentującej się jako masa w pochwie)
• Wu, Z., Zou, B., Zhang, X., & Peng, X. (2020) – A large nabothian cyst causing chronic urinary retention (tłum. Duża torbiel Nabotha powodująca przewlekłe zatrzymanie moczu)
• Kim, H. K., Park, S., Kim, C. J., Kwon, J., & Namkung, J. (2020) – Large nabothian cyst with chronic pelvic pain: case report and literature review (tłum. Duża torbiel Nabotha z przewlekłym bólem miednicy: opis przypadku i przegląd literatury)
• Yilmaz, P., Kadıyoran, C., & Horasanlı, J. (2022) – Is there a relationship between adenomyosis and nabothian cyst? (tłum. Czy istnieje związek między adenomiozą a torbielą Nabotha?)
• Balasubramaniam, D., Ravi, S., & Yogini, K. D. (2022) – Giant Nabothian Cyst Mimicking a Huge Cervical Fibroid: Challenging Aspects in Laparoscopic Hysterectomy (tłum. Ogromna torbiel Nabotha imitująca dużego mięśniaka szyjki macicy: wyzwania w laparoskopowej histerektomii)

---

B.4.4.4 Stare rozdarcie szyjki macicy (ang. Old laceration of cervix uteri)

Co to jest stare rozdarcie szyjki macicy?

Stare rozdarcie szyjki macicy to uszkodzenie tkanki szyjki, najczęściej wynikające z porodu, które nie zostało zaopatrzone w odpowiednim czasie lub zagoiło się w sposób nieprawidłowy. Często jest to pamiątka po trudnym porodzie z dużym dzieckiem bądź interwencją położniczą (kleszcze, próżnociąg). Rozdarcie może prowadzić do powstania blizn i deformacji kształtu szyjki, co niekiedy skutkuje krwawieniami kontaktowymi lub przewlekłymi stanami zapalnymi. Bywa wykrywane podczas kontrolnego badania ginekologicznego u kobiet po przebytej ciąży. Zazwyczaj nie stanowi zagrożenia dla życia, ale może wpływać na komfort pacjentki.

Przyczyny

• Poród: Pęknięcia szyjki macicy mogą wystąpić podczas trudnego porodu, zwłaszcza przy użyciu narzędzi takich jak kleszcze.
• Zabiegi ginekologiczne: Uszkodzenia mogą wystąpić podczas zabiegów takich jak biopsje, konizacja, lub wstawienie cerclage.
• Urazy mechaniczne: Urazy spowodowane wypadkami lub przemocą seksualną.

Objawy

• Krwawienie z pochwy: Nieprawidłowe krwawienia międzymiesiączkowe lub po stosunku.
• Ból w dolnej części brzucha: Przewlekły ból w miednicy.
• Niepłodność: Trudności w zajściu w ciążę mogą być związane z pęknięciami szyjki macicy.
• Inne objawy: Wydzielina z pochwy, dyskomfort podczas stosunku.

Powikłania

• Infekcje: Zwiększone ryzyko infekcji w miejscu pęknięcia.
• Zrosty: Bliznowacenie i zrosty mogą prowadzić do dalszych problemów zdrowotnych.
• Nietrzymanie moczu: Problemy z kontrolą pęcherza moczowego.

Zapobieganie

• Staranna opieka podczas porodu: Minimalizowanie ryzyka pęknięcia szyjki macicy poprzez odpowiednie techniki porodowe.
• Bezpieczne procedury ginekologiczne: Używanie technik minimalnie inwazyjnych i odpowiedniego sprzętu.
• Szybkie leczenie urazów: Natychmiastowe leczenie pęknięć, aby zapobiec powikłaniom.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Wykrywanie pęknięć podczas rutynowego badania ginekologicznego.
• Ultrasonografia: Badanie ultrasonograficzne w celu oceny uszkodzeń i ewentualnych zrostów.
• Kolposkopia: Wizualne badanie szyjki macicy za pomocą kolposkopu.

Leczenie

• Chirurgiczne usunięcie: Naprawa pęknięć za pomocą technik chirurgicznych.
• Farmakoterapia: Leczenie stanów zapalnych i infekcji.
• Fizjoterapia: Terapia mająca na celu poprawę funkcji miednicy i zmniejszenie bólu.

Jeżeli stare rozdarcie szyjki macicy powoduje objawy, takie jak nieregularne krwawienia czy nawracające infekcje, możliwe jest chirurgiczne wyrównanie brzegów szyjki i ponowne zeszycie (plastyka szyjki macicy). Zabieg przeprowadza się najczęściej w znieczuleniu regionalnym lub ogólnym. Po operacji pacjentka wymaga krótkiej obserwacji i kontroli w celu oceny gojenia. W przypadkach braku dolegliwości można ograniczyć się do okresowych wizyt u ginekologa i badań cytologicznych. Profilaktyka obejmuje prawidłową opiekę okołoporodową, w tym szycie świeżych urazów szyjki zaraz po porodzie.

Źródła (Stare Pęknięcie Szyjki Macicy):

• Kasuga, Y., Miyakoshi, K., Endo, T., Takeda, T., Nakamura, M., Ochiai, D., Tanaka, M. (2020) – Sonographic findings of cervical laceration caused by vaginal delivery in pregnancy after radical trachelectomy (tłum. Sonograficzne wyniki pęknięcia szyjki macicy spowodowane porodem po radykalnej trachelektomii)
• Akeno, K., Ohashi, M., Furukawa, S., Sameshima, H. (2022) – Cerclage in surgically shortened uterine cervix and pregnancy outcome: A retrospective comparison between the abdominal and vaginal procedures (tłum. Cerclage w chirurgicznie skróconej szyjce macicy i wynik ciąży: retrospektywne porównanie procedur brzusznych i pochwowych)
• Mankus, E., Braun, A., Knudtson, J., Medrano-Valle, G., McCann, G. (2020) – Immediate Repair of a Complete Uterine Transection After Motor Vehicle Collision (tłum. Natychmiastowa naprawa całkowitej transekcji macicy po kolizji samochodowej)
• Zakaria, Z. A., Mohammad Razin, N. S., Abas, S. (2020) – Inner myometrial laceration: Case report and literature review (tłum. Wewnętrzne pęknięcie mięśniaków: opis przypadku i przegląd literatury)
• Donnez, J. (2020) – An update on uterine cervix pathologies related to infertility (tłum. Aktualizacja patologii szyjki macicy związanych z niepłodnością)
• Sampson, C., Arnold, K. (2020) – A Full Uterus: Hematometra from Cervical Scarring (tłum. Pełna macica: hematometra spowodowana bliznowaceniem szyjki macicy)

---

B.4.4.5 Zwężenie lub stenoza szyjki macicy (ang. Stricture or stenosis of cervix uteri)

Co to jest zwężenie lub stenoza szyjki macicy?

Zwężenie (stenoza) szyjki macicy to nieprawidłowe zmniejszenie światła kanału szyjki, utrudniające lub uniemożliwiające swobodny przepływ krwi miesiączkowej, płynów i transfer plemników. Może być następstwem stanów zapalnych, zabiegów chirurgicznych, urazów okołoporodowych lub zmian bliznowatych. Objawia się często bolesnym miesiączkowaniem (ze względu na utrudniony odpływ krwi), nieprawidłowymi krwawieniami, a czasem niepłodnością. W badaniu ginekologicznym można napotkać trudności z wprowadzeniem narzędzi do kanału szyjki. Dodatkowe informacje może dostarczyć USG przezpochwowe czy histeroskopia.

Przyczyny

• Infekcje: Przewlekłe stany zapalne i infekcje szyjki macicy.
• Zabiegi chirurgiczne: Procedury takie jak konizacja lub usunięcie polipów.
• Radioterapia: Leczenie nowotworów w okolicy miednicy.
• Urazy mechaniczne: Uszkodzenia wynikające z urazów lub procedur medycznych.

Objawy

• Ból i dyskomfort: Ból w dolnej części brzucha, szczególnie podczas menstruacji.
• Trudności z menstruacją: Bolące i nieregularne miesiączki, czasem z zaleganiem krwi.
• Niepłodność: Problemy z zajściem w ciążę z powodu utrudnionego przepływu nasienia.
• Komplikacje podczas porodu: Trudności w naturalnym porodzie z powodu zwężonego kanału szyjki.

Powikłania

• Hematometra: Nagromadzenie krwi w macicy z powodu zablokowanego odpływu.
• Infekcje: Zwiększone ryzyko infekcji w obszarze szyjki macicy.
• Zrosty: Bliznowacenie i tworzenie się zrostów mogą prowadzić do dalszych problemów zdrowotnych.

Zapobieganie

• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i leczenie stanów zapalnych i infekcji.
• Unikanie nadmiernych procedur chirurgicznych: Stosowanie minimalnie inwazyjnych technik, gdy to możliwe.
• Odpowiednia higiena intymna: Zapobieganie infekcjom poprzez utrzymanie higieny.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena szyjki macicy podczas rutynowego badania ginekologicznego.
• Ultrasonografia: Badanie ultrasonograficzne w celu oceny stopnia zwężenia.
• Histeroskopia: Wizualizacja wnętrza szyjki macicy i macicy za pomocą endoskopu.

Leczenie

• Dilatacja szyjki macicy: Mechaniczne poszerzenie kanału szyjki macicy.
• Leczenie farmakologiczne: Stosowanie leków przeciwzapalnych i antybiotyków w przypadku infekcji.
• Chirurgiczne usunięcie zrostów: Operacyjne usunięcie zrostów i blizn, które powodują zwężenie.
• Stentowanie: Wstawienie stentu, aby utrzymać otwarty kanał szyjki macicy.

Podstawą leczenia jest przywrócenie prawidłowej drożności kanału szyjki. Stosuje się poszerzanie (dylatację) za pomocą specjalnych narzędzi w warunkach zabiegowych. W przypadku zmian bliznowatych może być konieczna plastyka chirurgiczna szyjki. Po zabiegu często zakłada się tymczasowe stenty lub cewniki, aby zapobiec ponownemu zwężeniu podczas gojenia. Wspomagająco zaleca się leczenie przeciwzapalne i kontrolę ginekologiczną. Jeśli przyczyną stenozy były infekcje lub urazy, kluczowe jest również usunięcie tych czynników, by uniknąć nawrotu problemu.

Źródła (Zwężenie lub Stenoza Szyjki Macicy):

• Hashiguchi, M., Takezawa, T., Nagase, K., Tayama-Abe, M., Matsuhisa, F., Kitajima, S., Morito, S., Yamaji, K., Futamata, M., Sakata, Y., Akutagawa, T., Yokoyama, M., Toda, S., Aoki, S. (2021) – Collagen vitrigel membrane-coated nylon line prevents stenosis after conization of the cervix uteri (tłum. Powłoka z membrany kolagenowej na linii nylonowej zapobiega stenozy po konizacji szyjki macicy)
• Zizolfi, B., Foreste, V., Cammarota, A., Manzi, A., Gallo, A., Di Spiezio Sardo, A. (2020) – Hysteroscopic approach to uterine cervical canal stenosis (tłum. Histeroskopowe podejście do stenozy kanału szyjki macicy)
• Kashyap, N., Zhang, A., Xu, D. (2021) – Complete uterine septum involving cervix with unilateral external cervical os stenosis: diagnosis and management (tłum. Całkowita przegroda macicy obejmująca szyjkę z jednostronną stenozy zewnętrznego ujścia szyjki macicy: diagnoza i leczenie)
• Park, J., Lee, Y. H., Chong, G., Hong, D. (2021) – A uterine cervix supporting device (Con-CapTM) for reducing canal stenosis after Loop Electrosurgical Excisional Procedure (tłum. Urządzenie wspomagające szyjkę macicy (Con-CapTM) w redukcji stenozy kanału po elektrochirurgicznej procedurze wycięcia pętlowego)
• Donnez, J. (2020) – An update on uterine cervix pathologies related to infertility (tłum. Aktualizacja patologii szyjki macicy związanych z niepłodnością)
• Akeno, K., Ohashi, M., Furukawa, S., Sameshima, H. (2022) – Cerclage in surgically shortened uterine cervix and pregnancy outcome: A retrospective comparison between the abdominal and vaginal procedures (tłum. Cerclage w chirurgicznie skróconej szyjce macicy i wynik ciąży: retrospektywne porównanie procedur brzusznych i pochwowych)
• Appelbaum, A., Tirandaz, M., Ricci, G., Levi D’Ancona, R. (2022) – Alignment of the Cervix with the Vagina in Uterine Retroversion: A Possible Risk Factor in Uterine Prolapse (tłum. Ustawienie szyjki względem pochwy w retrowersji macicy: możliwy czynnik ryzyka wypadania macicy)
• Gala, F., Gala, K., Gala, B. M. (2021) – Magnetic Resonance Imaging of Uterine Cervix: A Pictorial Essay (tłum. Rezonans magnetyczny szyjki macicy: esej obrazowy)
• Sainz, J. A., Castro, L., Romo, J. M., Holgado, A., Fernández-Palacín, A., García‐Mejido, J. (2021) – Evaluation of Pre-malignant Lesions of the Uterine Cervix by Shear Wave Elastography: A New Diagnostic Tool (tłum. Ocena zmian przedrakowych szyjki macicy za pomocą elastografii fali ścinającej: nowe narzędzie diagnostyczne)

---

B.4.4.6 Przerostowe wydłużenie szyjki macicy (ang. Hypertrophic elongation of cervix uteri)

Co to jest przerostowe wydłużenie szyjki macicy?

Przerostowe wydłużenie szyjki macicy to stan, w którym szyjka macicy ulega nadmiernemu rozrostowi w kierunku pochwy, powodując jej zbyt długą i powiększoną część pochwową. Może wynikać z zaburzeń hormonalnych, wrodzonej skłonności lub przewlekłych stanów zapalnych. Czasem towarzyszy obniżeniu macicy lub wypadaniu narządów miednicy, co potęguje objawy. Kobieta może odczuwać dyskomfort przy współżyciu, mieć trudności z zastosowaniem tamponów czy odczuwać ucisk w pochwie. Diagnoza opiera się na badaniu ginekologicznym, USG i ocenie długości szyjki.

Przyczyny

• Pelvic Organ Prolapse (POP): Związek między przerostowym wydłużeniem szyjki macicy a wypadaniem narządów miednicy jest często obserwowany.
• Hormonalne zmiany: Zmiany hormonalne mogą wpływać na rozwój tego stanu.
• Genetyczne predyspozycje: Niektóre kobiety mogą mieć wrodzoną skłonność do przerostowego wydłużenia szyjki macicy.

Objawy

• Nieprawidłowe krwawienia z pochwy: Krwawienia międzymiesiączkowe lub po stosunku.
• Ból w dolnej części brzucha: Przewlekły ból w miednicy.
• Zaburzenia menstruacyjne: Bolące i nieregularne miesiączki.
• Problemy z płodnością: Trudności z zajściem w ciążę.

Powikłania

• Wypadanie narządów miednicy: Może prowadzić do wypadania macicy lub innych narządów miednicy.
• Infekcje: Zwiększone ryzyko infekcji w miejscu przerostu.
• Komplikacje podczas porodu: Trudności w naturalnym porodzie z powodu wydłużonej szyjki macicy.

Zapobieganie

• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i leczenie stanów zapalnych i infekcji.
• Fizjoterapia dna miednicy: Ćwiczenia wzmacniające mięśnie miednicy.
• Zdrowy styl życia: Utrzymanie prawidłowej wagi i unikanie czynników ryzyka.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena szyjki macicy podczas rutynowego badania ginekologicznego.
• Ultrasonografia: Badanie ultrasonograficzne w celu oceny stopnia wydłużenia.
• Histeroskopia: Wizualizacja wnętrza szyjki macicy i macicy za pomocą endoskopu.

Leczenie

• Chirurgiczne skrócenie szyjki macicy: Procedura mająca na celu skrócenie i zmniejszenie przerostu szyjki macicy.
• Leczenie farmakologiczne: Stosowanie leków przeciwzapalnych i antybiotyków w przypadku infekcji.
• Fizjoterapia: Terapia mająca na celu poprawę funkcji miednicy i zmniejszenie bólu.

Leczenie zależy od nasilenia objawów i pragnień rozrodczych pacjentki. W łagodnych przypadkach wystarczy obserwacja i ew. korekta czynników sprzyjających (np. leczenie stanów zapalnych, regulacja hormonalna). Przy znacznych dolegliwościach lub dużym przeroście rozważa się skrócenie szyjki (konizacja lub amputacja części pochwowej). Zabieg przeprowadza się zwykle metodą chirurgiczną w znieczuleniu. Po operacji ważne jest kontrolowanie procesu gojenia, a także zapobieganie obniżeniu macicy. Wsparcie fizjoterapeutyczne może pomóc wzmocnić mięśnie dna miednicy i zredukować ryzyko nawrotu.

Źródła (Przerostowe Wydłużenie Szyjki Macicy):

• Yang, Z., Xia, Z., Cheng, Y. (2020) – Correlation Between Hypertrophic Cervical Elongation and Pelvic Organ Prolapse (tłum. Korelacja między przerostowym wydłużeniem szyjki macicy a wypadaniem narządów miednicy)
• Liu, Y.-Y., Wang, C.-L., Loo, Z., Lin, K.-L., Long, C. (2021) – Clinical Risk Factors for Uterine Cervical Elongation among Women with Pelvic Organ Prolapse (tłum. Czynniki ryzyka przerostowego wydłużenia szyjki macicy u kobiet z wypadaniem narządów miednicy)
• Chavali, K., Hiremath, A. C., Ramamurthy, C. (2020) – Hegde’s Modification of Fothergill Surgery for Cervical Elongation: A 7-Year Retrospective Review (tłum. Modyfikacja operacji Fothergilla przez Hegde dla przerostowego wydłużenia szyjki macicy: retrospektywna analiza siedmioletnia)
• Onigahara, M., Yanazume, S., Ushiwaka, T., Togami, S., Kamio, M., Kobayashi, H. (2021) – Importance of Cervical Elongation Assessment for Laparoscopic Sacrocolpopexy (tłum. Znaczenie oceny przerostowego wydłużenia szyjki macicy przed laparoskopową sacrocolpopeksją)
• Donnez, J. (2020) – An update on uterine cervix pathologies related to infertility (tłum. Aktualizacja patologii szyjki macicy związanych z niepłodnością)
• Djusad, S., Azizah, S. (2023) – Step by Step of Vaginal Hysterectomy in Managing Pelvic Organ Prolapse with Cervical Elongation: Case Report (tłum. Krok po kroku histerektomia pochwowa w zarządzaniu wypadaniem narządów miednicy z przerostowym wydłużeniem szyjki macicy: opis przypadku)

---

B.4.4.7 Niewydolność szyjki macicy (ang. Incompetence of cervix uteri)

Co to jest niewydolność szyjki macicy?

Niewydolność szyjki macicy to stan, w którym szyjka nie jest w stanie utrzymać ciąży do terminu z powodu nadmiernego rozwarcia lub skrócenia pod wpływem rosnącej macicy. Zazwyczaj dochodzi do przedwczesnego rozszerzenia kanału szyjki bez bólu lub skurczów, co skutkuje nawracającymi poronieniami w II trymestrze lub przedwczesnymi porodami. Przyczyną mogą być wrodzone wady anatomiczne, urazy okołoporodowe lub zabiegi na szyjce (np. konizacja). Pacjentka często nie odczuwa specyficznych objawów, a niewydolność bywa wykrywana w trakcie badania USG w ciąży.

Przyczyny

• Wrodzone wady anatomiczne: Nieprawidłowości strukturalne szyjki macicy.
• Urazy mechaniczne: Uszkodzenia szyjki macicy podczas porodu, zabiegów chirurgicznych lub wcześniejszych poronień.
• Infekcje i stany zapalne: Mogą osłabić tkankę szyjki macicy.
• Procedury ginekologiczne: Powtarzające się biopsje szyjki macicy, konizacja.

Objawy

• Bezobjawowość: Często brak objawów do momentu rozpoczęcia przedwczesnego porodu.
• Krwawienie z pochwy: Nieprawidłowe krwawienie lub plamienie.
• Uczucie ciężkości w dolnej części brzucha: Może towarzyszyć rozszerzaniu się szyjki macicy.

Powikłania

• Przedwczesny poród: Najczęstsze powikłanie związane z niewydolnością szyjki macicy.
• Poronienia w drugim trymestrze: Często w przypadku braku interwencji medycznej.
• Zwiększone ryzyko infekcji: Przedwczesne rozszerzenie szyjki może ułatwić dostęp patogenom.

Zapobieganie

• Regularne badania prenatalne: Wczesne wykrywanie i monitorowanie stanu szyjki macicy.
• Unikanie ryzykownych procedur: Ograniczenie inwazyjnych zabiegów ginekologicznych.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena szyjki macicy podczas rutynowych wizyt prenatalnych.
• Ultrasonografia transwaginalna: Pomiar długości szyjki macicy i ocena jej stanu.
• Histeroskopia: Może być stosowana do oceny wewnętrznych struktur szyjki macicy.

Leczenie

• Cerclage szyjkowy: Chirurgiczne założenie szwu na szyjkę macicy w celu jej wzmocnienia.
• Progesteron: Stosowanie dopochwowych lub doustnych form progesteronu w celu zmniejszenia ryzyka przedwczesnego porodu.
• Monitorowanie i odpoczynek: Częste badania i unikanie nadmiernego wysiłku fizycznego.

W celu zapobiegania przedwczesnemu otwarciu szyjki stosuje się założenie szwu szyjkowego (tzw. szew McDonalda lub Shirodkara), zazwyczaj w okolicach 12-14 tygodnia ciąży. Alternatywą bywa pessar szyjkowy, który mechanicznie wspiera szyjkę i zmniejsza nacisk płodu na kanał szyjki. Pacjentka z niewydolnością szyjki powinna pozostawać pod ścisłą opieką ginekologiczną, często z zaleceniem ograniczenia intensywnej aktywności fizycznej. W razie wystąpienia objawów infekcji lub skurczów należy wdrożyć odpowiednie leczenie. Właściwie prowadzona ciąża pozwala na znaczne zwiększenie szans donoszenia płodu do terminu.

Źródła (Niewydolność Szyjki Macicy):

• Mamedova, M. A., Ilyin, A. B., Stolitsa, A. A., Sheyerman, E. A. (2021) – The course and outcomes of pregnancy after surgical correction of uterine cervical incompetence. Risk rating (tłum. Przebieg i wyniki ciąży po chirurgicznej korekcji niewydolności szyjki macicy. Ocena ryzyka)
• Donnez, J. (2020) – An update on uterine cervix pathologies related to infertility (tłum. Aktualizacja patologii szyjki macicy związanych z niepłodnością)
• Tan, Y., Durai, S., Devendra, K., Ravichandran, N. (2021) – A successful full term delivery in a case of robotic assisted insertion of transabdominal cerclage in an obese woman with multiple uterine fibroids (tłum. Udana ciąża donoszona w przypadku robotycznie wspomaganego wprowadzenia cerclage transabdominalnego u otyłej kobiety z licznymi mięśniakami macicy)
• Leanza, V., D’Urso, V., Gulisano, M., Incognito, G. G., Palumbo, M. (2021) – Bulging of both membranes and fetal lower limbs: conservative management (tłum. Wybrzuszenie obu błon i dolnych kończyn płodu: zarządzanie zachowawcze)
• Hassanin, I. S., Schett, A. (2020) – The effectivness of emergency cervical cerclage and vaginal progesterone in management of second trimester miscarriage (tłum. Skuteczność nagłej cerclage szyjki macicy i progesteronu dopochwowego w zarządzaniu poronieniem w drugim trymestrze)
• Selikhova, M., Kostenko, T. I., Karapetyan, S. (2021) – Genetic aspects of cervical insufficiency problem (tłum. Genetyczne aspekty problemu niewydolności szyjki macicy)
• Gupta, S., Kumari, G., Taralekar, V. S. (2022) – Effect of elective cerclage versus rescue cerclage in pregnancy and its pregnancy outcome (tłum. Wpływ cerclage profilaktycznego versus cerclage ratunkowego na przebieg ciąży i jej wyniki)

---

B.4.4.8 Śródnabłonkowa neoplazja szyjki macicy niskiego stopnia (ang. Low grade squamous intraepithelial lesion of cervix uteri)

Co to jest śródnabłonkowa neoplazja szyjki macicy niskiego stopnia?

Śródnabłonkowa neoplazja szyjki macicy niskiego stopnia (CIN 1) to zmiana przedrakowa polegająca na nieprawidłowym rozroście nabłonka płaskiego szyjki macicy. Jest często związana z infekcją wirusem HPV o niskim potencjale onkogennym. Zmiana ta może ulegać samoistnej regresji, zwłaszcza u młodych kobiet z wydolnym układem odpornościowym. Często nie daje wyraźnych objawów i jest wykrywana dzięki badaniu cytologicznemu lub kolposkopii. Dokładne rozpoznanie potwierdza się oceną histopatologiczną materiału pobranego z podejrzanego obszaru szyjki.

Przyczyny

• Infekcja HPV: Najczęstsza przyczyna zmian śródnabłonkowych, zwłaszcza wysokiego ryzyka typów HPV.
• Czynniki ryzyka: Wielość partnerów seksualnych, wczesne rozpoczęcie życia seksualnego, palenie tytoniu, osłabiony układ odpornościowy.

Objawy

• Bezobjawowość: Zmiany często nie powodują żadnych objawów i są wykrywane podczas rutynowych badań cytologicznych.
• Nieprawidłowe krwawienie: Mogą występować nieprawidłowe krwawienia międzymiesiączkowe lub po stosunku.
• Wydzielina z pochwy: Zmiana wydzieliny z pochwy może wskazywać na infekcję lub inne problemy zdrowotne.

Powikłania

• Przekształcenie w zmiany o wysokim stopniu: Nieleczone zmiany LSIL mogą przekształcić się w zmiany o wysokim stopniu (HSIL) i dalej w raka szyjki macicy.
• Potrzeba częstego monitorowania: Konieczność regularnych badań cytologicznych i kolposkopii w celu monitorowania postępu zmian.

Zapobieganie

• Szczepienia przeciw HPV: Szczepienie młodych dziewcząt i chłopców przeciwko HPV w celu zmniejszenia ryzyka zakażenia.
• Regularne badania cytologiczne: Pap smears (testy Pap) i badania HPV w celu wczesnego wykrycia i monitorowania zmian.
• Bezpieczne praktyki seksualne: Ograniczenie liczby partnerów seksualnych i stosowanie prezerwatyw.

Diagnostyka

• Cytologia: Test Pap w celu wykrycia nieprawidłowych komórek na szyjce macicy.
• Kolposkopia: Wizyjne badanie szyjki macicy przy użyciu kolposkopu.
• Biopsja: Pobranie próbki tkanki w celu dalszej analizy histopatologicznej.

Leczenie

• Monitorowanie i obserwacja: W wielu przypadkach zmiany LSIL mogą zaniknąć samoczynnie i wymagają jedynie regularnego monitorowania.
• Krioterapia: Zamykanie zmiany poprzez zamrożenie.
• Leczenie farmakologiczne: Leki antywirusowe i przeciwzapalne.
• Fotodynamiczna terapia: Stosowanie światła do aktywacji leku w celu zniszczenia zmiany.

W przypadku CIN 1 zazwyczaj stosuje się taktykę wyczekującą z częstszymi badaniami cytologicznymi i kolposkopowymi, ponieważ wiele zmian cofa się samoistnie. Jeśli zmiana się utrzymuje lub powiększa, można rozważyć zabieg ablacyjny (krioterapia, laseroterapia) lub wycięcie fragmentu szyjki (np. konizacja), by zapobiec progresji do wyższych stadiów. Wspomagająco warto dbać o ogólną odporność i unikać czynników ryzyka (palenie tytoniu, liczni partnerzy seksualni). Profilaktyka obejmuje szczepienia przeciw HPV i regularne badania cytologiczne, co istotnie zmniejsza ryzyko raka szyjki macicy.

Źródła (Zmiana Śródnabłonkowa Szyjki Macicy Małego Stopnia):

• Kim, H., Choi, S., Do, S., Lee, S. H., Yoon, N., Kim, H. S. (2020) – Clinicopathological Characteristics of Pleomorphic High-Grade Squamous Intraepithelial Lesion of the Uterine Cervix: A Single-Institutional Series of 31 Cases (tłum. Cechy kliniczno-patologiczne pleomorficznej wysokostopniowej zmiany śródnabłonkowej szyjki macicy: seria 31 przypadków z jednej instytucji)
• Gu, L., Cheng, M., Hong, Z., Di, W., Qiu, L. (2021) – The Effect of Local Photodynamic Therapy for 5-aminolevulinic acid in the Treatment of Cervical Low-grade Squamous Intraepithelial Lesions with High-Risk HPV Infection: A Retrospective Study (tłum. Wpływ lokalnej terapii fotodynamicznej 5-aminolewulinianem w leczeniu zmian śródnabłonkowych małego stopnia szyjki macicy z infekcją HPV wysokiego ryzyka: retrospektywne badanie)
• Arafah, M., Rashid, S., Tulbah, A., Akhtar, M. (2021) – Carcinomas of the Uterine Cervix: Comprehensive Review With An Update on Pathogenesis, Nomenclature of Precursor and Invasive Lesions, and Differential Diagnostic Considerations (tłum. Rak szyjki macicy: kompleksowy przegląd z aktualizacją patogenezy, nomenklatury zmian prekursorowych i inwazyjnych oraz rozważań diagnostycznych)
• Alrajjal, A., Pansare, V., Choudhury, M., Khan, M. Y. A., Shidham, V. (2021) – Squamous intraepithelial lesions (SIL: LSIL, HSIL, ASCUS, ASC-H, LSIL-H) of Uterine Cervix and Bethesda System (tłum. Zmiany śródnabłonkowe szyjki macicy (SIL: LSIL, HSIL, ASCUS, ASC-H, LSIL-H) i System Bethesda)
• Omeke, C. A., Enebe, J., Ugwu, A. I., Onyishi, N., Omeke, M. C., Enebe, N., Izuka, E. O., Aniwada, E. (2022) – The magnitude and predictors of cervical squamous intraepithelial lesions among women in Enugu, Nigeria: a cross-sectional study of women in a low-resource setting (tłum. Skala i predyktory zmian śródnabłonkowych szyjki macicy u kobiet w Enugu, Nigeria: badanie przekrojowe kobiet w środowisku o niskich zasobach)

---

B.4.5 Nabyte nieprawidłowości macicy, z wyjątkiem szyjki macicy (ang. Acquired abnormalities of uterus, except cervix)

Co to są nabyte nieprawidłowości macicy, z wyjątkiem szyjki?

Nabyte nieprawidłowości macicy (z wyłączeniem zmian dotyczących szyjki) obejmują szeroki zakres chorób i zmian strukturalnych pojawiających się po urodzeniu. Mogą to być różnego rodzaju przerosty endometrium, mięśniaki gładkokomórkowe, zrosty wewnątrzmaciczne czy anomalie kształtu i położenia macicy nabyte w ciągu życia, np. wskutek przebytych zabiegów lub endometriozy. Zmiany te często wywołują objawy, takie jak nieprawidłowe krwawienia, bóle w podbrzuszu czy problemy z płodnością. Rozpoznanie opiera się zwykle na badaniu ginekologicznym, USG przezpochwowym lub histeroskopii.

Leczenie

Metoda terapii zależy od rodzaju i zaawansowania zmiany. W przypadku przerostów endometrium stosuje się leczenie hormonalne (gestageny, wkładki wewnątrzmaciczne) lub ablację endometrium. Przy mięśniakach macicy decyzja o leczeniu chirurgicznym (np. miomektomia) bądź zachowawczym (leki zmniejszające rozmiar guza) zależy od wielkości i umiejscowienia zmiany oraz planów rozrodczych pacjentki. Zrosty wewnątrzmaciczne usuwa się histeroskopowo. Niewłaściwe położenie macicy może wymagać ćwiczeń fizjoterapeutycznych bądź interwencji operacyjnej. Ważne jest systematyczne monitorowanie stanu macicy oraz współpraca ze specjalistami różnych dziedzin (ginekologia, endokrynologia, radiologia interwencyjna).

---

B.4.5.1 Rozrost gruczołowy endometrium (ang. Endometrial glandular hyperplasia)

Co to jest rozrost gruczołowy endometrium?

Rozrost gruczołowy endometrium, zwany też hiperplazją, to nadmierne namnażanie się komórek błony śluzowej macicy. Zwykle wynika z zaburzeń hormonalnych, głównie nadmiaru estrogenów przy niedoborze progesteronu, co często obserwuje się w okresie okołomenopauzalnym lub u kobiet z otyłością i zespołem policystycznych jajników. Objawia się głównie nieregularnymi, często obfitymi krwawieniami z macicy. W niektórych przypadkach hiperplazja może ewoluować w kierunku złośliwych zmian nowotworowych, zwłaszcza gdy jest atypowa. Rozpoznanie stawia się poprzez badanie histopatologiczne wycinka endometrium pobranego np. w trakcie histeroskopii.

Przyczyny

• Przewlekła ekspozycja na estrogeny: Zbyt wysoki poziom estrogenów przy niskim lub niewystarczającym poziomie progesteronu.
• Zespoły metaboliczne: Takie jak zespół policystycznych jajników (PCOS).
• Otyłość: Zwiększa ryzyko hiperplazji endometrium.
• Leczenie hormonalne: Długotrwałe stosowanie terapii estrogenowej bez progesteronu.

Objawy

• Nieprawidłowe krwawienie z macicy: Krwawienia międzymiesiączkowe lub bardzo obfite miesiączki.
• Ból w dolnej części brzucha: Może wystąpić ból w miednicy.
• Bezobjawowość: Często stan wykrywany przypadkowo podczas rutynowych badań.

Powikłania

• Rak endometrium: Hiperplazja gruczołowa może prowadzić do rozwoju raka endometrium.
• Niepłodność: Zmiany w endometrium mogą utrudniać implantację zarodka.
• Powtarzające się krwawienia: Mogą prowadzić do anemii i innych problemów zdrowotnych.

Zapobieganie

• Monitorowanie hormonalne: Regularne badania poziomu hormonów.
• Zdrowy styl życia: Utrzymywanie prawidłowej wagi, unikanie nadmiernego spożycia alkoholu i palenia tytoniu.
• Stosowanie antykoncepcji hormonalnej: Z progesteronem w celu zrównoważenia działania estrogenów.

Diagnostyka

• Biopsja endometrium: Pobranie próbki tkanki endometrium do badania histopatologicznego.
• Ultrasonografia transwaginalna: Ocena grubości endometrium.
• Histeroskopia: Bezpośrednia wizualizacja wnętrza macicy.

Leczenie

• Hormonalna terapia zastępcza: Stosowanie progesteronu w celu zrównoważenia poziomu estrogenów.
• Chirurgia: W przypadkach atypowej hiperplazji, histerektomia może być zalecana.
• Monitorowanie: Regularne kontrole i badania, aby monitorować stan endometrium.

Leczenie zależy od rodzaju rozrostu (z atypią lub bez) i planów rozrodczych pacjentki. W większości przypadków bez atypii stosuje się farmakoterapię progesteronową, która hamuje nadmierny rozrost śluzówki. Przy rozroście atypowym lub braku poprawy po leczeniu hormonalnym może być konieczne bardziej radykalne postępowanie, np. wyłyżeczkowanie jamy macicy czy nawet histerektomia u kobiet, które nie planują ciąży. Istotne jest regularne monitorowanie grubości endometrium w badaniach USG i ocena histopatologiczna po zakończeniu terapii. Wspomagająco warto zadbać o utrzymanie prawidłowej masy ciała i uregulowanie zaburzeń metabolicznych.

Źródła (Hiperplazja Gruczołowa Błony Śluzowej Macicy):

• Nandagawe, D. J., Sunita, B. (2022) – Endometrial hyperplasia with secretory changes (tłum. Hiperplazja endometrium z zmianami sekrecyjnymi)
• Gokula, P. M. (2021) – AN OVERVIEW OF ENDOMETRIAL HYPERPLASIA (tłum. Przegląd hiperplazji endometrium)
• Berganza, P. F., Molina, M. D., Dahinten, M. A. P., Ramos, M. (2020) – Radio Histological Treatment of Endometrial Hyperplasia: A Case Report (tłum. Leczenie radiohistologiczne hiperplazji endometrium: opis przypadku)
• Mohammed, M., Ahmed, N. (2020) – Endometrial Hyperplasia: Different Classification systems and Advantages of WHO 2014 Classification System (tłum. Hiperplazja endometrium: różne systemy klasyfikacji i zalety systemu klasyfikacji WHO 2014)
• Ring, K., Mills, A., Modesitt, S. (2022) – Endometrial Hyperplasia (tłum. Hiperplazja endometrium)

---

B.4.5.2 Nieprawidłowe położenie macicy (ang. Malposition of uterus)

Co to jest nieprawidłowe położenie macicy?

Nieprawidłowe położenie macicy to stan, w którym macica jest odchylona od swojego fizjologicznego ustawienia w miednicy. Najczęstsze typy to tyłozgięcie (retroflexio uteri), przodozgięcie nadmierne czy boczne odchylenie. Tego rodzaju zmiany mogą być wrodzone bądź nabyte, np. w wyniku zrostów, endometriozy lub przebytych zabiegów operacyjnych. Często nie dają istotnych objawów, ale niektóre kobiety skarżą się na bóle podczas miesiączki, ból przy stosunku czy zaburzenia mikcji. Rozpoznanie stawia się podczas badania ginekologicznego i USG.

Przyczyny

• Wady wrodzone: Nieprawidłowości anatomiczne powstałe w trakcie rozwoju płodowego.
• Urazy mechaniczne: Uszkodzenia spowodowane zabiegami chirurgicznymi, porodem lub urazami miednicy.
• Przewlekłe schorzenia: Takie jak endometrioza, które mogą wpływać na pozycję macicy.

Objawy

• Ból w dolnej części brzucha: Może być odczuwalny podczas menstruacji, stosunku seksualnego lub codziennych czynności.
• Nieprawidłowe krwawienia z pochwy: Krwawienia międzymiesiączkowe lub bardzo obfite miesiączki.
• Problemy z płodnością: Trudności z zajściem w ciążę lub nawracające poronienia.

Powikłania

• Niepłodność: Zmiany w położeniu macicy mogą utrudniać zajście w ciążę.
• Zwiększone ryzyko poronienia: Nieprawidłowe położenie macicy może prowadzić do problemów z utrzymaniem ciąży.
• Bóle miednicy: Przewlekłe bóle związane z niewłaściwą pozycją macicy.

Zapobieganie

• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i leczenie nieprawidłowości.
• Unikanie ryzykownych procedur: Minimalizacja liczby inwazyjnych zabiegów ginekologicznych.
• Higiena intymna: Zapobieganie infekcjom poprzez utrzymanie odpowiedniej higieny.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena stanu macicy podczas rutynowego badania ginekologicznego.
• Ultrasonografia: Badanie ultrasonograficzne w celu oceny położenia macicy.
• Rezonans magnetyczny (MRI): Zaawansowane obrazowanie w celu dokładnej oceny położenia macicy.

Leczenie

• Manipulacja manualna: Próby przemieszczenia macicy do prawidłowej pozycji za pomocą technik manualnych.
• Chirurgia: Zabiegi chirurgiczne mające na celu skorygowanie położenia macicy.
• Fizjoterapia: Terapia mająca na celu poprawę funkcji miednicy i zmniejszenie bólu.

W większości przypadków leczenie nie jest konieczne, jeżeli nie występują dolegliwości i nie ma wpływu na płodność. U pacjentek z objawami bólowymi warto rozważyć zabiegi fizjoterapii dna miednicy, które pomogą w złagodzeniu dyskomfortu. W przypadku deformacji spowodowanej zrostami lub endometriozą może być konieczna operacja laparoskopowa, aby uwolnić zrosty i przywrócić prawidłowe ułożenie macicy. Czasami stosuje się też pessary, które mechanicznie wspierają narząd w odpowiedniej pozycji. Kluczowe jest dobranie metody terapii do stanu klinicznego i preferencji pacjentki.

Źródła (Nieprawidłowe Położenie Macicy):

• Nosseir, M., Eldeen, A. S., Soliman, M., Ahmed, A. K. (2023) – Role of 3D-Ultrasound in Patients with Abnormal Uterine Bleeding for Detection of IUCD Malposition (tłum. Rola ultrasonografii 3D u pacjentek z nieprawidłowym krwawieniem z macicy w wykrywaniu nieprawidłowego położenia wkładki wewnątrzmacicznej)
• Habek, D., Prka, M., Zovko, T., Lerotić, S. B., Cerovac, A. (2021) – Focal increta placentomegaly of the posterior nonscarred uterine wall and posterior asynclitic presentation (tłum. Ogniskowa placentomegalia w tylnym nieskarżonym odcinku ściany macicy i tylne ustawienie asynklityczne)
• Çintesun, F. N. İ., Çintesun, E., Esenkaya, Ü., Günenc, O. (2020) – Uterine dimensions and intrauterine device malposition: can ultrasound predict displacement or expulsion before it happens? (tłum. Wymiary macicy a nieprawidłowe położenie wkładki wewnątrzmacicznej: czy ultrasonografia może przewidzieć przemieszczenie lub wydalenie przed ich wystąpieniem?)
• Srivastava, D., Srivastava, S. (2020) – Incidence of congenital uterine malformation in fertile female population undergoing laparoscopic tubal ligation at a tertiary care centre, Lucknow, Uttar Pradesh, India: a study of six years (tłum. Częstość występowania wrodzonych wad macicy w populacji płodnych kobiet poddawanych laparoskopowej podwiązaniu jajow

---

B.4.5.3 Zrosty wewnątrzmaciczne (ang. Intrauterine synechiae)

Co to są zrosty wewnątrzmaciczne?

Zrosty wewnątrzmaciczne, zwane też zespół Ashermana, to pasma tkanki łącznej powstające w jamie macicy wskutek uszkodzenia lub silnego podrażnienia endometrium. Najczęściej tworzą się po łyżeczkowaniu jamy macicy, porodach, poronieniach czy infekcjach. Mogą ograniczać przestrzeń jamy macicy, powodując nieprawidłowe krwawienia miesiączkowe, bóle w podbrzuszu i trudności z zajściem w ciążę. Nasilone zmiany bywają przyczyną nawracających poronień. Rozpoznanie opiera się na histeroskopii, która umożliwia bezpośrednią wizualizację i ocenę rozległości zrostów.

Przyczyny

• Urazy mechaniczne: Zabiegi chirurgiczne, takie jak łyżeczkowanie macicy, cesarskie cięcie lub inne operacje wewnątrzmaciczne.
• Infekcje: Przewlekłe stany zapalne błony śluzowej macicy.
• Powikłania po porodzie: Zakażenia lub komplikacje związane z porodem.

Objawy

• Nieprawidłowe krwawienie z macicy: Zmniejszone krwawienie menstruacyjne (hipomenorrhea) lub brak miesiączki (amenorrhea).
• Ból miednicy: Przewlekły ból w dolnej części brzucha.
• Niepłodność: Trudności z zajściem w ciążę lub nawracające poronienia.

Powikłania

• Niepłodność: Zrosty mogą utrudniać implantację zarodka.
• Nawroty zrostów: Nawet po leczeniu zrosty mogą powracać.
• Komplikacje podczas ciąży: Zwiększone ryzyko poronień i przedwczesnego porodu.

Zapobieganie

• Minimalizacja ryzyka infekcji: Higiena podczas procedur medycznych.
• Unikanie nadmiernych zabiegów chirurgicznych: Stosowanie minimalnie inwazyjnych technik, gdy to możliwe.
• Szybkie leczenie stanów zapalnych: Regularne badania ginekologiczne i leczenie infekcji.

Diagnostyka

• Histeroskopia: Bezpośrednia wizualizacja wnętrza macicy.
• Ultrasonografia: Ocena struktury i obecności zrostów w macicy.
• MRI: Zaawansowane obrazowanie w celu dokładnej oceny stanu macicy.

Leczenie

• Histeroskopia operacyjna: Usunięcie zrostów przy użyciu histeroskopu.
• Terapie anty-adhesyjne: Stosowanie żeli anty-adhesyjnych i innych środków zapobiegających powstawaniu nowych zrostów.
• Hormonalna terapia zastępcza: Stosowanie hormonów w celu przywrócenia normalnej funkcji endometrium.

Leczenie polega na histeroskopowym rozdzieleniu zrostów i przywróceniu prawidłowej anatomii jamy macicy. Po zabiegu często stosuje się wkładkę wewnątrzmaciczną lub cewnik, by zapobiec ponownemu zrastaniu ścian macicy w trakcie gojenia. Dodatkowo zaleca się leczenie hormonalne (np. estrogeny) wspomagające regenerację endometrium. W przypadku infekcji stosuje się antybiotyki. Po zakończeniu terapii kluczowa jest kontrolna histeroskopia, aby ocenić skuteczność zabiegu. U pacjentek planujących ciążę leczenie zrostów może znacząco poprawić szanse na udane donoszenie ciąży.

Źródła (Zrosty Wewnątrzmaciczne):

• Gianfaldoni, A. et al. (2023) – Association of intrauterine synechiae with pituitary gonadotrophin pulse patterns: A pilot study (tłum. Związek zrostów wewnątrzmacicznych z pulsami gonadotropin przysadkowych: badanie pilotażowe)
• Dzhibladze, T. et al. (2021) – Intrauterine synechia and Asherman’s syndrome: a comprehensive approach to diagnosis and treatment (tłum. Zrosty wewnątrzmaciczne i zespół Ashermana: kompleksowe podejście do diagnozy i leczenia)
• Priya, S. et al. (2022) – Asherman’s Syndrome (Intrauterine Synechiae) (tłum. Zespół Ashermana (Zrosty wewnątrzmaciczne))
• Orazov, M. et al. (2022) – Intrauterine synechiae and chronic endometritis – is there a causal relationship? (tłum. Zrosty wewnątrzmaciczne i przewlekłe zapalenie błony śluzowej macicy – czy istnieje związek przyczynowy?)
• Martynov, S. et al. (2021) – Possibilities of using platelet-rich autoplasm in the complex treatment of patients with intrauterine synechiae (tłum. Możliwości wykorzystania autoplazmy bogatopłytkowej w kompleksowym leczeniu pacjentek ze zrostami wewnątrzmacicznymi)

---

B.4.5.4 Krwiak macicy (ang. Haematometra)

Co to jest krwiak macicy?

Krwiak macicy, określany także jako hematometra, to nagromadzenie krwi w jamie macicy. Zazwyczaj występuje w wyniku przeszkody w odpływie krwi miesiączkowej, np. przy zwężeniu szyjki macicy lub zarośniętej błonie dziewiczej. Może powodować bóle w podbrzuszu, uczucie rozpierania, a czasem nawracające infekcje. Krwiak bywa także następstwem urazów wewnątrzmacicznych, np. po zabiegach chirurgicznych. Diagnozę przeprowadza się za pomocą badania ginekologicznego i USG, a ostateczne potwierdzenie dają czasem techniki endoskopowe.

Przyczyny

• Wady wrodzone: Anomalie anatomiczne takie jak atrezja szyjki macicy lub przegrody pochwy.
• Zabiegi chirurgiczne: Komplikacje po zabiegach, takich jak łyżeczkowanie czy cesarskie cięcie.
• Guzy i polipy: Nowotwory lub polipy mogą blokować kanał szyjki macicy.
• Zespół Ashermana: Zrosty wewnątrzmaciczne mogą prowadzić do blokady odpływu menstruacyjnego.

Objawy

• Ból w dolnej części brzucha: Intensywny ból w miednicy.
• Nieprawidłowe krwawienie z pochwy: Brak menstruacji (amenorrhea) mimo normalnego cyklu hormonalnego.
• Obrzęk brzucha: Widoczny obrzęk spowodowany nagromadzeniem krwi.

Powikłania

• Infekcje: Nagromadzenie krwi może prowadzić do zakażeń.
• Uszkodzenie macicy: Nieleczony krwiak może powodować uszkodzenie tkanek macicy.
• Nawroty krwiaka: Nawet po leczeniu mogą wystąpić nawroty, zwłaszcza jeśli przyczyna nie zostanie usunięta.

Zapobieganie

• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i leczenie anomalii strukturalnych.
• Unikanie ryzykownych procedur: Stosowanie minimalnie inwazyjnych technik chirurgicznych.
• Odpowiednia higiena: Zapobieganie infekcjom poprzez utrzymanie odpowiedniej higieny.

Diagnostyka

• Ultrasonografia transwaginalna: Ocena struktury i zawartości jamy macicy.
• MRI: Zaawansowane obrazowanie w celu dokładnej oceny stanu macicy.
• Histeroskopia: Bezpośrednia wizualizacja wnętrza macicy za pomocą endoskopu.

Leczenie

• Ewakuacja krwiaka: Usunięcie nagromadzonej krwi za pomocą procedur chirurgicznych.
• Leczenie hormonalne: Stosowanie hormonów w celu regulacji cyklu menstruacyjnego i zapobiegania nawrotom.
• Chirurgia rekonstrukcyjna: Usunięcie przeszkód anatomicznych i zrostów.

Podstawą leczenia jest usunięcie przyczyny utrudniającej odpływ krwi – może to być poszerzenie kanału szyjki macicy, korekta anomalii anatomicznych bądź wycięcie przegrody. Konieczne bywa także odbarczenie nagromadzonej krwi poprzez łyżeczkowanie jamy macicy. W przypadku zakażenia włącza się antybiotykoterapię, a pacjentkę kontroluje się w kierunku nawrotów. W zapobieganiu powstawania krwiaków istotna jest profilaktyka anatomicznych wad i regularne wizyty kontrolne. Wspomagająco stosuje się leki przeciwbólowe i rozkurczowe, aby złagodzić dolegliwości bólowe.

Źródła (Krwiak Macicy):

• Liu, X., Gao, C., Yuan, J., Xiang, T., Gong, Z., Luo, H., Jiang, W., Song, Y., Huang, J., Quan, W., Wang, D., Tian, Y., Ge, X., Lei, P., Zhang, J., Jiang, R. (2020) – Subdural haematomas drain into the extracranial lymphatic system through the meningeal lymphatic vessels (tłum. Krwiaki podtwardówkowe drenują do układu limfatycznego przez naczynia limfatyczne opon mózgowych)
• Amah, C., Obianyo, I., Agugua-Obianyo, N., Nnaji, H. C., Okezie, O. (2022) – Hematometra in pubertal girls: A report of two cases and review of literature (tłum. Krwiak macicy u dziewcząt w wieku pokwitania: opis dwóch przypadków i przegląd literatury)
• Stubbs, D., Davies, B., Hutchinson, P., Menon, D. (2022) – Challenges and opportunities in the care of chronic subdural haematoma: perspectives from a multi-disciplinary working group on the need for change (tłum. Wyzwania i możliwości w opiece nad przewlekłym krwiakiem podtwardówkowym: perspektywy z wielodyscyplinarnej grupy roboczej dotyczącej potrzeby zmian)
• Hassan, M., Ahmed, A. (2020) – Management of Haematoma Auris by Minimal Access Surgery and Steroid Injection (tłum. Leczenie krwiaka ucha za pomocą chirurgii minimalnie inwazyjnej i wstrzyknięcia sterydów)
• Iliff, H., El-Boghdadly, K., Ahmad, I., Davis, J., Harris, A., Khan, S., Lan-Pak-Kee, V., O’Connor, J., Powell, L., Rees, G., Tatla, T. (2021) – Management of haematoma after thyroid surgery: systematic review and multidisciplinary consensus guidelines (tłum. Leczenie krwiaka po operacji tarczycy: przegląd systematyczny i wytyczne wielodyscyplinarne)

---

B.5. Nieprawidłowe krwawienie z macicy lub pochwy (ang. Abnormal uterine or vaginal bleeding)

Co to jest nieprawidłowe krwawienie z macicy lub pochwy?

Nieprawidłowe krwawienie z macicy lub pochwy to każde krwawienie, które nie mieści się w typowym schemacie cyklu miesiączkowego (co do częstotliwości, obfitości czy czasu trwania), bądź występuje poza okresem miesiączki. Obejmuje ono również krwawienia w okresie pomenopauzalnym, zbyt długie lub krótkie miesiączki oraz krwawienia międzymiesiączkowe. Przyczyną bywa wiele czynników, takich jak zaburzenia hormonalne, mięśniaki macicy, polipy endometrium, infekcje czy choroby ogólnoustrojowe (np. tarczycy). Niekiedy krwawienia mogą być związane ze stresem, gwałtowną utratą masy ciała czy nadużywaniem używek. Każdorazowo wymagają diagnostyki ginekologicznej, aby wykluczyć istotne stany patologiczne, w tym procesy nowotworowe.

Leczenie

Sposób leczenia zależy od zidentyfikowanej przyczyny krwawienia. Zaburzenia hormonalne koryguje się preparatami regulującymi cykl (antykoncepcja hormonalna, leki progesteronowe), a przy zmianach w macicy, takich jak polipy czy mięśniaki, stosuje się odpowiednie procedury chirurgiczne (histeroskopia, wyłuszczenie mięśniaków). Infekcje leczy się preparatami przeciwbakteryjnymi czy przeciwgrzybiczymi, zależnie od rodzaju patogenu. U kobiet w okresie okołomenopauzalnym przy nieprawidłowych krwawieniach wskazana jest m.in. diagnostyka endometrium (biopsja, łyżeczkowanie, histeroskopia) i ewentualnie leczenie hormonalne. Kluczowe znaczenie ma wyrównywanie niedoborów (np. żelaza) przy obfitych krwawieniach oraz eliminacja czynników ryzyka (np. nadwagi, stresu). Regularne badania kontrolne pozwalają szybko ocenić skuteczność terapii i zapobiegają powikłaniom.

---

B.5.1 Zaburzenia krwawienia cyklu miesiączkowego (ang. Menstrual cycle bleeding disorders)

Co to są zaburzenia krwawienia cyklu miesiączkowego?

Zaburzenia krwawienia cyklu miesiączkowego obejmują wszelkie nieprawidłowości w częstości, regularności, obfitości lub czasie trwania miesiączek. Dotyczą zarówno cykli zbyt częstych (poniżej 21 dni), jak i zbyt rzadkich (powyżej 35 dni), a także nieprawidłowo długich czy krótkich krwawień. Przyczyną mogą być zaburzenia hormonalne (np. w zespole policystycznych jajników), stres, gwałtowne wahania masy ciała, choroby tarczycy czy przewlekłe dolegliwości ogólnoustrojowe. U części kobiet nieprawidłowości przejawiają się w postaci skąpych, bezbolesnych cykli, a u innych występują obfite i bolesne miesiączki. Istotne jest dokładne określenie źródła problemu, ponieważ zaburzenia te mogą prowadzić do niedokrwistości, trudności w zajściu w ciążę bądź innych powikłań zdrowotnych.

Przyczyny

• Zaburzenia hormonalne: Na przykład zespół policystycznych jajników (PCOS) lub niewydolność ciałka żółtego.
• Choroby nowotworowe: Rak endometrium, rak szyjki macicy.
• Problemy układowe: Zaburzenia krzepnięcia, choroby tarczycy.
• Ciąża i związane z nią komplikacje: Ciąża pozamaciczna, poronienie.
• Leki: Antykoagulanty, sterydy, leki hormonalne.

Objawy

• Nadmierne krwawienie: Krwawienie, które trwa dłużej niż 7 dni lub wymaga częstszej zmiany podpasek lub tamponów.
• Krwawienie między miesiączkami: Występowanie krwawienia w czasie między cyklami miesiączkowymi.
• Brak miesiączki (amenorrhea): Brak krwawienia przez okres co najmniej 3 miesięcy.
• Nieregularne miesiączki: Cykl menstruacyjny o nieregularnej częstotliwości.
• Ból brzucha: Może towarzyszyć skurcze i dyskomfort w okolicy miednicy.

Powikłania

• Niedokrwistość: Długotrwałe i obfite krwawienie może prowadzić do anemii.
• Problemy z płodnością: Może wpływać na zdolność do zajścia w ciążę.
• Obniżenie jakości życia: Przewlekłe krwawienie wpływa na codzienne funkcjonowanie i samopoczucie emocjonalne.

Zapobieganie

• Regularne wizyty u ginekologa: Wczesne wykrywanie i leczenie przyczyn nieprawidłowego krwawienia.
• Zdrowy styl życia: Regularne ćwiczenia i zdrowa dieta mogą pomóc w utrzymaniu równowagi hormonalnej.
• Odpowiednie stosowanie leków: Unikanie nadmiernego stosowania leków, które mogą wpływać na krwawienie.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Dokładna ocena przez ginekologa.
• USG transwaginalne: Badanie ultrasonograficzne w celu oceny struktury macicy i jajników.
• Biopsja endometrium: Pobranie próbki tkanki endometrium do badania histopatologicznego.

Leczenie

• Terapia hormonalna: Stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych lub hormonalnej terapii zastępczej.
• Leki hemostatyczne: Traneksamowy kwas, NSAIDs w celu zmniejszenia krwawienia.
• Zabiegi chirurgiczne: Ablacja endometrium, histeroskopia lub histerektomia w przypadku braku efektów leczenia farmakologicznego.
• Inne metody: W przypadku krwawień związanych z nowotworami – radioterapia lub chemioterapia.

Postępowanie terapeutyczne dostosowuje się do konkretnej przyczyny zaburzeń. Przy podłożu hormonalnym stosuje się leki regulujące cykl (preparaty estrogenowo-progesteronowe, tabletki antykoncepcyjne), w zaburzeniach tarczycy – leczenie przyczynowe, zaś przy zespole policystycznych jajników – farmakoterapię ułatwiającą owulację (np. klomifen, letrozol). Dodatkowo pomocna bywa modyfikacja stylu życia (redukcja stresu, poprawa diety, umiarkowany wysiłek fizyczny). W razie stwierdzenia zmian organicznych (polipy, mięśniaki) często konieczny jest zabieg chirurgiczny (np. histeroskopia). Uzupełniająco zaleca się suplementację żelaza i witamin, zwłaszcza przy obfitych krwawieniach. Regularne kontrolne badania ginekologiczne pomagają w ocenie skuteczności leczenia i zapobieganiu powikłaniom.

Źródła (Nieprawidłowości Krwawienia Menstruacyjnego):

• S. Dasharathy, S. Mumford, A. Pollack, N. Perkins, D. Mattison, J. Wactawski-Wende, E. Schisterman (2012) – Menstrual bleeding patterns among regularly menstruating women (tłum. Wzorce krwawienia menstruacyjnego u regularnie miesiączkujących kobiet)
• A. Lukes, R. Kadir, F. Peyvandi, P. Kouides (2005) – Disorders of hemostasis and excessive menstrual bleeding: prevalence and clinical impact (tłum. Zaburzenia hemostazy i nadmierne krwawienie miesiączkowe: rozpowszechnienie i wpływ kliniczny)
• K. Gale, A. Kubba, D. Holloway (2021) – Menstrual and bleeding disorders (tłum. Zaburzenia miesiączkowania i krwawienia)
• P. Kouides, J. Conard, F. Peyvandi, A. Lukes, R. Kadir (2005) – Hemostasis and menstruation: appropriate investigation for underlying disorders of hemostasis in women with excessive menstrual bleeding (tłum. Hemostaza i menstruacja: odpowiednie badania w przypadku podejrzenia zaburzeń hemostazy u kobiet z nadmiernym krwawieniem miesiączkowym)
• E. Deligeoroglou, G. Creatsas (2020) – Menstrual disorders (tłum. Zaburzenia miesiączkowania)

---

B.5.1.1 Brak miesiączki (ang. Amenorrhoea)

Co to jest brak miesiączki?

Brak miesiączki (amenorrhoea) to stan, w którym kobieta nie miesiączkuje przez co najmniej trzy kolejne cykle (lub 6 miesięcy), niebędący wynikiem ciąży, karmienia piersią czy menopauzy. Może mieć charakter pierwotny (gdy nigdy nie pojawiła się pierwsza miesiączka do 16. roku życia) lub wtórny (zanik miesiączek po okresie regularnego cyklu). Przyczyną bywają zaburzenia hormonalne (PCOS, hiperprolaktynemia, zaburzenia tarczycy), zaburzenia odżywiania (anoreksja, bulimia), nadmierny wysiłek fizyczny czy stres, a także wady anatomiczne narządów rodnych. Brak miesiączki może prowadzić do problemów z płodnością, a także zwiększać ryzyko osteoporozy w dłuższej perspektywie, jeśli wiąże się z niskim poziomem estrogenów.

Przyczyny

• Zaburzenia hormonalne: Problemy z podwzgórzem, przysadką mózgową lub jajnikami.
• Choroby systemowe: Zaburzenia tarczycy, choroby wątroby.
• Czynniki genetyczne: Wrodzone wady anatomiczne, zespół Turnera.
• Stres i niedożywienie: Znacząca utrata wagi, zaburzenia odżywiania.
• Leki: Antykoncepcja hormonalna, leki przeciwnowotworowe.

Objawy

• Brak miesiączki: Brak krwawienia menstruacyjnego przez co najmniej 3 miesiące u kobiety, która wcześniej miała regularne cykle, lub brak miesiączki do 15. roku życia.
• Objawy towarzyszące: W zależności od przyczyny mogą występować inne objawy, takie jak ból brzucha, zmiany w masie ciała, trądzik, nadmierne owłosienie.

Powikłania

• Bezpłodność: Trudności z zajściem w ciążę.
• Problemy zdrowotne: Osteoporoza, choroby serca wynikające z niedoboru estrogenów.
• Psychologiczne: Stres, depresja związane z nieprawidłowościami cyklu menstruacyjnego.

Zapobieganie

• Zdrowy styl życia: Odpowiednia dieta, regularna aktywność fizyczna, unikanie stresu.
• Regularne wizyty u lekarza: Monitorowanie zdrowia i wczesne wykrywanie ewentualnych problemów.
• Edukacja zdrowotna: Świadomość dotycząca wpływu stylu życia na zdrowie reprodukcyjne.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny i badanie fizykalne: Dokładna ocena historii medycznej i stanu zdrowia pacjentki.
• Testy laboratoryjne: Badania hormonalne, testy funkcji tarczycy.
• Badania obrazowe: USG, MRI w celu oceny anatomii narządów rodnych.

Leczenie

• Terapia hormonalna: Stosowanie estrogenów i progesteronu w celu wywołania cyklu menstruacyjnego.
• Leczenie przyczynowe: Leczenie podstawowej choroby, takiej jak niedoczynność tarczycy.
• Zmiany stylu życia: Poprawa nawyków żywieniowych, zmniejszenie stresu.
• Interwencje chirurgiczne: W przypadku wrodzonych wad anatomicznych.

Strategia terapeutyczna zależy od pierwotnej przyczyny. W zaburzeniach hormonalnych wyrównuje się poziom hormonów (np. poprzez antykoncepcję hormonalną, leki obniżające prolaktynę, terapię tarczycy). W przypadku wahań masy ciała kluczowa jest normalizacja wagi oraz zrównoważona dieta i aktywność fizyczna. Gdy brak miesiączki wynika z wad anatomicznych (np. zrosty, niewykształcone narządy płciowe), konieczna bywa interwencja chirurgiczna. U kobiet planujących ciążę pomocne są leki stymulujące owulację (klomifen, gonadotropiny). Ważne jest także wsparcie psychologiczne, zwłaszcza jeśli amenorrhoea ma związek z zaburzeniami odżywiania czy silnym stresem. Regularne wizyty kontrolne pozwalają monitorować efekty leczenia oraz prewencję powikłań, takich jak osteoporoza.

Źródła (Brak Miesiączki):

• Holly Vickers, Thomas G. Gray, S. Jha (2018) – Amenorrhoea (tłum. Brak miesiączki)
• Angela Robinson (2012) – Amenorrhoea (tłum. Brak miesiączki)
• T. Cundy, J. Butler, R. Pope, A. Saggar-Malik, M. Wheeler, R. Williams (1991) – Amenorrhoea in women with non-alcoholic chronic liver disease (tłum. Brak miesiączki u kobiet z przewlekłą chorobą wątroby bezalkoholową)
• Pooja Munjal, Manju Nair (2021) – Amenorrhea (tłum. Brak miesiączki)
• W. Ledger, J. Skull (2004) – Amenorrhoea: investigation and treatment (tłum. Brak miesiączki: diagnoza i leczenie)
• P. Crosignani, W. Vegetti (1996) – A Practical Guide to the Diagnosis and Management of Amenorrhoea (tłum. Praktyczny przewodnik po diagnostyce i leczeniu braku miesiączki)

---

B.5.1.1.1 Pierwotny brak miesiączki (ang. Primary amenorrhoea)

Co to jest pierwotny brak miesiączki?

Pierwotny brak miesiączki to sytuacja, w której do 16. roku życia (lub 14. roku życia przy braku cech dojrzewania płciowego) nie występuje pierwsza miesiączka. Przyczyny mogą być różnorodne – od wad wrodzonych narządów płciowych (np. agenezja macicy, zarośnięcie pochwy) po zaburzenia hormonalne i genetyczne (dysgenezja gonad, zaburzenia podwzgórzowo-przysadkowe). Dziewczęta z pierwotnym brakiem miesiączki często nie mają typowego rozwoju drugorzędowych cech płciowych (np. rozwój piersi) albo obserwuje się go w niepełnym zakresie. Sytuacja ta może prowadzić do opóźnionej diagnozy, jeśli nie istnieje wczesna kontrola pediatryczna czy ginekologiczna.

Leczenie

Pierwszym etapem jest ustalenie przyczyny poprzez dokładny wywiad, badania hormonalne, obrazowe (USG, rezonans) oraz genetyczne. Jeśli problemem są wady anatomiczne (np. brak pochwy czy macicy), konieczna bywa interwencja chirurgiczna wytwarzająca lub rekonstruująca drogi rodne. W zaburzeniach hormonalnych (np. niewydolność przysadki, zespół turnera, POF) stosuje się hormonalną terapię zastępczą, aby wywołać rozwój drugorzędowych cech płciowych i uregulować funkcje układu rozrodczego. Gdy pierwotny brak miesiączki wiąże się z chorobami ogólnoustrojowymi lub niedożywieniem, kluczowe jest leczenie choroby podstawowej i normalizacja masy ciała. Niekiedy pacjentka potrzebuje wsparcia psychologicznego, zwłaszcza jeśli proces dojrzewania znacznie odbiega od rówieśników i wiąże się z obniżonym poczuciem własnej wartości.

---

B.5.1.1.1.1 Dysgenezja gonad 46,XX (ang. 46,XX gonadal dysgenesis)

Co to jest dysgenezja gonad 46,XX?

Dysgenezja gonad 46,XX to rzadka choroba genetyczna, w której osoba z kariotypem 46,XX (typowo żeńskim) ma jajniki nieprawidłowo rozwinięte (tzw. pasmowate gonady), zamiast prawidłowej tkanki jajnikowej. Skutkuje to deficytem estrogenów i brakiem spontanicznej miesiączki w okresie dojrzewania. Zwykle dotknięte tym schorzeniem dziewczęta nie rozwijają w pełni cech płciowych (brak prawidłowego rozwoju piersi, brak miesiączek), mimo typowego wyglądu zewnętrznych narządów płciowych przy urodzeniu. Diagnostyka obejmuje badania hormonalne, genetyczne (kariotyp) oraz obrazowe (USG narządów miednicy).

Leczenie

Podstawą terapii jest hormonalna terapia zastępcza (HTZ) mająca na celu wywołanie rozwoju wtórnych cech płciowych (zwłaszcza piersi) i utrzymanie prawidłowej mineralizacji kości, zapobiegając osteoporozie. Brak dojrzałej tkanki jajnikowej uniemożliwia spontaniczną owulację, przez co naturalne zajście w ciążę jest zazwyczaj niemożliwe. Jeśli kobieta z dysgenezją gonad 46,XX pragnie mieć dzieci, rozważa się metody wspomaganego rozrodu, często z wykorzystaniem dawstwa komórek jajowych. Niezwykle ważna jest opieka psychologiczna i wsparcie społeczne, ponieważ pacjentki borykają się z wyzwaniami natury emocjonalnej i tożsamości płciowej. Regularne badania kontrolne pomagają ocenić efektywność HTZ i stan zdrowia ogólnego.

---

B.5.1.1.2 Wtórny brak miesiączki (ang. Secondary amenorrhoea)

Co to jest wtórny brak miesiączki?

Wtórny brak miesiączki występuje u kobiet, które wcześniej miały regularne lub nieregularne miesiączki, a następnie przez co najmniej trzy kolejne cykle (lub 6 miesięcy) miesiączki ustały, z wykluczeniem ciąży i menopauzy. Przyczyną mogą być zaburzenia hormonalne (np. hiperprolaktynemia, niedoczynność lub nadczynność tarczycy, PCOS), nadmierny wysiłek fizyczny, stres, utrata masy ciała (anoreksja) czy zrosty wewnątrzmaciczne (zespół Ashermana). U niektórych kobiet wstrzymanie cyklu może wynikać z niewydolności jajników (przedwczesnej menopauzy). Objawem towarzyszącym bywa nierzadko spadek libido, suchość pochwy lub objawy charakterystyczne dla niedoboru estrogenów.

Leczenie

Leczenie koncentruje się na usunięciu przyczyny ustania miesiączek. W przypadku niedoborów hormonalnych stosuje się leki wyrównujące poziom hormonów (np. tabletki estrogenowo-progesteronowe, leczenie prolaktyny, regulacja tarczycy). Przy zaburzeniach odżywiania kluczowe jest przywrócenie właściwej masy ciała i normalizacja nawyków żywieniowych, a w razie stresu – techniki relaksacyjne i psychoterapia. Jeżeli wtórny brak miesiączki wynika ze zrostów wewnątrzmacicznych, konieczne bywa ich chirurgiczne usunięcie. Ważna jest też suplementacja wapnia i witaminy D, by zapobiec osteopenii i osteoporozie, które mogą się rozwijać przy przedłużającym się niedoborze estrogenów. Regularne kontrole ginekologiczne i laboratoryjne pozwalają ocenić efektywność leczenia i wcześnie wykryć ewentualne nawroty.

---

B.5.1.1.3 Brak miesiączki związany z laktacją (ang. Lactational amenorrhoea)

Co to jest brak miesiączki związany z laktacją?

Brak miesiączki związany z laktacją (lactational amenorrhoea) to fizjologiczne zjawisko, w którym wysoki poziom prolaktyny podczas karmienia piersią hamuje wydzielanie hormonów gonadotropowych i w konsekwencji owulację. Często traktowany jest jako naturalna metoda antykoncepcji w pierwszych ~6 miesiącach karmienia (LAM – Lactational Amenorrhea Method), pod warunkiem wyłącznego karmienia piersią i braku miesiączki. Niemniej skuteczność tej metody spada wraz z wydłużaniem przerw w karmieniu oraz wprowadzaniem pokarmów uzupełniających.

Leczenie

Zazwyczaj brak miesiączki w okresie laktacji nie wymaga leczenia, ponieważ jest naturalnym stanem fizjologicznym i zwykle ustępuje samoistnie po zmniejszeniu częstotliwości karmień. U kobiet, które chcą szybciej powrócić do płodności lub którym brak krwawienia stwarza dyskomfort, można wprowadzić dodatkowe formy antykoncepcji hormonalnej lub mechanicznej. Jeżeli występują objawy sugerujące zaburzenia hormonalne (np. utrzymujące się wysokie poziomy prolaktyny długo po odstawieniu od piersi), zaleca się konsultację endokrynologiczną. W codziennej praktyce najważniejsze jest edukowanie pacjentki co do ograniczonej skuteczności metody LAM i zalecanie dodatkowych środków zapobiegawczych, jeżeli nie planuje kolejnej ciąży.

---

B.5.1.2 Nieprawidłowa częstotliwość krwawienia z macicy (ang. Abnormal frequency of uterine bleeding)

Co to jest nieprawidłowa częstotliwość krwawienia z macicy?

Nieprawidłowa częstotliwość krwawienia z macicy dotyczy cykli, w których miesiączki pojawiają się zbyt często (cykle krótsze niż 21 dni, polimenorrhoea) lub zbyt rzadko (cykle dłuższe niż 35 dni, oligomenorrhoea). Polimenorrhoea może prowadzić do anemii z powodu częstszej utraty krwi, natomiast rzadkie krwawienia bywają oznaką słabej owulacji lub zaburzeń hormonalnych. Przyczyn tego zjawiska jest wiele – od PCOS, zaburzeń tarczycy, stresu i gwałtownej zmiany masy ciała, po dysfunkcje przysadki mózgowej. W niektórych przypadkach przyczyną bywa zbyt wczesna czy intensywna stymulacja dojrzewania w okresie nastoletnim, gdy oś podwzgórze-przysadka-jajniki nie jest jeszcze w pełni ustabilizowana.

Przyczyny

• Zaburzenia hormonalne: Dysfunkcje podwzgórza, przysadki mózgowej lub jajników, nadmiar prolaktyny.
• Choroby systemowe: Choroby tarczycy, przewlekłe choroby wątroby.
• Stres i zmiany wagi: Znaczący stres, szybka utrata masy ciała, zaburzenia odżywiania.
• Leki: Antykoncepcja hormonalna, leki przeciwnowotworowe, antydepresanty.
• Ciąża i karmienie piersią: Najczęstsze fizjologiczne przyczyny braku miesiączki.

Objawy

• Polymenorrhea: Zbyt częste miesiączki, co mniej niż 21 dni.
• Oligomenorrhea: Rzadkie miesiączki, co więcej niż 35 dni.
• Menorrhagia: Obfite miesiączki trwające dłużej niż 7 dni.
• Metrorrhagia: Krwawienie międzymiesiączkowe.

Powikłania

• Niedokrwistość: Długotrwałe i obfite krwawienie może prowadzić do anemii.
• Problemy z płodnością: Może wpływać na zdolność do zajścia w ciążę.
• Obniżenie jakości życia: Przewlekłe krwawienie wpływa na codzienne funkcjonowanie i samopoczucie emocjonalne.

Zapobieganie

• Regularne wizyty u lekarza: Monitorowanie zdrowia i wczesne wykrywanie ewentualnych problemów.
• Edukacja zdrowotna: Świadomość dotycząca wpływu stylu życia na zdrowie reprodukcyjne.
• Zdrowy styl życia: Odpowiednia dieta, regularna aktywność fizyczna, unikanie stresu.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny i badanie fizykalne: Dokładna ocena historii medycznej i stanu zdrowia pacjentki.
• Testy laboratoryjne: Badania hormonalne, testy funkcji tarczycy.
• Badania obrazowe: USG, MRI w celu oceny anatomii narządów rodnych.

Leczenie

• Terapia hormonalna: Stosowanie estrogenów i progesteronu w celu wywołania cyklu menstruacyjnego.
• Leczenie przyczynowe: Leczenie podstawowej choroby, takiej jak niedoczynność tarczycy.
• Zmiany stylu życia: Poprawa nawyków żywieniowych, zmniejszenie stresu.
• Interwencje chirurgiczne: W przypadku wrodzonych wad anatomicznych.

Terapia polega głównie na ustabilizowaniu pracy układu hormonalnego – często stosuje się tabletki antykoncepcyjne lub progesteronowe, które regulują rytm miesiączek. Niekiedy kluczowe jest wyrównanie hormonów tarczycy lub leczenie hiperprolaktynemii. W przypadku nadmiernego obciążenia fizycznego lub psychicznego wskazana bywa zmiana trybu życia oraz wsparcie psychologiczne. U pacjentek z otyłością pomocna jest redukcja masy ciała, a przy niedowadze – wzrost BMI do poziomu prawidłowego. W sytuacjach, gdy zaburzenia częstotliwości występują wraz z innymi nieprawidłowościami w macicy czy jajnikach, rozważa się zabiegi chirurgiczne (np. usunięcie polipów, leczenie endometriozy). Regularne badania kontrolne i monitoring cyklu umożliwiają ocenę skuteczności podjętych działań.

Źródła (Nieprawidłowa Częstotliwość Krwawienia Macicy):

• Urge Gerema, Kumsa Kene, Deriba Abera, Tesfaye Adugna, Mebrat Nigussie, Diriba Dereje, Temesgen Mulugeta (2022) – Abnormal uterine bleeding and associated factors among reproductive age women in Jimma town, Oromia Region, Southwest Ethiopia (tłum. Nieprawidłowe krwawienie macicy i czynniki z tym związane wśród kobiet w wieku rozrodczym w mieście Jimma, Region Oromia, Południowo-Zachodnia Etiopia)
• Sheila Hill, Mahesh K. Shetty (2023) – Abnormal Uterine Bleeding in Reproductive age women: Role of Imaging in the Diagnosis and Management (tłum. Nieprawidłowe krwawienie macicy u kobiet w wieku rozrodczym: rola obrazowania w diagnostyce i leczeniu)
• G. Lata, Susmita Sharma, S. Kaur, S. Gulia (2020) – Histo-pathological pattern of endometrial biopsy in females with abnormal uterine bleeding: a retrospective study in tertiary care hospital of Haryana (tłum. Histo-patologiczny wzorzec biopsji endometrium u kobiet z nieprawidłowym krwawieniem macicy: retrospektywne badanie w szpitalu trzeciego stopnia opieki w Haryana)
• S. Vitale, Rafał Watrowski, F. Barra, M. D’alterio, J. Carugno, T. Sathyapalan, I. Kahramanoglu, E. Reyes-Muñoz, Li-Te Lin, B. Urman, S. Ferrero, S. Angioni (2022) – Abnormal Uterine Bleeding in Perimenopausal Women: The Role of Hysteroscopy and Its Impact on Quality of Life and Sexuality (tłum. Nieprawidłowe krwawienie macicy u kobiet w okresie okołomenopauzalnym: rola histeroskopii i jej wpływ na jakość życia i seksualność)
• Evelyne Theresia, A. Cristopher, Melissa Edelweishia (2021) – Abnormal Uterine Bleeding in Adolescent (tłum. Nieprawidłowe krwawienie macicy u nastolatków)

---

B.5.1.2.1 Częste krwawienie miesiączkowe (ang. Frequent menstrual bleeding)

Co to jest częste krwawienie miesiączkowe?

Częste krwawienie miesiączkowe, zwane polimenorrhoea, oznacza cykle krótsze niż 21 dni, co skutkuje częstszym pojawianiem się miesiączek. Może prowadzić do przewlekłej utraty krwi, anemii, osłabienia, a także dyskomfortu w codziennym funkcjonowaniu. Wiele pacjentek obserwuje zmęczenie i trudności z utrzymaniem odpowiedniego stężenia żelaza we krwi. Przyczyny bywają różne: zaburzenia hormonalne (np. niewydolność fazy lutealnej), stres, zaburzenia w odżywianiu, a także zmiany organiczne w obrębie macicy (polipy, mięśniaki). Niekiedy cykle stają się zbyt krótkie w naturalnym procesie starzenia się organizmu, zwłaszcza w okresie przedmenopauzalnym.

Leczenie

Pierwszym krokiem jest diagnostyka, w tym badania krwi (morfologia, żelazo, TSH, prolaktyna), USG narządów miednicy czy histeroskopia. Przy zaburzeniach hormonalnych skuteczne bywa leczenie estrogenowo-progesteronowe lub samo progesteronowe, które pomaga ustabilizować długość cyklu. W razie obecności polipów lub mięśniaków macicy konieczne jest ich usunięcie (np. histeroskopowo). Ważna jest też suplementacja żelaza, witaminy B12 i kwasu foliowego, jeśli pacjentka ma anemię. Zaleca się również modyfikacje stylu życia: ograniczenie stresu, właściwą dietę i umiarkowaną aktywność fizyczną. Regularne badania kontrolne umożliwiają ocenę skuteczności leczenia i w razie potrzeby dostosowanie go.

---

B.5.1.2.2 Rzadkie krwawienie miesiączkowe (ang. Infrequent menstrual bleeding)

Co to jest rzadkie krwawienie miesiączkowe?

Rzadkie krwawienie miesiączkowe, zwane oligomenorrhoea, występuje gdy odstępy między kolejnymi miesiączkami przekraczają 35 dni, ale są krótsze niż 90 dni. Często towarzyszy mu nieregularność cykli, a kobiety miewają trudności z przewidzeniem terminu następnej miesiączki. Typową przyczyną bywa zespół policystycznych jajników (PCOS), zaburzenia tarczycy, hiperprolaktynemia, a także stres czy wahania masy ciała. Rzadkie krwawienia mogą sygnalizować brak owulacji lub słabą czynność ciałka żółtego, co przekłada się na obniżoną płodność.

Leczenie

Postępowanie koncentruje się na stabilizacji cyklu i wywołaniu owulacji (jeśli pacjentka planuje ciążę). W zależności od przyczyny stosuje się leki antykoncepcyjne, progesteron lub farmaceutyki stymulujące owulację (klomifen, letrozol). Ważna jest normalizacja masy ciała i korekta ewentualnych zaburzeń endokrynologicznych (np. leczenie niedoczynności lub nadczynności tarczycy). U pacjentek z PCOS zaleca się poprawę wrażliwości na insulinę (metformina) i redukcję masy ciała, co często reguluje cykl. Wsparcie psychologiczne może pomóc przy stresogennej naturze choroby. Regularne kontrole i monitoring cyklu pozwalają na optymalizację terapii.

---

B.5.1.3 Krwawienie owulacyjne (ang. Ovulation bleeding)

Co to jest krwawienie owulacyjne?

Krwawienie owulacyjne to niewielkie plamienie pojawiające się około połowy cyklu miesiączkowego (w okresie owulacji). Jego przyczyną jest najczęściej gwałtowny spadek estrogenów przed wyrzutem hormonu luteinizującego (LH) lub niewielkie pęknięcia naczynek podczas uwalniania komórki jajowej. Często ma kolor jasnobrązowy, różowy lub czerwony, bywa śluzowate i zwykle trwa 1–2 dni. U większości kobiet krwawienie owulacyjne nie występuje wcale albo jest tak skąpe, że niezauważalne. Gdy się pojawia, może być mylone z zaburzeniami cyklu, ale w istocie jest fizjologicznym zjawiskiem. Nie powinno powodować silnego bólu ani obfitego krwawienia.

Leczenie

Ponieważ krwawienie owulacyjne jest zjawiskiem fizjologicznym, nie wymaga leczenia, o ile nie towarzyszą mu znaczne dolegliwości bólowe czy inne niepokojące objawy (np. intensywne krwawienie). Jeśli kobieta odczuwa dyskomfort, można zastosować leki przeciwbólowe dostępne bez recepty lub ziołowe preparaty łagodzące skurcze. W przypadku nawracających i bardziej obfitych krwawień warto skonsultować się z ginekologiem, aby wykluczyć inne przyczyny. Ustabilizowanie cyklu hormonalną antykoncepcją bywa rozwiązaniem, jeśli krwawienia są uciążliwe, lecz większość pacjentek nie wymaga interwencji. Zawsze istotne jest różnicowanie z innymi rodzajami plamień (infekcje, polipy), które mogą sugerować zaburzenia wymagające leczenia.

---

B.5.1.3.1 Krwawienie międzymiesiączkowe (ang. Intermenstrual bleeding)

Co to jest krwawienie międzymiesiączkowe?

Krwawienie międzymiesiączkowe to każde plamienie lub krwawienie pojawiające się pomiędzy regularnymi miesiączkami. Często jest lekkie i krótkotrwałe, choć bywa bardziej obfite i przedłużone. Przyczyny obejmują fizjologiczne zjawisko owulacji (wówczas określane jako krwawienie owulacyjne), ale też zaburzenia hormonalne, stany zapalne szyjki macicy, polipy endometrialne lub szyjkowe, a nawet wczesną ciążę i jej powikłania. Gdy krwawienia międzymiesiączkowe pojawiają się regularnie i są uciążliwe, mogą wskazywać na istotny problem zdrowotny, taki jak zaburzenia tarczycy, hiperprolaktynemia lub endometrioza.

Leczenie

Sposób terapii zależy od przyczyny krwawień. Przy infekcjach lub stanach zapalnych konieczne jest leczenie przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe lub przeciwgrzybicze. W przypadku zaburzeń hormonalnych (np. niedomogi lutealnej, problemów z tarczycą) stosuje się leki regulujące poziom hormonów. Polipy lub zmiany w macicy zwykle usuwa się operacyjnie (histeroskopia). Gdy krwawienia międzymiesiączkowe są sporadyczne i powiązane z owulacją, nie wymaga to leczenia, o ile nie towarzyszą temu niepokojące objawy. Zaleca się prowadzenie kalendarza cyklu, aby wychwycić powtarzalność i nasilenie plamień oraz regularnie konsultować się z ginekologiem dla oceny ewentualnych zmian.

---

B.5.1.4 Nieprawidłowa regularność krwawienia z macicy (ang. Abnormal regularity of uterine bleeding)

Co to jest nieprawidłowa regularność krwawienia z macicy?

Nieprawidłowa regularność krwawienia z macicy polega na znacznym wahaniu się długości poszczególnych cykli, co powoduje trudności w przewidywaniu terminu miesiączki. Kobieta może raz mieć cykl kilkunastodniowy (polimenorrhoea), a kolejnym razem dłuższy niż 35 dni (oligomenorrhoea). Nieregularne cykle często świadczą o zaburzeniach hormonalnych, takich jak dysfunkcja osi podwzgórze–przysadka–jajnik, zespół policystycznych jajników czy problemy z tarczycą. Niekiedy wpływ mają także czynniki psychiczne (stres, zaburzenia snu) i fizyczne (niedowaga, otyłość). U młodych dziewcząt nieregularność bywa przejściowa – w pierwszych latach od menarche cykle są niekiedy bezowulacyjne i niestabilne.

Leczenie

Terapia zależy od ustalonej przyczyny. W przypadku zaburzeń hormonalnych wprowadza się leczenie wyrównujące, np. preparaty antykoncepcyjne lub progesteronowe, które stabilizują cykl. Choroby tarczycy, hiperprolaktynemia czy zespół policystycznych jajników wymagają leczenia przyczynowego (regulacja tarczycy, leki obniżające prolaktynę, metformina w PCOS). Ważne jest także dbanie o prawidłową masę ciała oraz unikanie stresu. W niektórych sytuacjach, zwłaszcza gdy nieregularność cykli prowadzi do trudności z płodnością, lekarz rozważa leki stymulujące owulację. Regularne monitorowanie cyklu i okresowe badania krwi (hormony) pozwalają ocenić postępy i skuteczność stosowanej terapii.

---

B.5.1.5 Nieprawidłowy czas trwania krwawienia z macicy (ang. Abnormal duration of uterine bleeding)

Co to jest nieprawidłowy czas trwania krwawienia z macicy?

Nieprawidłowy czas trwania krwawienia z macicy obejmuje zarówno przedłużające się miesiączki (powyżej 7 dni), jak i bardzo krótkie krwawienia (poniżej 2 dni). Przyczyn bywa wiele – od zaburzeń hormonalnych i organicznych (np. mięśniaki, polipy endometrium) przez choroby tarczycy i zaburzenia krzepnięcia, aż po efekty uboczne niektórych leków. Zarówno skąpe, jak i obfite, długotrwałe krwawienia mogą prowadzić do anemii, obniżonej wydolności organizmu i spadku jakości życia. Kluczowe jest zróżnicowanie przyczyny, gdyż przedłużające się krwawienia mogą sygnalizować poważniejsze schorzenia (np. endometriozę, nowotwory trzonu macicy).

Leczenie

Diagnoza i leczenie zależą od ustaleń klinicznych. Badanie ginekologiczne, USG narządów rodnych, a niekiedy histeroskopia czy biopsja endometrium pozwalają wykluczyć zmiany w macicy. Przy obfitych miesiączkach farmakoterapię zaczyna się często od antykoncepcji hormonalnej bądź leków przeciwkrwotocznych (kwas traneksamowy), ewentualnie wkładki wewnątrzmacicznej uwalniającej lewonorgestrel. W razie skąpego krwawienia i podejrzenia niedoboru estrogenów można stosować leczenie hormonalne. Jeśli powodem są mięśniaki lub polipy, zaleca się ich operacyjne usunięcie. U pacjentek w okresie okołomenopauzalnym przy podejrzeniu przerostu endometrium potrzebna jest diagnostyka i ewentualna ablacja endometrium bądź histerektomia. Uzupełnianie żelaza i dbałość o dietę odgrywają ważną rolę w zapobieganiu niedokrwistości.

---

B.5.1.6 Nieprawidłowa objętość krwawienia z macicy (ang. Abnormal volume of uterine bleeding)

Co to jest nieprawidłowa objętość krwawienia z macicy?

Nieprawidłowa objętość krwawienia z macicy może dotyczyć zarówno nadmiernie obfitych miesiączek (powyżej 80 ml na cykl), jak i bardzo skąpych (poniżej 5–10 ml). Obfite krwawienie miesiączkowe (hipermenorrhoea) może skutkować przewlekłą utratą żelaza i anemią, powodując osłabienie, bóle głowy czy spadek wydolności fizycznej. Skąpe krwawienia (hypomenorrhoea) często wskazują na niewystarczające narastanie endometrium bądź zaburzenia owulacji. Przyczyny bywają złożone: od nieprawidłowości hormonalnych, przez zaburzenia krzepnięcia, aż po zmiany w macicy (mięśniaki podśluzówkowe, polipy endometrium). Czynnikiem ryzyka mogą być również leki przeciwzakrzepowe i środki antykoncepcyjne.

Leczenie

Terapia ma na celu wyrównanie zaburzeń hormonalnych oraz (jeśli to konieczne) usunięcie zmian patologicznych w macicy. Przy obfitych miesiączkach stosuje się np. leki zmniejszające krwawienie (kwas traneksamowy), środki hormonalne (antykoncepcja, progesteron), a w razie potrzeby założenie wkładki uwalniającej lewonorgestrel. Jeśli występują mięśniaki lub polipy endometrium, wskazany jest zabieg histeroskopowy czy embolizacja tętnic macicznych (przy mięśniakach). U pacjentek pragnących zachować płodność unika się nadmiernie inwazyjnych metod (np. ablacji endometrium). Przy skąpych krwawieniach kluczowe bywa ustalenie przyczyny hormonalnej i ewentualna stymulacja endometrium. Uzupełnienie żelaza oraz wsparcie dietetyczne są szczególnie ważne w hipermenorrhoea, aby zapobiegać anemii. Regularna kontrola ginekologiczna umożliwia monitorowanie postępów i modyfikowanie leczenia.

---

B.5.1.6.1 Obfite krwawienie miesiączkowe (ang. Heavy menstrual bleeding)

Co to jest obfite krwawienie miesiączkowe?

Obfite krwawienie miesiączkowe (heavy menstrual bleeding) to stan, w którym krwawienie przekracza objętość około 80 ml na cykl lub znacząco utrudnia codzienne funkcjonowanie. Często towarzyszą mu skrzepy oraz konieczność bardzo częstej wymiany podpasek lub tamponów. Kobiety dotknięte tym problemem mogą odczuwać przewlekłe zmęczenie, osłabienie, a nawet zawroty głowy, co niekiedy wiąże się z niedokrwistością. Przyczyny sięgają od zaburzeń hormonalnych, przez mięśniaki, polipy w jamie macicy, aż po nieprawidłowości w układzie krzepnięcia i choroby ogólnoustrojowe (np. zaburzenia tarczycy). Czasami obfite miesiączki nasilają się w okresie okołomenopauzalnym.

Leczenie

Pierwszym krokiem bywa diagnostyka: USG miednicy, badania krwi (morfologia, ferrytyna), wykluczenie patologii macicy (histeroskopia). Jeśli wykaże się zaburzenia hormonalne, stosuje się odpowiednie leki (m.in. tabletki antykoncepcyjne, wkładki domaciczne z lewonorgestrelem). Przy wykryciu zmian w macicy (mięśniaki, polipy) niekiedy potrzebne jest leczenie operacyjne – np. wyłuszczenie mięśniaka, ablacja endometrium czy histerektomia (przy skrajnych przypadkach). Dodatkowo zaleca się suplementację żelaza i dbałość o dietę bogatą w składniki krwiotwórcze. Wsparcie farmakologiczne może obejmować kwas traneksamowy, ograniczający krwawienie, a niesteroidowe leki przeciwzapalne zmniejszają ból i obfitość krwawienia. Regularne kontrole pozwalają ocenić efektywność terapii i szybko reagować na ewentualne powikłania.

---

B.5.1.6.2 Skąpe krwawienie miesiączkowe (ang. Light menstrual bleeding)

Co to jest skąpe krwawienie miesiączkowe?

Skąpe krwawienie miesiączkowe (light menstrual bleeding), zwane hypomenorrhoea, polega na znacznie mniejszej niż typowa utracie krwi podczas miesiączki, czasem tylko kilkumililitrowej. Może przejawiać się krótkim, ledwie zauważalnym plamieniem lub niską intensywnością krwawienia. Przyczyną bywa zbyt cienkie endometrium, zaburzenia owulacji, niedoczynność tarczycy, stres, niska waga ciała czy stosowanie antykoncepcji hormonalnej. U niektórych kobiet cykle po prostu są naturalnie skąpe, co nie stanowi problemu zdrowotnego, o ile nie towarzyszą temu inne dolegliwości.

Leczenie

Jeśli skąpe miesiączki nie wiążą się z zaburzeniami hormonalnymi ani nie powodują trudności z płodnością, nie wymagają interwencji. Gdy jednak wynikają z niedostatecznego narastania endometrium lub braku owulacji, lekarz może zalecić odpowiednią kurację hormonalną (preparaty estrogenowo-progesteronowe, stymulację owulacji). Czasem przyczyną jest nadmierny wysiłek fizyczny i niska zawartość tkanki tłuszczowej – wówczas pomocna bywa zmiana trybu życia, zwiększenie kaloryczności diety. Jeśli za hipomenorrhoea stoi antykoncepcja hormonalna, można rozważyć zmianę metody lub preparatu. W praktyce istotne jest ustalenie, czy skąpe krwawienia nie maskują głębszego problemu zdrowotnego. Regularne kontrole ginekologiczne pozwalają w porę wykryć ewentualne zaburzenia.

---

B.5.2 Zaburzenia krwawienia niemiesiączkowego (ang. Nonmenstrual bleeding disorders)

Co to są zaburzenia krwawienia niemiesiączkowego?

Zaburzenia krwawienia niemiesiączkowego obejmują krwawienia z dróg rodnych, które nie są związane z fizjologiczną miesiączką – np. krwawienia międzymiesiączkowe, plamienia kontaktowe (po stosunku), krwawienia pomenopauzalne czy krwawienia pojawiające się w efekcie zabiegów ginekologicznych. Przyczyn mogą szukać w stanach zapalnych szyjki macicy, polipach szyjkowych, nadżerkach, infekcjach przenoszonych drogą płciową, a także w urazach mechanicznych bądź nowotworach (rak szyjki, endometrium). Krwawienia niemiesiączkowe zawsze wymagają diagnostyki, aby wykluczyć poważne schorzenia, zwłaszcza w okresie pomenopauzalnym.

Przyczyny

• Zmiany hormonalne: Dysfunkcje podwzgórza, przysadki mózgowej lub jajników.
• Zmiany strukturalne: Polipy endometrialne, mięśniaki macicy, nowotwory, zrosty.
• Infekcje: Przewlekłe zapalenie szyjki macicy, endometrium.
• Choroby systemowe: Zaburzenia krzepnięcia krwi, choroby tarczycy.
• Stres i zmiany wagi: Znaczący stres, szybka utrata masy ciała, zaburzenia odżywiania.
• Leki: Antykoncepcja hormonalna, leki przeciwnowotworowe, antykoagulanty.

Objawy

• Krwawienia międzymiesiączkowe: Plamienia lub krwawienia pojawiające się między regularnymi cyklami menstruacyjnymi.
• Krwawienia po stosunku: Krwawienie po kontakcie seksualnym.
• Krwawienia niecykliczne: Krwawienia występujące w nieregularnych odstępach czasu.

Powikłania

• Niedokrwistość: Długotrwałe krwawienia mogą prowadzić do anemii.
• Problemy z płodnością: Nieprawidłowe krwawienia mogą wpływać na zdolność do zajścia w ciążę.
• Obniżenie jakości życia: Przewlekłe krwawienia wpływają na codzienne funkcjonowanie i samopoczucie emocjonalne.

Zapobieganie

• Regularne wizyty u lekarza: Monitorowanie zdrowia i wczesne wykrywanie ewentualnych problemów.
• Edukacja zdrowotna: Świadomość dotycząca wpływu stylu życia na zdrowie reprodukcyjne.
• Zdrowy styl życia: Odpowiednia dieta, regularna aktywność fizyczna, unikanie stresu.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny i badanie fizykalne: Dokładna ocena historii medycznej i stanu zdrowia pacjentki.
• Testy laboratoryjne: Badania hormonalne, testy funkcji tarczycy, ocena parametrów krwi.
• Badania obrazowe: USG, MRI w celu oceny anatomii narządów rodnych.

Leczenie

• Terapia hormonalna: Stosowanie estrogenów i progesteronu w celu regulacji cykli menstruacyjnych.
• Leczenie przyczynowe: Leczenie podstawowej choroby, takiej jak zaburzenia krzepnięcia krwi.
• Zmiany stylu życia: Poprawa nawyków żywieniowych, zmniejszenie stresu.
• Interwencje chirurgiczne: W przypadku wrodzonych wad anatomicznych lub nieskuteczności leczenia farmakologicznego.

Postępowanie terapeutyczne zależy od rozpoznanej przyczyny. W infekcjach stosuje się preparaty antybakteryjne, przeciwgrzybicze lub przeciwwirusowe, a w stanach zapalnych wspomagająco leki przeciwzapalne i higienę miejscową. Polipy szyjki macicy i nadżerki usuwa się przy pomocy metod destrukcyjnych (krioterapia, elektrokoagulacja) lub chirurgicznie (histeroskopia). Poważniejsze zmiany przednowotworowe lub nowotworowe wymagają rozszerzonej diagnostyki i leczenia onkologicznego. Po zabiegach warto unikać przez pewien czas wysiłku i współżycia, by dać tkankom czas na wygojenie. Kontrola ginekologiczna pozwala ocenić skuteczność terapii i zapobiec nawracaniu krwawień.

Źródła (Nie Menstruacyjne Nieprawidłowości Krwawienia):

• K. Gale, A. Kubba, D. Holloway (2021) – Menstrual and bleeding disorders (tłum. Zaburzenia menstruacyjne i krwawienia)
• E. Deligeoroglou, G. Creatsas (2020) – Menstrual disorders (tłum. Zaburzenia menstruacyjne)
• C. Djambas Khayat, E. Gouider, S. von Mackensen, R. Abdul Kadir (2020) – Heavy menstrual bleeding in women with inherited bleeding disorders (tłum. Obfite krwawienie menstruacyjne u kobiet z wrodzonymi zaburzeniami krzepnięcia)
• K. Luiro, Elina Holopainen (2021) – Heavy Menstrual Bleeding in Adolescent: Normal or a Sign of an Underlying Disease? (tłum. Obfite krwawienie menstruacyjne u nastolatek: normalne czy oznaka choroby podstawowej?)
• C. Benetti-Pinto, A. Rosa-E-Silva, D. Yela, J. S. Soares Júnior (2017) – Abnormal Uterine Bleeding (tłum. Nieprawidłowe krwawienie macicy)

---

B.5.2.1 Krwawienie po stosunku lub kontaktowe (ang. Postcoital or contact bleeding)

Co to jest krwawienie po stosunku lub kontaktowe?

Krwawienie po stosunku lub kontaktowe to plamienie lub krwawienie z dróg rodnych występujące tuż po współżyciu bądź podczas innego kontaktu mechanicznego (np. badania ginekologicznego). Najczęstszą przyczyną są zmiany na szyjce macicy, takie jak nadżerka, polipy, infekcje czy stany zapalne. Rzadziej może to wynikać z urazów pochwy, suchości śluzówki albo groźniejszych przyczyn (rak szyjki macicy). Obserwacja takiego krwawienia jest zawsze ważnym sygnałem do konsultacji ginekologicznej, ponieważ wcześnie wykryta patologia szyjki macicy pozwala uniknąć poważnych konsekwencji.

Leczenie

Leczenie polega na usunięciu przyczyny krwawień. Nadżerki i polipy szyjki macicy można leczyć koagulacją, krioterapią, laseroterapią czy wycięciem chirurgicznym. Gdy źródłem są infekcje, wprowadza się antybiotykoterapię bądź leki przeciwgrzybicze. Suchość pochwy w okresie okołomenopauzalnym lub w trakcie karmienia piersią może wymagać stosowania lubrykantów i estrogenów miejscowych. Przy podejrzeniu zmian nowotworowych niezbędne jest badanie cytologiczne i dalsza diagnostyka onkologiczna. Po zakończeniu leczenia istotne jest utrzymanie właściwej higieny intymnej, unikanie czynników drażniących i regularne kontrole ginekologiczne, by zapobiec nawrotom krwawień.

---

B.5.2.2 Pozabiegowe niemiesiączkowe krwawienie z macicy (ang. Postprocedural nonmenstrual uterine bleeding)

Co to jest pozabiegowe niemiesiączkowe krwawienie z macicy?

Pozabiegowe niemiesiączkowe krwawienie z macicy to krwawienie pojawiające się po zabiegach diagnostycznych lub terapeutycznych w obrębie narządów płciowych (np. histeroskopia, łyżeczkowanie jamy macicy, założenie wkładki wewnątrzmacicznej). Może być rezultatem mechanicznego uszkodzenia błony śluzowej macicy, stanu zapalnego, nieprawidłowej reakcji na wkładkę lub zaniedbania w zakresie aseptyki w czasie procedury. Pacjentki zgłaszają najczęściej plamienia bądź krwawienia o różnej intensywności, niekiedy z towarzyszącym bólem w dole brzucha. W razie obfitego krwawienia może pojawić się osłabienie, a nawet symptomy anemii, jeśli utrata krwi jest znaczna.

Leczenie

Leczenie obejmuje przede wszystkim stabilizację pacjentki i ocenę źródła krwawienia. Jeśli jest niewielkie i nie nasila się, zaleca się obserwację oraz środki łagodzące (przeciwbólowe, uspokajające). W razie podejrzenia zakażenia włącza się antybiotykoterapię, a przy intensywnym krwawieniu lub obecności resztek tkanek konieczne może być ponowne łyżeczkowanie czy inna procedura usuwająca przyczynę krwawienia. Ważne jest także przeanalizowanie, czy zastosowana metoda (np. rodzaj wkładki) jest odpowiednia dla pacjentki. Po opanowaniu objawów zaleca się okresową kontrolę ginekologiczną i badanie USG, aby zweryfikować, czy śluzówka macicy goi się prawidłowo i nie ma nawrotów krwawień.

---

B.5.3 Nadmierne miesiączkowanie z nieregularnym cyklem (ang. Excessive menstruation with irregular cycle)

Co to jest nadmierne miesiączkowanie z nieregularnym cyklem?

Nadmierne miesiączkowanie z nieregularnym cyklem odnosi się do sytuacji, w której krwawienia są zbyt obfite i jednocześnie występują w zmiennych odstępach czasu. Kobieta nie tylko traci dużo krwi, ale także nie może przewidzieć terminu kolejnej miesiączki, co utrudnia planowanie życia codziennego i może prowadzić do anemii. Przyczynami bywają choroby endokrynologiczne (PCOS, niewydolność tarczycy), zaburzenia w budowie macicy (mięśniaki, polipy, wady rozwojowe), stany zapalne czy stres i gwałtowne zmiany masy ciała. Nierzadko dochodzi do dysfunkcji owulacji, co w konsekwencji może upośledzać płodność.

Przyczyny

• Zaburzenia hormonalne: Dysfunkcje podwzgórza, przysadki mózgowej lub jajników, zespół policystycznych jajników (PCOS).
• Zmiany strukturalne: Polipy endometrialne, mięśniaki macicy, endometrioza.
• Choroby systemowe: Zaburzenia krzepnięcia krwi, choroby tarczycy, metaboliczne zespoły.
• Stres i zmiany wagi: Znaczący stres, szybka utrata masy ciała, zaburzenia odżywiania.
• Leki: Antykoncepcja hormonalna, leki przeciwnowotworowe, antydepresanty.

Objawy

• Menorrhagia: Krwawienie trwające dłużej niż 7 dni lub wymagające częstych zmian podpasek/tamponów.
• Nieregularne cykle: Krwawienie pojawiające się w nieregularnych odstępach czasu, mniej niż 21 dni lub więcej niż 35 dni.
• Ból brzucha: Skurcze i dyskomfort w okolicy miednicy, towarzyszące krwawieniu.

Powikłania

• Niedokrwistość: Długotrwałe i obfite krwawienie może prowadzić do anemii.
• Problemy z płodnością: Może wpływać na zdolność do zajścia w ciążę.
• Obniżenie jakości życia: Przewlekłe krwawienie wpływa na codzienne funkcjonowanie i samopoczucie emocjonalne.

Zapobieganie

• Regularne wizyty u lekarza: Monitorowanie zdrowia i wczesne wykrywanie ewentualnych problemów.
• Edukacja zdrowotna: Świadomość dotycząca wpływu stylu życia na zdrowie reprodukcyjne.
• Zdrowy styl życia: Odpowiednia dieta, regularna aktywność fizyczna, unikanie stresu.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny i badanie fizykalne: Dokładna ocena historii medycznej i stanu zdrowia pacjentki.
• Testy laboratoryjne: Badania hormonalne, testy funkcji tarczycy, ocena parametrów krwi.
• Badania obrazowe: USG, MRI w celu oceny anatomii narządów rodnych.

Leczenie

• Terapia hormonalna: Stosowanie estrogenów i progesteronu w celu regulacji cykli menstruacyjnych.
• Leczenie przyczynowe: Leczenie podstawowej choroby, takiej jak zaburzenia krzepnięcia krwi.
• Zmiany stylu życia: Poprawa nawyków żywieniowych, zmniejszenie stresu.
• Interwencje chirurgiczne: W przypadku wrodzonych wad anatomicznych lub nieskuteczności leczenia farmakologicznego.

Leczenie skupia się na regulacji cyklu i zmniejszeniu obfitości krwawień. W zaburzeniach hormonalnych najczęściej stosuje się środki antykoncepcyjne, progesteron lub inne leki stabilizujące poziom hormonów (np. leki tarczycowe). W razie wykrycia zmian anatomicznych macicy, np. polipów czy mięśniaków, konieczna bywa histeroskopia lub chirurgiczne usunięcie zmiany. U pacjentek planujących ciążę można rozważyć leki stymulujące owulację, aby cykl stał się bardziej regularny. Uzupełnienie żelaza i witamin pomaga zapobiegać lub korygować anemię. Wprowadzenie zdrowszego stylu życia – zrównoważona dieta, redukcja stresu i umiarkowany wysiłek fizyczny – potrafi znacząco wspomóc efekty terapii.

Źródła (Nadmierne Krwawienie Menstruacyjne z Nieregularnym Cyklem):

• G. M. Attia, O. A. Alharbi, Reema M Aljohani (2023) – The Impact of Irregular Menstruation on Health: A Review of the Literature (tłum. Wpływ nieregularnej menstruacji na zdrowie: przegląd literatury)
• Enguday Demeke, Abayneh Birlie Zeru, Esubalew Tesfahun, Woineshet Bedru Mohammed (2023) – Effect of menstrual irregularity on academic performance of undergraduate students of Debre Berhan University: A comparative cross sectional study (tłum. Wpływ nieregularności menstruacyjnych na wyniki akademickie studentów Debre Berhan University: porównawcze badanie przekrojowe)
• Septi Purnamasari, Bagus Eko, Prasetya, Adnan Abadi, H. Manan, Raissa Nurwany (2023) – Menstrual Cycle Patterns in Final Year Student, Faculty of Medicine, Universitas Sriwijaya (tłum. Wzorce cyklu menstruacyjnego u studentek ostatniego roku, Wydział Medycyny, Uniwersytet Sriwijaya)
• Ranjith kumar A (2021) – Menstrual Problems among Adolescent Girls and Female Youth in Tamil Nadu (tłum. Problemy menstruacyjne wśród dziewcząt i młodych kobiet w Tamil Nadu)
• T.BhavyaSmriti Harish Pai, Ms.N.Sushma (2020) – Study and Survey on Irregular Menstrual Cycle (tłum. Badanie i ankieta dotyczące nieregularnego cyklu menstruacyjnego)
• Lutfi Annarahayu, Yulia Lanti Retno Dewi, Rita Benya Adriyani (2021) – Meta-Analysis the Effect of Obesity and Stress on Menstrual Cycle Disorder (tłum. Meta-analiza wpływu otyłości i stresu na zaburzenia cyklu menstruacyjnego)

---

B.5.4 Krwawienie bezowulacyjne (ang. Anovulatory bleeding)

Co to jest krwawienie bezowulacyjne?

Krwawienie bezowulacyjne występuje w cyklach, w których nie dochodzi do owulacji. W takich sytuacjach pęcherzyk w jajniku nie pęka, a pozostała tkanka może wydzielać estrogeny w sposób niekontrolowany, przy jednoczesnym braku odpowiedniego poziomu progesteronu. To prowadzi do nieregularnego narastania i złuszczania endometrium, skutkując nieregularnymi, często obfitymi krwawieniami. Brak owulacji może wynikać z zaburzeń hormonalnych (np. PCOS, hiperprolaktynemia), stresu, gwałtownej utraty masy ciała, intensywnego wysiłku fizycznego czy chorób tarczycy. Cykle bezowulacyjne ograniczają płodność, ponieważ bez uwolnienia komórki jajowej zapłodnienie jest niemożliwe.

Przyczyny

• Zaburzenia hormonalne: Dysfunkcje podwzgórza, przysadki mózgowej lub jajników, zespół policystycznych jajników (PCOS).
• Choroby systemowe: Choroby tarczycy, hiperprolaktynemia, niewydolność ciałka żółtego.
• Zmiany stylu życia: Stres, znaczna utrata masy ciała, zaburzenia odżywiania.
• Leki: Antykoncepcja hormonalna, leki przeciwnowotworowe.

Objawy

• Nieregularne cykle: Krwawienie pojawiające się w nieregularnych odstępach czasu, mniej niż 21 dni lub więcej niż 35 dni.
• Obfite miesiączki: Krwawienie trwające dłużej niż 7 dni lub wymagające częstych zmian podpasek/tamponów.
• Brak owulacji: Niemożność zajścia w ciążę z powodu braku regularnej owulacji.

Powikłania

• Niedokrwistość: Długotrwałe i obfite krwawienie może prowadzić do anemii.
• Problemy z płodnością: Może wpływać na zdolność do zajścia w ciążę.
• Obniżenie jakości życia: Przewlekłe krwawienie wpływa na codzienne funkcjonowanie i samopoczucie emocjonalne.

Zapobieganie

• Regularne wizyty u lekarza: Monitorowanie zdrowia i wczesne wykrywanie ewentualnych problemów.
• Edukacja zdrowotna: Świadomość dotycząca wpływu stylu życia na zdrowie reprodukcyjne.
• Zdrowy styl życia: Odpowiednia dieta, regularna aktywność fizyczna, unikanie stresu.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny i badanie fizykalne: Dokładna ocena historii medycznej i stanu zdrowia pacjentki.
• Testy laboratoryjne: Badania hormonalne, testy funkcji tarczycy, ocena parametrów krwi.
• Badania obrazowe: USG, MRI w celu oceny anatomii narządów rodnych.

Leczenie

• Terapia hormonalna: Stosowanie estrogenów i progesteronu w celu regulacji cykli menstruacyjnych.
• Leczenie przyczynowe: Leczenie podstawowej choroby, takiej jak zaburzenia krzepnięcia krwi.
• Zmiany stylu życia: Poprawa nawyków żywieniowych, zmniejszenie stresu.
• Interwencje chirurgiczne: W przypadku wrodzonych wad anatomicznych lub nieskuteczności leczenia farmakologicznego.

Podstawą leczenia jest przywrócenie owulacji lub przynajmniej ustabilizowanie endometrium. Przy zaburzeniach hormonalnych stosuje się leki pobudzające owulację (np. klomifen, letrozol) bądź terapię wyrównawczą, jeśli przyczyną są problemy z tarczycą czy prolaktyną. W przypadkach, gdy pacjentka nie planuje ciąży, można zalecić tabletki antykoncepcyjne, które regulują cykl i przeciwdziałają nadmiernemu przerastaniu błony śluzowej macicy. Styl życia (redukcja stresu, właściwa masa ciała) również odgrywa kluczową rolę w odzyskiwaniu owulacji. Gdy krwawienie jest bardzo obfite i częste, niekiedy potrzebne jest łyżeczkowanie jamy macicy, aby zapobiec niedokrwistości i ocenić stan endometrium. Regularne wizyty kontrolne pozwalają monitorować skuteczność leczenia i ewentualnie modyfikować terapię.

Źródła (Krwawienie bez Owulacji):

• K. S. Achanna, J. Nanda (2022) – Evaluation and management of abnormal uterine bleeding (tłum. Ocena i zarządzanie nieprawidłowym krwawieniem macicy)
• Kun Ma, Yun Shi, Junqin He, X. Teng, Rong Wang, Guohua Wang, Y. Yu, Yan-xia Chen, Linjuan Gong, Yuan Yuan, Hui-Xian Zhang, Bo-Chao Yuan, Chen-hui Zhang (2021) – The effect of Bushen Culuan Decoction on anovulatory infertile women among 6 different diseases: a study protocol for a randomized, double-blinded, positively controlled, adaptive multicenter clinical trial (tłum. Wpływ dekokcji Bushen Culuan na kobiety z niepłodnością anowulacyjną wśród 6 różnych chorób: protokół badania randomizowanego, podwójnie zaślepionego, pozytywnie kontrolowanego, adaptacyjnego, wieloośrodkowego badania klinicznego)
• C. Yaşa, Funda Güngör Uğurlucan (2020) – Approach to Abnormal Uterine Bleeding in Adolescents (tłum. Podejście do nieprawidłowego krwawienia macicy u młodzieży)
• Andreas A. Vyrides, Essam El Mahdi, K. Giannakou (2022) – Ovulation induction techniques in women with polycystic ovary syndrome (tłum. Techniki indukcji owulacji u kobiet z zespołem policystycznych jajników)
• K. Luiro, Elina Holopainen (2021) – Heavy Menstrual Bleeding in Adolescent: Normal or a Sign of an Underlying Disease? (tłum. Obfite krwawienie menstruacyjne u nastolatek: normalne czy oznaka choroby podstawowej?)

---

B.5.5 Krwawienie z macicy po menopauzie (ang. Postmenopausal uterine bleeding)

Co to jest krwawienie z macicy po menopauzie?

Krwawienie z macicy po menopauzie to każde krwawienie z dróg rodnych występujące co najmniej 12 miesięcy od ostatniej miesiączki, kiedy jajniki naturalnie przestają produkować estrogeny na poziomie zapewniającym cykliczne krwawienia. W tym okresie śluzówka macicy ulega zanikowi, więc jakiekolwiek plamienia czy krwawienia są zawsze objawem alarmującym. Przyczyny obejmują zanikowe zapalenie pochwy i sromu (wynikające z niskiego poziomu hormonów), polipy endometrium, przerośniętą błonę śluzową, a także nowotwory (rak trzonu macicy, szyjki macicy). Objaw ten nigdy nie powinien być ignorowany, ponieważ może świadczyć o poważnych zmianach chorobowych.

Przyczyny

• Zmiany hormonalne: Spadek poziomu estrogenów i progesteronu.
• Choroby anatomiczne: Polipy, mięśniaki macicy, atrofia endometrium.
• Zaburzenia krzepnięcia: Zaburzenia krzepnięcia krwi mogą prowadzić do nadmiernego krwawienia.
• Nowotwory: Rak endometrium, rak szyjki macicy.

Objawy

• Krwawienie: Nieoczekiwane krwawienie z macicy po menopauzie.
• Bóle brzucha: Ból związany z intensywnym krwawieniem lub masą w macicy.
• Zmęczenie: Utrata krwi może prowadzić do anemii i uczucia zmęczenia.

Powikłania

• Niedokrwistość: Przewlekła utrata krwi może prowadzić do anemii.
• Zwiększone ryzyko raka: Długotrwałe krwawienie może być objawem raka endometrium lub szyjki macicy.
• Problemy z jakością życia: Intensywne krwawienie może wpływać na codzienne funkcjonowanie i samopoczucie emocjonalne.

Zapobieganie

• Regularne badania: Monitorowanie zdrowia i wczesne wykrywanie problemów zdrowotnych.
• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta.
• Ochrona zdrowia reprodukcyjnego: Regularne wizyty u ginekologa.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny i badanie fizykalne: Dokładna ocena historii medycznej i stanu zdrowia pacjentki.
• Testy laboratoryjne: Badania hormonalne, morfologia krwi.
• Badania obrazowe: USG, histeroskopia, biopsja endometrium.

Leczenie

• Terapia hormonalna: Stosowanie estrogenów i progesteronu w celu regulacji cykli menstruacyjnych.
• Leki przeciwkrwotoczne: Kwas traneksamowy, niesteroidowe leki przeciwzapalne (NSAID).
• Interwencje chirurgiczne: Ablacja endometrium, histerektomia w ciężkich przypadkach.

Pierwszym krokiem jest diagnostyka, w tym badanie ginekologiczne, USG przezpochwowe oraz pobranie wycinków endometrium (biopsja, histeroskopia), aby wykluczyć zmiany nowotworowe. W razie stwierdzenia stanów zanikowych podaje się miejscowo estrogeny (kremy, globulki), które poprawiają nawilżenie i stan śluzówki. Polipy usuwa się podczas histeroskopii, a przy przerostach endometrium często stosuje się progesteron. Jeżeli wykryty zostanie rak endometrium, konieczne jest leczenie onkologiczne (operacyjne, radioterapia, czasem chemioterapia). Regularne kontrole po leczeniu pozwalają na wczesne wykrycie ewentualnych nawrotów. Z racji ryzyka onkologicznego każde krwawienie w okresie pomenopauzalnym należy traktować bardzo poważnie.

Źródła (Krwawienie Macicy po Menopauzie):

• A. Lakhey, Anamika Priyadarsinee, Samikchya Regmi, S. Acharya (2023) – Histopathological Findings in Postmenopausal Bleeding (tłum. Znaleziska histopatologiczne w krwawieniach pomenopauzalnych)
• Tahereh Ashrafgangoei, Niloofar Moallem (2021) – Histopathological Findings in Iranian Patients with Postmenopausal Uterine Bleeding (tłum. Znaleziska histopatologiczne u irańskich pacjentek z krwawieniem macicy po menopauzie)
• S. Naher, Ferdous Ara Shuchi, Sufia Begum Shompi, Samira Areen (2023) – Evaluation of Causes of Post-Menopausal Bleeding: A Hospital-Based Study (tłum. Ocena przyczyn krwawienia pomenopauzalnego: badanie szpitalne)
• M. Shetty, S. Hurtado (2021) – Postmenopausal Bleeding: Role of Imaging in the Diagnosis and Management (tłum. Krwawienie pomenopauzalne: rola obrazowania w diagnostyce i zarządzaniu)
• D. Black (2023) – Diagnosis and medical management of abnormal premenopausal and postmenopausal bleeding (tłum. Diagnoza i medyczne zarządzanie nieprawidłowym krwawieniem przedmenopauzalnym i pomenopauzalnym)

---

B.5.6 Noworodkowe krwawienie z pochwy lub macicy (ang. Neonatal vaginal or uterine haemorrhage)

Co to jest noworodkowe krwawienie z pochwy lub macicy?

Noworodkowe krwawienie z pochwy lub macicy to niewielkie krwawienie zaobserwowane czasami u nowo narodzonych dziewczynek w pierwszych dniach życia. Zjawisko bywa określane mianem „miesiączki noworodkowej” i wynika z gwałtownego spadku hormonów (głównie estrogenów) pochodzących od matki, które przed urodzeniem krążyły we krwi płodu. W efekcie endometrium, które było stymulowane wysokim stężeniem hormonów, ulega złuszczeniu podobnie jak w miesiączce. Krwawienie to jest zwykle bardzo skąpe, ma postać delikatnego plamienia i ustępuje spontanicznie w ciągu kilku dni.

Leczenie

Zwykle noworodkowe krwawienie z pochwy nie wymaga żadnego leczenia, stanowi fizjologiczne zjawisko i ustępuje samoistnie. Ważna jest obserwacja dziecka i utrzymywanie prawidłowej higieny okolic krocza. Jeśli krwawienie jest bardziej nasilone, przedłuża się powyżej kilkunastu dni lub towarzyszą mu inne niepokojące objawy (gorączka, obrzęk tkanek, intensywny nieprzyjemny zapach wydzieliny), konieczna jest konsultacja pediatry i ewentualnie badania wykluczające infekcje lub zaburzenia krzepnięcia. W zdecydowanej większości przypadków niewielkie, krótkotrwałe krwawienie noworodkowe ma całkowicie łagodny przebieg i nie wpływa na dalszy rozwój dziecka.

---

B.6. Zaburzenia menopauzalne lub okołomenopauzalne (ang. Menopausal or perimenopausal disorders)

Co to są zaburzenia menopauzalne lub okołomenopauzalne?

Zaburzenia menopauzalne lub okołomenopauzalne odnoszą się do zmian w organizmie kobiety, zachodzących przed, w trakcie i po menopauzie – czyli w okresie, gdy czynność hormonalna jajników wygasa. Proces ten często wiąże się z obniżeniem poziomu estrogenów i progesteronu, co może powodować rozmaite objawy, takie jak uderzenia gorąca, zlewne poty nocne, wahania nastroju, bezsenność, a także suchość pochwy i spadek libido. Dodatkowo w tym okresie częściej pojawia się osteoporoza ze względu na ubytek masy kostnej. Intensywność i długość trwania objawów są indywidualne dla każdej kobiety, a wpływają na nie czynniki takie jak styl życia, genetyka czy stan zdrowia. Odpowiednia diagnostyka pozwala wykluczyć inne przyczyny zaburzeń, a leczenie może złagodzić lub całkowicie wyeliminować kłopotliwe symptomy.

Przyczyny

• Zmiany hormonalne: Spadek poziomu estrogenów i progesteronu.
• Starzenie się jajników: Utrata funkcji jajników i rezerwy jajnikowej.
• Czynniki psychospołeczne: Stres, zmiany życiowe, wzrost obciążeń zawodowych i rodzinnych.
• Choroby współistniejące: Choroby tarczycy, cukrzyca, choroby serca.

Objawy

• Vasomotor Symptoms: Uderzenia gorąca, nocne poty.
• Problemy emocjonalne: Depresja, lęk, drażliwość.
• Zmiany fizyczne: Suchość pochwy, zmniejszone libido, bóle stawów.
• Zaburzenia snu: Bezsenność, częste budzenie się w nocy.

Powikłania

• Niedokrwistość: Długotrwałe i obfite krwawienie może prowadzić do anemii.
• Osteoporoza: Zmniejszenie gęstości kości, zwiększone ryzyko złamań.
• Choroby sercowo-naczyniowe: Wzrost ryzyka chorób serca i udaru.
• Zaburzenia metaboliczne: Wzrost ryzyka cukrzycy, otyłości.

Zapobieganie

• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta.
• Monitorowanie zdrowia: Regularne badania lekarskie, wczesne wykrywanie problemów zdrowotnych.
• Wsparcie emocjonalne: Terapia, grupy wsparcia, edukacja zdrowotna.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny i badanie fizykalne: Dokładna ocena historii medycznej i stanu zdrowia pacjentki.
• Testy laboratoryjne: Ocena poziomu hormonów, badania krwi.
• Badania obrazowe: USG, densytometria kości.

Leczenie

• Terapia hormonalna: Stosowanie estrogenów i progesteronu w celu łagodzenia objawów.
• Leczenie farmakologiczne: Leki przeciwdepresyjne, leki na osteoporozę.
• Interwencje niefarmakologiczne: Terapia behawioralna, suplementy diety, zmiany stylu życia.

Wiele kobiet z zaburzeniami menopauzalnymi korzysta z hormonalnej terapii zastępczej (HTZ), polegającej na podawaniu estrogenów (z progesteronem u kobiet z zachowaną macicą), aby złagodzić objawy klimakteryczne. Istotne jest jednak właściwe kwalifikowanie do takiej terapii i wykluczenie przeciwwskazań, takich jak niektóre schorzenia onkologiczne. Alternatywą mogą być fitohormony pochodzenia roślinnego, leki niehormonalne oraz zmiana trybu życia (dieta bogata w wapń i witaminę D, regularna aktywność fizyczna). Czasami pomocna jest psychoterapia, szczególnie gdy objawom towarzyszą obniżenie nastroju czy lęki. Regularne wizyty kontrolne u ginekologa, mammografia i badania gęstości kości pozwalają na wczesne wykrycie ewentualnych powikłań (np. osteoporozy, zmian w piersiach) i optymalne dostosowanie leczenia.

Źródła (Zaburzenia Menopauzalne lub Okołomenopauzalne):

• Z. Cao, Lu Ke, Jingqin Chen, G. Fang (2020) – Advances in the Pathogenesis of Perimenopausal Syndrome (tłum. Postępy w patogenezie zespołu okołomenopauzalnego)
• J. Willi, U. Ehlert (2020) – Symptoms assessed in studies on perimenopausal depression: A narrative review (tłum. Objawy oceniane w badaniach nad depresją okołomenopauzalną: przegląd narracyjny)
• N. Pizova, N. A. Pizov, A. V. Pizov (2021) – Perimenopausal period and mood disorders (tłum. Okres okołomenopauzalny i zaburzenia nastroju)
• N. Santoro, C. Roeca, B. Peters, G. Neal-Perry (2020) – The Menopause Transition: Signs, Symptoms, and Management Options (tłum. Przejście menopauzalne: objawy, symptomy i opcje zarządzania)
• L. Du, Biao Xu, Cheng Huang, Liping Zhu, N. He (2020) – Menopausal Symptoms and Perimenopausal Healthcare-Seeking Behavior in Women Aged 40–60 Years: A Community-Based Cross-Sectional Survey in Shanghai, China (tłum. Objawy menopauzalne i zachowania zdrowotne kobiet w wieku 40-60 lat w Szanghaju, Chiny: badanie przekrojowe społeczności)

---

B.6.1 Menopauza (ang. Menopause)

Co to jest menopauza?

Menopauza to termin oznaczający ostatnie krwawienie miesiączkowe w życiu kobiety, po którym przez kolejne 12 miesięcy nie występują już żadne miesiączki. Średnio przypada na wiek 45–55 lat, choć czas jej wystąpienia zależy od czynników genetycznych, stylu życia czy przebytych chorób. W okresie okołomenopauzalnym mogą pojawić się nieregularne miesiączki i liczne objawy klimakteryczne (uderzenia gorąca, potliwość nocna, problemy ze snem, zmienność nastroju, suchość pochwy). Jest to naturalny etap w życiu kobiety, związany z wygasaniem czynności hormonalnej jajników i spadkiem poziomu estrogenów. Po ustaniu aktywności jajników organizm przechodzi w fazę pomenopauzalną, w której ustają krwawienia, a płodność zostaje utracona.

Przyczyny

• Naturalny proces starzenia: Spadek liczby pęcherzyków jajnikowych po 40. roku życia.
• Interwencje medyczne: Usunięcie jajników, chemioterapia, radioterapia.
• Choroby: Przedwczesna niewydolność jajników.

Objawy

• Vasomotor Symptoms: Uderzenia gorąca, nocne poty.
• Zmiany emocjonalne: Depresja, lęk, drażliwość.
• Zmiany fizyczne: Suchość pochwy, zmniejszone libido, bóle stawów.
• Zaburzenia snu: Bezsenność, częste budzenie się w nocy.

Powikłania

• Osteoporoza: Zmniejszenie gęstości kości, zwiększone ryzyko złamań.
• Choroby sercowo-naczyniowe: Wzrost ryzyka chorób serca i udaru.
• Zaburzenia metaboliczne: Wzrost ryzyka cukrzycy, otyłości.
• Depresja i lęk: Zmiany hormonalne mogą wpływać na zdrowie psychiczne.

Zapobieganie

• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta.
• Monitorowanie zdrowia: Regularne badania lekarskie, wczesne wykrywanie problemów zdrowotnych.
• Wsparcie emocjonalne: Terapia, grupy wsparcia, edukacja zdrowotna.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny i badanie fizykalne: Dokładna ocena historii medycznej i stanu zdrowia pacjentki.
• Testy laboratoryjne: Ocena poziomu hormonów, badania krwi.
• Badania obrazowe: USG, densytometria kości.

Leczenie

• Terapia hormonalna: Stosowanie estrogenów i progesteronu w celu łagodzenia objawów.
• Leczenie farmakologiczne: Leki przeciwdepresyjne, leki na osteoporozę.
• Interwencje niefarmakologiczne: Terapia behawioralna, suplementy diety, zmiany stylu życia.

Wiele kobiet radzi sobie z objawami menopauzy bez leczenia farmakologicznego, dokonując zmian w stylu życia, np. ograniczając kofeinę, pikantne potrawy czy stosując techniki relaksacyjne. Gdy objawy są nasilone, rozważa się hormonalną terapię zastępczą (HTZ), która skutecznie łagodzi dolegliwości takie jak uderzenia gorąca, zapobiega utracie masy kostnej i poprawia jakość życia. Istotne jest rozważenie przeciwwskazań (historia raka piersi, zakrzepicy) i przeprowadzenie badań dodatkowych przed rozpoczęciem HTZ. Alternatywą bywają preparaty z fitoestrogenami (izoflawony sojowe, koniczyna czerwona) lub leki niwelujące objawy naczynioruchowe (np. niektóre antydepresanty w niskiej dawce). Regularne wizyty u ginekologa, badanie piersi (mammografia) i monitorowanie stanu kości pozwalają wykryć ewentualne skutki uboczne lub powikłania.

Źródła (Menopauza):

• N. Santoro, C. Roeca, B. Peters, G. Neal-Perry (2020) – The Menopause Transition: Signs, Symptoms, and Management Options (tłum. Przejście menopauzalne: objawy, symptomy i opcje zarządzania)
• V. Hanson, Sneha Pitre, Vijaya Kumardhas (2022) – Menopause is a natural stage (tłum. Menopauza to naturalny etap)
• D. Holloway (2021) – Menopause (tłum. Menopauza)
• Abigail Hand, Thomas G. Gray, Paul Simpson (2021) – Diagnosis and management of the menopause (tłum. Diagnoza i zarządzanie menopauzą)
• Datchayani. V, S. Sivapriya (2022) – Depression in menopausal women (tłum. Depresja u kobiet w menopauzie)
• S. Ko, Hyun-Sook Kim (2020) – Menopause-Associated Lipid Metabolic Disorders and Foods Beneficial for Postmenopausal Women (tłum. Zaburzenia metaboliczne lipidów związane z menopauzą i żywność korzystna dla kobiet po menopauzie)
• F. OlaOlorun, W. Shen (2020) – Menopause (tłum. Menopauza)
• J. Sassarini, Mary Ann Lumsden (2020) – Menopause (tłum. Menopauza)
• Letícia Marques Rodrigues Lins, Beatriz Cavalcanti Regis, A. Fernandes, Giovana De Oliveira, Isabela Macêdo de Araujo, I. Agra, Lorenna Peixoto Lopes, Cristiane Monteiro da Cruz (2020) – Impactos da menopausa na saúde da mulher / Impacts of menopause on women’s health (tłum. Wpływ menopauzy na zdrowie kobiet)
• Q. Marashly, R. Barakat, M. Barakat, M. Chelu (2020) – Cardiac rhythm changes during menopause (tłum. Zmiany rytmu serca podczas menopauzy)

---

B.6.1.1 Stany menopauzalne lub klimakteryczne u kobiet (ang. Menopausal or female climacteric states)

Co to są stany menopauzalne lub klimakteryczne u kobiet?

Stany menopauzalne lub klimakteryczne to okres przejściowy (perimenopauzalny) i wczesnopomenopauzalny, w którym gospodarka hormonalna kobiety podlega wyraźnym zmianom. Zazwyczaj obejmuje kilka lat poprzedzających całkowite ustanie miesiączkowania oraz pierwszy rok po nim. Objawy potrafią być różnorodne: od klasycznych uderzeń gorąca, potów nocnych, bezsenności i chwiejności emocjonalnej, po dolegliwości układu moczowo-płciowego (suchość pochwy, wzrost ryzyka infekcji). Niektóre kobiety przechodzą ten okres niemal bez dolegliwości, podczas gdy inne doświadczają silnie zaburzonych codziennych funkcji i wymagają wsparcia medycznego.

Przyczyny

• Zmiany hormonalne: Spadek poziomu estrogenów i progesteronu.
• Starzenie się jajników: Utrata funkcji jajników i rezerwy jajnikowej.
• Czynniki psychospołeczne: Stres, zmiany życiowe, wzrost obciążeń zawodowych i rodzinnych.
• Choroby współistniejące: Choroby tarczycy, cukrzyca, choroby serca.

Objawy

• Symptomy wazomotoryczne: Uderzenia gorąca, nocne poty.
• Problemy emocjonalne: Depresja, lęk, drażliwość.
• Zmiany fizyczne: Suchość pochwy, zmniejszone libido, bóle stawów.
• Zaburzenia snu: Bezsenność, częste budzenie się w nocy.

Powikłania

• Osteoporoza: Zmniejszenie gęstości kości, zwiększone ryzyko złamań.
• Choroby sercowo-naczyniowe: Wzrost ryzyka chorób serca i udaru.
• Zaburzenia metaboliczne: Wzrost ryzyka cukrzycy, otyłości.
• Depresja i lęk: Zmiany hormonalne mogą wpływać na zdrowie psychiczne.

Zapobieganie

• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta.
• Monitorowanie zdrowia: Regularne badania lekarskie, wczesne wykrywanie problemów zdrowotnych.
• Wsparcie emocjonalne: Terapia, grupy wsparcia, edukacja zdrowotna.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny i badanie fizykalne: Dokładna ocena historii medycznej i stanu zdrowia pacjentki.
• Testy laboratoryjne: Ocena poziomu hormonów, badania krwi.
• Badania obrazowe: USG, densytometria kości.

Leczenie

• Terapia hormonalna: Stosowanie estrogenów i progesteronu w celu łagodzenia objawów.
• Leczenie farmakologiczne: Leki przeciwdepresyjne, leki na osteoporozę.
• Interwencje niefarmakologiczne: Terapia behawioralna, suplementy diety, zmiany stylu życia.

Leczenie stanów menopauzalnych zależy od nasilenia objawów i preferencji pacjentki. U wielu kobiet wystarcza zmiana nawyków żywieniowych, unikanie używek, regularna aktywność fizyczna oraz włączenie metod relaksacyjnych (joga, techniki oddechowe). W przypadku silnych dolegliwości, uniemożliwiających normalne funkcjonowanie, stosuje się hormonalną terapię zastępczą (HTZ), która skutecznie łagodzi objawy naczynioruchowe i spowalnia utratę masy kostnej. Możliwe są też alternatywy bezhormonalne, np. leki hamujące uderzenia gorąca czy fitohormony. Dodatkowo ważne jest kontrolowanie stanu psychicznego pacjentki, czasem wskazana bywa konsultacja psychologiczna. Regularne wizyty u ginekologa i badania profilaktyczne (mammografia, cytologia) pozwalają monitorować skuteczność oraz bezpieczeństwo wybranych form leczenia.

Źródła (Menopauzalne Stany Kobiece):

• N. Santoro, C. Roeca, B. Peters, G. Neal-Perry (2020) – The Menopause Transition: Signs, Symptoms, and Management Options (tłum. Przejście menopauzalne: objawy, symptomy i opcje zarządzania)
• I. Ilankoon, K. Samarasinghe, C. Elgán (2020) – Menopause is a natural stage of aging: a qualitative study (tłum. Menopauza to naturalny etap starzenia się: badanie jakościowe)
• S. Ko, Hyun-Sook Kim (2020) – Menopause-Associated Lipid Metabolic Disorders and Foods Beneficial for Postmenopausal Women (tłum. Zaburzenia metaboliczne lipidów związane z menopauzą i żywność korzystna dla kobiet po menopauzie)
• S. Baral, Hari Prasad Kaphle (2023) – Health-related quality of life among menopausal women: A cross-sectional study from Pokhara, Nepal (tłum. Jakość życia związana ze zdrowiem wśród kobiet menopauzalnych: badanie przekrojowe z Pokhary, Nepal)
• M. Kaur, M. Kaur (2022) – Is cognitive performance of women sensitive to the severity of menopausal symptoms? (tłum. Czy wydolność poznawcza kobiet jest wrażliwa na nasilenie objawów menopauzy?)
• M. McCarthy, A. Raval (2020) – The peri-menopause in a woman’s life: a systemic inflammatory phase that enables later neurodegenerative disease (tłum. Perimenopauza w życiu kobiety: faza zapalna systemowa, która umożliwia późniejsze choroby neurodegeneracyjne)
• Christina Stennett, Patti Gravitt, Rebecca Brotman, M. Shardell (2023) – CERVICAL “INFLAMM-AGING” AND GENITOURINARY SYNDROME OF MENOPAUSE: A GEROSCIENCE CASE-CONTROL STUDY (tłum. Szyjkowe “inflamm-aging” i zespół moczowo-płciowy menopauzy: badanie przypadków i kontroli w gerosience)
• V. Hanson, Sneha Pitre, Vijaya Kumardhas (2022) – Menopause is a natural stage (tłum. Menopauza to naturalny etap)
• Amira Mohammed Ali, A. Ahmed, Linda Smail (2020) – Psychological Climacteric Symptoms and Attitudes toward Menopause among Emirati Women (tłum. Objawy psychologiczne klimakterium i postawy wobec menopauzy wśród kobiet emirackich)
• F. OlaOlorun, W. Shen (2020) – Menopause (tłum. Menopauza)
• Alanna De Mello, Augustine Chavez, Mahnoor Mukarram, M. Buras, J. Kling (2021) – Menopausal symptoms in the Southwest United States: A cross-sectional survey of women from areas with different socioeconomic resources (tłum. Objawy menopauzy w południowo-zachodnich Stanach Zjednoczonych: przekrojowe badanie kobiet z obszarów o różnym zasobach socjoekonomicznych)
• I. M. P. S. Ilankoon, K. Samarasinghe, C. Elgán (2021) – Menopause is a natural stage of aging: a qualitative study (tłum. Menopauza to naturalny etap starzenia się: badanie jakościowe)
• A. Ayenew, Mastewal Yechale, Azezu Asres Nigussie, Nigusu Ayalew (2021) – Women’s Knowledge of Concept of Menopause, Severity, and Climacteric Stage Among Women in Middle Age in Northwest Ethiopia: Community-Based Cross-Sectional Study (tłum. Wiedza kobiet na temat menopauzy, nasilenia i etapu klimakterium wśród kobiet w średnim wieku w północno-zachodniej Etiopii: badanie przekrojowe oparte na społeczności)
• D. Bondarev, S. Sipilä, T. Finni, U. Kujala, P. Aukee, E. Laakkonen, V. Kovanen, K. Kokko (2020) – The role of physical activity in the link between menopausal status and mental well-being (tłum. Rola aktywności fizycznej w związku między stanem menopauzalnym a dobrym samopoczuciem psychicznym)
• 2020 genitourinary syndrome of menopause position statement of The North American Menopause Society (tłum. Stanowisko w sprawie zespołu moczowo-płciowego menopauzy z 2020 roku North American Menopause Society)
• X. Y. Wang, L. Wang, J. Di, X. Zhang, G. Zhao (2021) – Association of menopausal status and symptoms with depressive symptoms in middle-aged Chinese women (tłum. Związek stanu menopauzalnego i objawów z objawami depresji u kobiet w średnim wieku w Chinach)
• Melissa S. Murphy, C. Lillis, J. Whelan, M. McManus, P. Heavey (2022) – Symptoms and health behaviours of post-menopausal women in Ireland (tłum. Objawy i zachowania zdrowotne kobiet po menopauzie w Irlandii)
• Sophie Yelland, S. Steenson, Annette Creedon, S. Stanner (2023) – The role of diet in managing menopausal symptoms: A narrative review (tłum. Rola diety w zarządzaniu objawami menopauzy: przegląd narracyjny)
• B. Roy, M. Yadav, Shivani Sharma, Surbhi Dharora, M. Bansal, N. Yadav, Gouri Chopra, Yamini Gupta, M. Roy (2021) – Postmenopausal Symptoms and Management by Women in Delhi–NCR (tłum. Objawy i zarządzanie menopauzą u kobiet w Delhi–NCR)
• A. Giannini, M. Caretto, A. Genazzani, T. Simoncini (2021) – Neuroendocrine Changes during Menopausal Transition (tłum. Zmiany neuroendokrynne podczas przejścia menopauzalnego)

Źródła (Klimakteryczne Stany Kobiece):

• Isabela Furtado Vincensi, Renata Vidal Cardoso Gardenal, Juliana Viana Câmara, Nicole Okushiro Ayres, Matheus Pereira Costa (2020) – EDUCAÇÃO EM SAÚDE COM MULHERES DA ATENÇÃO BÁSICA EM VIVÊNCIA SEXUAL DURANTE O CLIMATÉRIO (tłum. Edukacja zdrowotna z kobietami w podstawowej opiece zdrowotnej w doświadczeniach seksualnych podczas klimakterium)
• R. L. Owen, E. Arvanitidou (2021) – Women’s perceptions and experiences of nutritional advice and support during their climacteric (tłum. Postrzeganie i doświadczenia kobiet dotyczące porad i wsparcia żywieniowego podczas klimakterium)
• Alexandra Liñan-Bermudez, Jhony Chafloque-Chavesta, Pamela Pastuso, Kiaraliz Pinedo, John Barja-Ore (2022) – Severity of climacteric symptomatology related to depression and sexual function in women from a private clinic (tłum. Nasilenie objawów klimakterium związanych z depresją i funkcją seksualną u kobiet z prywatnej kliniki)
• K. Bala, Riya Gupta, R. Gupta, Najma Akhtar (2022) – Knowledge and Perceptions Regarding Climacteric Among Rural Women in Jammu District of UT of J and K, India: A Cross-Sectional Study (tłum. Wiedza i postrzeganie klimakterium wśród wiejskich kobiet w dystrykcie Jammu, UT J i K, Indie: badanie przekrojowe)
• R. Pereira Pinto, David Michel de Oliveira, Anderson Geremias Macedo, Giselle Soares Passos (2021) – Exercise as a Therapeutic and Supporting Strategy for Climacteric Symptoms: an Evidence-Based Review (tłum. Ćwiczenia jako strategia terapeutyczna i wspierająca objawy klimakterium: przegląd oparty na dowodach)
• I. C. E. Sorpreso, F. Figueiredo, Adna Thaysa Marcial da Silva, J. Zangirolami-Raimundo, Bhárbara Karolline Rodrigues Silva, F. Adami, Lea Tami Suzuki Zuchelo, E. Baracat, J. S. Soares Júnior, L. C. Abreu (2020) – Diagnosis and referral flow in the single health system for climacteric women (tłum. Diagnoza i przepływ skierowań w jednolitym systemie zdrowia dla kobiet klimakterium)
• A. Z. Khashukoeva, T. Y. Dmitrashko, L. A. Nosova, E. Markova, A. V. Overko (2022) – Modern therapy for vasomotor symptoms of climacteric syndrome (tłum. Nowoczesna terapia objawów naczynioruchowych zespołu klimakterium)
• Camila F Pereira, A. P. Oliveira (2022) – The use of homeopathy and flower therapy as an aid in the treatment of climacteric symptoms: an integrative review (tłum. Zastosowanie homeopatii i terapii kwiatowej jako pomoc w leczeniu objawów klimakterium: przegląd integracyjny)
• D. Urrunaga-Pastor, E. Mezones-Holguín, J. Blümel, M. Apolaya-Segura, G. Barón, E. Belzares, A. Bencosme, A. Calle, M. T. Espinoza, D. Flores, H. Izaguirre, P. León-león, S. Lima, A Monterrosa-Castro, D. Mostajo, D. Navarro, E. Ojeda, E. Soto, M. Vallejo, K. Tserotas, P. Chedraui (2022) – Female orgasmic dysfunction and severe climacteric symptomatology in women aged 40 to 59 years (tłum. Dysfunkcja orgazmu u kobiet i ciężka symptomatologia klimakterium u kobiet w wieku 40-59 lat)

---

B.6.1.2 Okres przejściowy menopauzy (ang. Menopausal transition)

Co to jest okres przejściowy menopauzy?

Okres przejściowy menopauzy, zwany perimenopauzą, obejmuje czas od pojawienia się pierwszych zmian w regularności cykli miesiączkowych do pełnego ustania miesiączki (menopauzy). Trwa zwykle kilka lat, a charakteryzują go wahania poziomu hormonów płciowych – głównie estrogenów i progesteronu. Kobieta może zauważyć nieregularne miesiączki, zwiększoną drażliwość, problemy ze snem, uderzenia gorąca i zmęczenie. Wpływ na intensywność i długość trwania objawów mają czynniki genetyczne, styl życia (dieta, ruch, stres) oraz istniejące choroby przewlekłe. Podczas tego okresu płodność znacznie spada, choć sporadycznie możliwe jest jeszcze zajście w ciążę.

Przyczyny

• Zmiany hormonalne: Spadek poziomu estrogenów i progesteronu.
• Choroby anatomiczne: Polipy, mięśniaki macicy, atrofia endometrium.
• Zaburzenia krzepnięcia: Zaburzenia krzepnięcia krwi mogą prowadzić do nadmiernego krwawienia.
• Nowotwory: Rak endometrium, rak szyjki macicy.

Objawy

• Krwawienie: Nieoczekiwane krwawienie z macicy po menopauzie.
• Bóle brzucha: Ból związany z intensywnym krwawieniem lub masą w macicy.
• Zmęczenie: Utrata krwi może prowadzić do anemii i uczucia zmęczenia.

Powikłania

• Niedokrwistość: Przewlekła utrata krwi może prowadzić do anemii.
• Zwiększone ryzyko raka: Długotrwałe krwawienie może być objawem raka endometrium lub szyjki macicy.
• Problemy z jakością życia: Intensywne krwawienie może wpływać na codzienne funkcjonowanie i samopoczucie emocjonalne.

Zapobieganie

• Regularne badania: Monitorowanie zdrowia i wczesne wykrywanie problemów zdrowotnych.
• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta.
• Ochrona zdrowia reprodukcyjnego: Regularne wizyty u ginekologa.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny i badanie fizykalne: Dokładna ocena historii medycznej i stanu zdrowia pacjentki.
• Testy laboratoryjne: Badania hormonalne, morfologia krwi.
• Badania obrazowe: USG, histeroskopia, biopsja endometrium.

Leczenie

• Terapia hormonalna: Stosowanie estrogenów i progesteronu w celu regulacji cykli menstruacyjnych.
• Leki przeciwkrwotoczne: Kwas traneksamowy, niesteroidowe leki przeciwzapalne (NSAID).
• Interwencje chirurgiczne: Ablacja endometrium, histerektomia w ciężkich przypadkach.

W przypadku dokuczliwych objawów perimenopauzy można rozważyć hormonalną terapię zastępczą (HTZ) w małych dawkach, co stabilizuje wahania hormonów i łagodzi symptomy. Istotne jest jednak wcześniejsze wykluczenie przeciwwskazań do HTZ (choroby onkologiczne, zakrzepice, ciężkie schorzenia wątroby). Wspomagająco stosuje się preparaty zawierające fitoestrogeny (izoflawony sojowe), a także zaleca się regularne ćwiczenia, zdrową dietę i techniki redukujące stres. U niektórych kobiet pomocne są leki uspokajające lub przeciwdepresyjne w niskich dawkach, szczególnie gdy objawy emocjonalne są nasilone. Regularne kontrole ginekologiczne i badania piersi (mammografia) pozwalają ocenić ewentualne ryzyko powikłań i dostosować leczenie do zmieniających się potrzeb pacjentki.

Źródła (Krwawienie Macicy po Menopauzie):

• A. Lakhey, Anamika Priyadarsinee, Samikchya Regmi, S. Acharya (2023) – Histopathological Findings in Postmenopausal Bleeding (tłum. Znaleziska histopatologiczne w krwawieniach pomenopauzalnych)
• Tahereh Ashrafgangoei, Niloofar Moallem (2021) – Histopathological Findings in Iranian Patients with Postmenopausal Uterine Bleeding (tłum. Znaleziska histopatologiczne u irańskich pacjentek z krwawieniem macicy po menopauzie)
• S. Naher, Ferdous Ara Shuchi, Sufia Begum Shompi, Samira Areen (2023) – Evaluation of Causes of Post-Menopausal Bleeding: A Hospital-Based Study (tłum. Ocena przyczyn krwawienia pomenopauzalnego: badanie szpitalne)
• M. Shetty, S. Hurtado (2021) – Postmenopausal Bleeding: Role of Imaging in the Diagnosis and Management (tłum. Krwawienie pomenopauzalne: rola obrazowania w diagnostyce i zarządzaniu)
• D. Black (2023) – Diagnosis and medical management of abnormal premenopausal and postmenopausal bleeding (tłum. Diagnoza i medyczne zarządzanie nieprawidłowym krwawieniem przedmenopauzalnym i pomenopauzalnym)

---

B.6.1.3 Nadmierne krwawienie w okresie przedmenopauzalnym (ang. Excessive bleeding in the premenopausal period)

Co to jest nadmierne krwawienie w okresie przedmenopauzalnym?

Nadmierne krwawienie w okresie przedmenopauzalnym to obfite, długotrwałe lub częste krwawienia miesiączkowe pojawiające się u kobiet w wieku około 45–50 lat. W fazie przedmenopauzy zmiany hormonalne prowadzą do nieregularnych owulacji, co bywa przyczyną przerostu endometrium i bardziej obfitych miesiączek. Nieprawidłowe krwawienia mogą jednak maskować inne problemy, takie jak polipy endometrium, mięśniaki, stany przedrakowe lub nowotwór trzonu macicy. Dlatego każde nadmierne krwawienie powinno zostać poddane diagnostyce, zwłaszcza jeśli towarzyszy mu spadek hemoglobiny, zmęczenie czy uczucie osłabienia.

Przyczyny

• Zmiany hormonalne: Dysfunkcje hormonalne mogą prowadzić do nadmiernego krwawienia.
• Anomalie anatomiczne: Polipy, mięśniaki macicy, adenomyosis.
• Zaburzenia krzepnięcia: Wrodzone i nabyte zaburzenia krzepnięcia krwi.
• Leki: Niektóre leki, takie jak antykoagulanty, mogą zwiększać ryzyko nadmiernego krwawienia.

Objawy

• Obfite krwawienie: Intensywne i długotrwałe krwawienie miesiączkowe.
• Nieregularne krwawienia: Krwawienie pojawiające się w nieregularnych odstępach czasu.
• Zmęczenie: Utrata krwi może prowadzić do anemii i uczucia zmęczenia.
• Bóle brzucha: Skurcze i bóle brzucha związane z intensywnym krwawieniem.

Powikłania

• Niedokrwistość: Utrata krwi może prowadzić do anemii.
• Problemy z jakością życia: Intensywne krwawienie może wpływać na codzienne funkcjonowanie i samopoczucie emocjonalne.
• Zwiększone ryzyko raka endometrium: Długotrwałe nadmierne krwawienie może zwiększać ryzyko raka endometrium.

Zapobieganie

• Regularne badania: Monitorowanie zdrowia i wczesne wykrywanie problemów zdrowotnych.
• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta.
• Ochrona zdrowia reprodukcyjnego: Regularne wizyty u ginekologa.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny i badanie fizykalne: Dokładna ocena historii medycznej i stanu zdrowia pacjentki.
• Testy laboratoryjne: Badania hormonalne, morfologia krwi.
• Badania obrazowe: USG, histeroskopia, biopsja endometrium.

Leczenie

• Terapia hormonalna: Stosowanie estrogenów i progesteronu w celu regulacji cykli menstruacyjnych.
• Leki przeciwkrwotoczne: Takie jak kwas traneksamowy, niesteroidowe leki przeciwzapalne (NSAID).
• Interwencje chirurgiczne: Ablacja endometrium, histerektomia w ciężkich przypadkach.

W pierwszej kolejności wykonywane są badania ginekologiczne, USG przezpochwowe i często histeroskopia lub biopsja endometrium w celu wykluczenia zmian organicznych. Przy łagodnych przyczynach i braku niepokojących zmian stosuje się leczenie hormonalne (antykoncepcja doustna, wkładka domaciczna z lewonorgestrelem), by ograniczyć przerost endometrium i ustabilizować krwawienia. W razie wykrycia polipów czy mięśniaków zaleca się ich usunięcie. Jeśli z badań wynika podejrzenie stanu przedrakowego lub raka, konieczne jest postępowanie onkologiczne (operacyjne, radioterapia). Dodatkowo pacjentkom z obfitymi krwawieniami zaleca się suplementację żelaza i witamin, aby zapobiegać anemii. Regularne kontrole pomagają ocenić skuteczność terapii i chronić przed powikłaniami.

Źródła (Nadmierne Krwawienie w Okresie Przedmenopauzalnym):

• D. Black (2023) – Diagnosis and medical management of abnormal premenopausal and postmenopausal bleeding (tłum. Diagnoza i medyczne zarządzanie nieprawidłowym krwawieniem przedmenopauzalnym i pomenopauzalnym)
• J. H. S. Lee, E. Cheng, K. Choi, S. Ngu, R. Cheung (2020) – 2020 Hong Kong College of Obstetricians and Gynaecologists guideline on investigations of premenopausal women with abnormal uterine bleeding (tłum. Wytyczne Hong Kong College of Obstetricians and Gynaecologists z 2020 roku dotyczące badań kobiet przedmenopauzalnych z nieprawidłowym krwawieniem z macicy)
• Shaik Nurani, Ramya Balaprabha (2022) – Evaluation of Risk Factors and Management of Abnormal Uterine Bleeding in Menopause Women (tłum. Ocena czynników ryzyka i zarządzanie nieprawidłowym krwawieniem z macicy u kobiet w okresie menopauzy)
• Efthymia Papakonstantinou, G. Adonakis (2021) – Management of pre‐, peri‐, and post‐menopausal abnormal uterine bleeding: When to perform endometrial sampling? (tłum. Zarządzanie nieprawidłowym krwawieniem z macicy przed, w trakcie i po menopauzie: kiedy wykonać próbki endometrium?)
• S. Ko, Hyun-Sook Kim (2020) – Menopause-Associated Lipid Metabolic Disorders and Foods Beneficial for Postmenopausal Women (tłum. Zaburzenia metaboliczne lipidów związane z menopauzą i żywność korzystna dla kobiet po menopauzie)

---

B.6.2 Krwawienie z macicy po menopauzie (ang. Postmenopausal uterine bleeding)

JAK W B.5.5.

---

B.6.3 Zanikowe zapalenie pochwy po menopauzie (ang. Postmenopausal atrophic vaginitis)

Co to jest zanikowe zapalenie pochwy po menopauzie?

Zanikowe zapalenie pochwy (atrophic vaginitis) to stan, w którym spadek poziomu estrogenów po menopauzie prowadzi do ścieńczenia i wysuszenia nabłonka pochwy. W efekcie dochodzi do utraty elastyczności, wzmożonej podatności na urazy, podrażnienia i infekcje. Pacjentki skarżą się na suchość, swędzenie, uczucie palenia czy ból podczas stosunku (dyspareunia), co utrudnia im aktywność seksualną i pogarsza jakość życia. Dodatkowo zmniejszenie wydzieliny w pochwie może sprzyjać nawracającym zakażeniom układu moczowo-płciowego.

Przyczyny

• Niedobór estrogenów: Główna przyczyna, która prowadzi do zmniejszenia grubości nabłonka pochwy i utraty jego elastyczności.
• Zmiany hormonalne: Zmiany związane z menopauzą wpływające na zdrowie pochwy.
• Starzenie się: Naturalny proces starzenia wpływa na grubość i elastyczność tkanki pochwy.

Objawy

• Suchość pochwy: Zmniejszenie nawilżenia pochwy, co prowadzi do dyskomfortu.
• Pieczenie i swędzenie: Uczucie pieczenia i swędzenia w okolicach pochwy.
• Ból podczas stosunku: Dyspareunia, ból podczas stosunku seksualnego.
• Krwawienie lub plamienie: Krwawienie lub plamienie po stosunku lub bez wyraźnego powodu.

Powikłania

• Niedokrwistość: Długotrwałe krwawienie może prowadzić do anemii.
• Zakażenia: Zwiększone ryzyko infekcji pochwy z powodu zaburzonej flory bakteryjnej.
• Problemy z jakością życia: Ból i dyskomfort mogą wpływać na codzienne życie i zdrowie psychiczne.
• Problemy seksualne: Ból i dyskomfort mogą prowadzić do unikania aktywności seksualnej.
• Zaburzenia emocjonalne: Dyskomfort może wpływać na zdrowie psychiczne.

Zapobieganie

• Stosowanie nawilżaczy: Regularne stosowanie nawilżaczy pochwy.
• Terapia hormonalna: Rozważenie terapii hormonalnej w porozumieniu z lekarzem.
• Monitorowanie zdrowia: Regularne wizyty u ginekologa.
• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny i badanie fizykalne: Ocena historii medycznej i objawów pacjentki.
• Badania laboratoryjne: Ocena poziomu hormonów, badanie cytologiczne pochwy.
• Badania obrazowe: USG w celu oceny stanu narządów płciowych.

Leczenie

• Hormonalna terapia zastępcza (HTZ): Stosowanie estrogenów w celu złagodzenia objawów.
• Nawilżacze i lubrykanty: Stosowanie nawilżaczy pochwy, takich jak kwas hialuronowy.
• Kremy łagodzące: Użycie kremów ziołowych, takich jak krem z kozieradki.
• Terapie alternatywne: Akupunktura, ziołolecznictwo.
• Stosowanie lubrykantów i nawilżaczy: Aby złagodzić objawy suchości.

Podstawą jest stosowanie estrogenów miejscowych (w postaci kremów, globulek, tabletek dopochwowych), które regenerują błonę śluzową pochwy i przywracają jej prawidłowe pH. W przypadku kobiet, u których istnieją przeciwwskazania do hormonalnej terapii zastępczej, korzysta się z nawilżających lubrykantów i preparatów ułatwiających odbudowę nabłonka (np. kwas hialuronowy). Pomocne bywają też kremy zawierające kwas mlekowy, wspierające równowagę bakteryjną. W łagodnych przypadkach wystarczają czasem same środki nawilżające i odpowiednia higiena intymna. Kontrole ginekologiczne pozwalają ocenić poprawę stanu śluzówki i wcześnie wykryć ewentualne infekcje czy inne zmiany.

Źródła (Atroficzne Zapalenie Pochwy po Menopauzie):

• Giby Thomas, Lakshmi Devi.R (2020) – AYURVEDIC MANAGEMENT OF ATROPHIC VAGINITIS WITH CERVICAL INTRAEPITHELIAL NEOPLASIA- A CASE REPORT (tłum. Ajurwedyjskie zarządzanie atroficznym zapaleniem pochwy z neoplazją śródnabłonkową szyjki macicy – opis przypadku)
• Liana Z. Ziganshina, Sofia Yurevna Muslimova, Indita V. Sahautdiniva, E. M. Zulkarneeva (2023) – Symptoms and clinic of postmenopausal vulvovaginal atrophy in different stages of postmenopause (tłum. Objawy i klinika postmenopauzalnej atrofii sromu i pochwy na różnych etapach postmenopauzy)
• Renjumol M.R, Giby Thomas, Jyothi P.K (2023) – Effect of Dasapaka Bala Taila Yonipooranam in Atrophic Vaginitis – A Case Report (tłum. Wpływ Dasapaka Bala Taila Yonipooranam na atroficzne zapalenie pochwy – opis przypadku)
• Carlos Campagnaro M Dos Santos, M. L. Uggioni, T. Colonetti, L. Colonetti, A. J. Grande, M. I. da Rosa (2020) – Hyaluronic Acid in Postmenopause Vaginal Atrophy: A Systematic Review (tłum. Kwas hialuronowy w atrofii pochwy po menopauzie: przegląd systematyczny)
• Maryam Safary, S. Hakimi, Noushin Mobaraki-asl, P. Amiri, Habib Tvassoli, A. Delazar (2020) – Comparison of the Effects of Fenugreek Vaginal Cream and Ultra Low-Dose Estrogen on Atrophic Vaginitis (tłum. Porównanie efektów kremu z kozieradki i ultra niskiej dawki estrogenu na atroficzne zapalenie pochwy)
• Stefania Alvisi, Camilla Ceccarani, C. Foschi, M. Baldassarre, Alessandra Lami, M. Severgnini, T. Camboni, C. Consolandi, R. Seracchioli, M. Meriggiola (2023) – Effect of ospemifene on vaginal microbiome in postmenopausal women with vulvovaginal atrophy (tłum. Wpływ ospemifenu na mikrobiom pochwy u kobiet po menopauzie z atrofią pochwy)
• Fakhriyeh Mazalzadeh, K. Hekmat, F. Namjouyan, A. Saki (2020) – Effect of Trigonella foenum (fenugreek) vaginal cream on vaginal atrophy in postmenopausal women (tłum. Wpływ kremu dopochwowego z kozieradką na atrofię pochwy u kobiet po menopauzie)

---

B.6.4 Stany związane ze sztuczną menopauzą (ang. States associated with artificial menopause)

Co to są stany związane ze sztuczną menopauzą?

Stany związane ze sztuczną menopauzą występują, gdy czynność hormonalna jajników zostaje zahamowana w sposób niefizjologiczny (np. w wyniku zabiegu usunięcia jajników, radioterapii miednicy, chemioterapii czy leczenia endometriozy lekami hamującymi wydzielanie hormonów). Pacjentka przechodzi wtedy nagły spadek poziomu estrogenów, co często skutkuje gwałtownym wystąpieniem objawów menopauzalnych, takich jak uderzenia gorąca, poty, bezsenność czy obniżenie nastroju. Dodatkowo następuje przyspieszona utrata masy kostnej, co zwiększa ryzyko osteoporozy w młodszym wieku.

Przyczyny

• Chirurgia: Histerektomia, owariektomia.
• Leczenie farmakologiczne: Leki onkologiczne, leki na endometriozę.
• Radioterapia: Leczenie promieniowaniem wpływającym na jajniki.

Objawy

• Vasomotor Symptoms: Uderzenia gorąca, nocne poty.
• Problemy emocjonalne: Depresja, lęk, drażliwość.
• Zmiany fizyczne: Suchość pochwy, zmniejszone libido, bóle stawów.
• Zaburzenia snu: Bezsenność, częste budzenie się w nocy.

Powikłania

• Osteoporoza: Zmniejszenie gęstości kości, zwiększone ryzyko złamań.
• Choroby sercowo-naczyniowe: Wzrost ryzyka chorób serca i udaru.
• Zaburzenia metaboliczne: Wzrost ryzyka cukrzycy, otyłości.
• Depresja i lęk: Zmiany hormonalne mogą wpływać na zdrowie psychiczne.

Zapobieganie

• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta.
• Monitorowanie zdrowia: Regularne badania lekarskie, wczesne wykrywanie problemów zdrowotnych.
• Wsparcie emocjonalne: Terapia, grupy wsparcia, edukacja zdrowotna.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny i badanie fizykalne: Dokładna ocena historii medycznej i stanu zdrowia pacjentki.
• Testy laboratoryjne: Ocena poziomu hormonów, badania krwi.
• Badania obrazowe: USG, densytometria kości.

Leczenie

• Terapia hormonalna: Stosowanie estrogenów i progesteronu w celu łagodzenia objawów.
• Leczenie farmakologiczne: Leki przeciwdepresyjne, leki na osteoporozę.
• Interwencje niefarmakologiczne: Terapia behawioralna, suplementy diety, zmiany stylu życia.

W przypadku sztucznej menopauzy można rozważyć hormonalną terapię zastępczą (HTZ), o ile nie ma przeciwwskazań onkologicznych (np. w raku piersi). Terapia łagodzi objawy klimakteryczne i spowalnia proces ubytku masy kostnej. W niektórych przypadkach wskazane jest stosowanie selektywnych modulatorów receptora estrogenowego (SERM) lub bisfosfonianów, zwłaszcza jeśli istnieje wysokie ryzyko osteoporozy. Ważne jest również wdrożenie diety bogatej w wapń i białko, regularnej aktywności fizycznej oraz unikanie używek. Opieka psychologiczna może okazać się niezbędna, gdyż nagła utrata czynności jajników bywa dla kobiet szokująca i wywołuje poczucie przedwczesnego starzenia się.

Źródła (Stany Związane ze Sztuczną Menopauzą):

• N. Santoro, C. Roeca, B. Peters, G. Neal-Perry (2020) – The Menopause Transition: Signs, Symptoms, and Management Options (tłum. Przejście menopauzalne: objawy, symptomy i opcje zarządzania)
• P. Anagnostis, P. Theocharis, K. Lallas, G. Konstantis, K. Mastrogiannis, J. Bosdou, I. Lambrinoudaki, J. Stevenson, D. Goulis (2020) – Early menopause is associated with increased risk of arterial hypertension: A systematic review and meta-analysis (tłum. Wczesna menopauza wiąże się ze zwiększonym ryzykiem nadciśnienia tętniczego: przegląd systematyczny i meta-analiza)
• Xiaolin Xu, Mark Jones, G. Mishra (2020) – Age at natural menopause and development of chronic conditions and multimorbidity: results from an Australian prospective cohort (tłum. Wiek w naturalnej menopauzie a rozwój przewlekłych chorób i multimorbidność: wyniki z australijskiego badania kohortowego)
• S. Ko, Hyun-Sook Kim (2020) – Menopause-Associated Lipid Metabolic Disorders and Foods Beneficial for Postmenopausal Women (tłum. Zaburzenia metaboliczne lipidów związane z menopauzą i żywność korzystna dla kobiet po menopauzie)
• Amira Mohammed Ali, A. Ahmed, Linda Smail (2020) – Psychological Climacteric Symptoms and Attitudes toward Menopause among Emirati Women (tłum. Objawy psychologiczne klimakterium i postawy wobec menopauzy wśród kobiet emirackich)
• M. Kaur, M. Kaur (2022) – Is cognitive performance of women sensitive to the severity of menopausal symptoms? (tłum. Czy wydolność poznawcza kobiet jest wrażliwa na nasilenie objawów menopauzy?)

---

B.6.5 Uderzenia gorąca w okresie menopauzy (ang. Menopausal hot flush)

Co to są uderzenia gorąca w okresie menopauzy?

Uderzenia gorąca to nagłe uczucie intensywnego ciepła, zwykle obejmujące górną połowę ciała, twarz i szyję, często z towarzyszącym rumieńcem i obfitym poceniem się. Epizody trwają od kilkunastu sekund do kilku minut, a po nich pojawia się uczucie chłodu lub dreszcze. Są jednym z najczęstszych i najbardziej charakterystycznych objawów menopauzy, spowodowanych spadkiem poziomu estrogenów i zmianą w regulacji temperatury przez podwzgórze. Niekiedy zdarzają się w ciągu dnia, utrudniając normalne funkcjonowanie, a w nocy powodują zaburzenia snu.

Przyczyny

• Zmiany hormonalne: Spadek poziomu estrogenów podczas menopauzy.
• Styl życia: Czynniki takie jak dieta, palenie tytoniu, nadmierne spożycie alkoholu mogą nasilać objawy.
• Czynniki genetyczne: Predyspozycje genetyczne do silniejszych objawów menopauzy.
• Starzenie się: Naturalne procesy starzenia wpływają na funkcjonowanie układu hormonalnego.

Objawy

• Nagłe odczucia ciepła: Uderzenia gorąca mogą trwać od kilku sekund do kilku minut.
• Pocenie się: Często towarzyszące uderzeniom gorąca, zwłaszcza w nocy.
• Zaczerwienienie skóry: Skóra twarzy, szyi i klatki piersiowej może się zaczerwienić.
• Szybkie bicie serca: Może występować uczucie szybkiego bicia serca lub kołatanie serca.

Powikłania

• Zaburzenia snu: Nocne poty mogą prowadzić do bezsenności.
• Zmniejszona jakość życia: Częste uderzenia gorąca mogą wpływać na codzienne funkcjonowanie i samopoczucie emocjonalne.
• Zwiększone ryzyko chorób sercowo-naczyniowych: Związane z długotrwałym obniżeniem poziomu estrogenów.

Zapobieganie

• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta, unikanie używek.
• Ochrona przed stresem: Techniki relaksacyjne, medytacja.
• Regularne badania: Monitorowanie zdrowia i wczesne wykrywanie problemów zdrowotnych.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny i badanie fizykalne: Dokładna ocena historii medycznej i objawów pacjentki.
• Testy laboratoryjne: Ocena poziomu hormonów.
• Monitorowanie objawów: Dzienniki objawów prowadzone przez pacjentkę.

Leczenie

• Hormonalna terapia zastępcza (HTZ): Stosowanie estrogenów i progesteronu w celu łagodzenia objawów.
• Leki niehormonalne: Inhibitory wychwytu serotoniny i norepinefryny (SNRIs), gabapentyna.
• Terapie alternatywne: Ziołolecznictwo, akupunktura, suplementy diety takie jak witamina E i omega-3.
• Terapie alternatywne: Akupunktura, hipnoza, terapia poznawczo-behawioralna.

Najskuteczniejszą metodą złagodzenia uderzeń gorąca jest hormonalna terapia zastępcza, która poprzez uzupełnienie estrogenów stabilizuje termoregulację. W przypadku przeciwwskazań do HTZ sięga się po leki niezawierające hormonów, np. niektóre antydepresanty (inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny lub noradrenaliny) w niskich dawkach, które zmniejszają częstotliwość napadów gorąca. Alternatywnie pomocne bywają wyciągi roślinne bogate w fitoestrogeny (np. soja, czerwona koniczyna) oraz metody niefarmakologiczne: noszenie przewiewnej odzieży, unikanie gorących napojów i pikantnych potraw, stosowanie technik relaksacyjnych. Wsparcie dietetyczne i aktywność fizyczna mogą poprawić ogólną kondycję, co dodatkowo wpływa na mniejsze nasilenie objawów.

Źródła (Uderzenia Gorąca w Menopauzie):

• I. Merchenthaler, Christina A. Stennett, Bethany Haughey, A. Puche, H. Urbanski (2020) – Establishment of a non-human primate model for menopausal hot flushes (tłum. Ustanowienie modelu naczelnych dla uderzeń gorąca w menopauzie)
• R. Karim, Ha M Dang, H. Hodis, F. Stanczyk, R. Brinton, W. Mack (2020) – Association of hot flushes with ghrelin and adipokines in early versus late postmenopausal women (tłum. Związek uderzeń gorąca z greliną i adipokinami u kobiet we wczesnym i późnym okresie pomenopauzalnym)
• Sara J. Menown, Javier A. Tello (2021) – Neurokinin 3 Receptor Antagonists Compared With Serotonin Norepinephrine Reuptake Inhibitors for Non-Hormonal Treatment of Menopausal Hot Flushes: A Systematic Qualitative Review (tłum. Antagoniści receptora neurokininy 3 w porównaniu z inhibitorami wychwytu zwrotnego serotoniny i norepinefryny w niehormonalnym leczeniu uderzeń gorąca w menopauzie: systematyczny przegląd jakościowy)
• S. Chinnappan, A. George, M. Evans, J. Anthony (2020) – Efficacy of Labisia pumila and Eurycoma longifolia standardised extracts on hot flushes, quality of life, hormone and lipid profile of peri-menopausal and menopausal women: a randomised, placebo-controlled study (tłum. Skuteczność standaryzowanych ekstraktów Labisia pumila i Eurycoma longifolia na uderzenia gorąca, jakość życia, profil hormonalny i lipidowy u kobiet w okresie okołomenopauzalnym i menopauzalnym: randomizowane, kontrolowane badanie z placebo)
• Yiqi Pan, R. Meister, B. Löwe, T. Kaptchuk, K. Buhling, Y. Nestoriuc (2020) – Open-label placebos for menopausal hot flushes: a randomized controlled trial (tłum. Otwarte placebo dla uderzeń gorąca w menopauzie: randomizowane, kontrolowane badanie)
• E. Andreeva, B. Tkeshelashvili (2020) – Women dealing with hot flushes: the role of β-alanine (tłum. Kobiety radzące sobie z uderzeniami gorąca: rola β-alaniny)
• Dongshan Zhu, Hsin-Fang Chung, A. Dobson, N. Pandeya, D. Anderson, D. Kuh, R. Hardy, E. Brunner, N. Avis, E. Gold, Samar R. El Khoudary, S. Crawford, G. Mishra (2020) – Vasomotor Menopausal Symptoms and Risk of Cardiovascular Disease: A pooled analysis of six prospective studies (tłum. Objawy naczynioruchowe menopauzy i ryzyko chorób sercowo-naczyniowych: zbiorcza analiza sześciu badań prospektywnych)

---

B.6.6 Osteoporoza pomenopauzalna (ang. Menopausal osteoporosis)

Co to jest osteoporoza pomenopauzalna?

Osteoporoza pomenopauzalna to choroba kości charakteryzująca się zmniejszoną masą kostną i zaburzoną strukturą tkanki kostnej, co prowadzi do zwiększonej podatności na złamania. Rozwija się po menopauzie, głównie z powodu niedoboru estrogenów, które w wieku rozrodczym hamowały nadmierną resorpcję kości. Najbardziej narażone na złamania są kręgi kręgosłupa, szyjka kości udowej i kości przedramienia. Wczesnymi sygnałami bywa zmniejszenie wzrostu, ból pleców i pogorszenie sylwetki (zgarbienie). Czynniki ryzyka obejmują także niedobór wapnia i witaminy D, małą aktywność fizyczną, palenie tytoniu czy predyspozycje genetyczne.

Przyczyny

• Niedobór estrogenów: Po menopauzie poziom estrogenów drastycznie spada, co prowadzi do szybkiej utraty masy kostnej.
• Zmiany hormonalne: Spadek poziomu estrogenów wpływa na zwiększoną resorpcję kości.
• Predyspozycje genetyczne: Historia rodzinna osteoporozy zwiększa ryzyko zachorowania.

Objawy

• Bezobjawowy przebieg: Osteoporoza jest często nazywana „cichą chorobą”, ponieważ nie daje objawów, dopóki nie dojdzie do złamania.
• Złamania: Najczęściej dotyczą kręgosłupa, biodra i nadgarstka.
• Zmniejszenie wzrostu: W wyniku złamań kręgów może dojść do zmniejszenia wzrostu.

Powikłania

• Złamania: Złamania osteoporotyczne mogą prowadzić do poważnych komplikacji zdrowotnych, w tym do niepełnosprawności.
• Ból przewlekły: Złamania kręgów mogą powodować przewlekły ból pleców.
• Zwiększone ryzyko śmierci: Złamania biodra są związane ze znacznym wzrostem ryzyka śmierci.

Zapobieganie

• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta bogata w wapń i witaminę D.
• Monitorowanie zdrowia: Regularne badania densytometryczne.
• Unikanie używek: Zaprzestanie palenia tytoniu i ograniczenie spożycia alkoholu.

Diagnostyka

• Densytometria: Pomiar gęstości mineralnej kości przy użyciu techniki DXA.
• Wywiad medyczny i badanie fizykalne: Ocena historii medycznej i czynników ryzyka.
• Biochemiczne markery kostne: Ocena metabolizmu kostnego.

Leczenie

• Terapia hormonalna: Stosowanie estrogenów w celu zapobiegania utracie masy kostnej.
• Leki antyresorpcyjne: Bisfosfoniany, denosumab.
• Leki anaboliczne: Terapie stymulujące tworzenie kości, takie jak teriparatyd i romosozumab.
• Suplementacja: Wapń i witamina D.

Podstawą profilaktyki i leczenia osteoporozy jest zapewnienie odpowiedniej podaży wapnia i witaminy D, a także regularna aktywność fizyczna (ćwiczenia obciążające kości, np. marsze, nordic walking). Gdy ubytek masy kostnej jest zaawansowany, stosuje się leki przeciwresorpcyjne, takie jak bisfosfoniany (alendronian, risedronian), denosumab czy selektywne modulatory receptora estrogenowego (SERM). W niektórych przypadkach pomocne bywa włączenie hormonalnej terapii zastępczej, zwłaszcza jeśli pacjentka odczuwa nasilone objawy klimakteryczne. W zaawansowanych stadiach osteoporozy przy gwałtownym spadku gęstości kości można sięgnąć po anaboliki kostne, np. teriparatyd. Regularne badania densytometryczne (DXA) pozwalają ocenić skuteczność leczenia i w razie potrzeby korygować postępowanie.

Źródła (Osteoporoza Menopauzalna):

• V. Fischer, M. Haffner-Luntzer (2021) – Interaction between bone and immune cells: Implications for postmenopausal osteoporosis (tłum. Interakcje między komórkami kostnymi a komórkami układu odpornościowego: implikacje dla osteoporozy pomenopauzalnej)
• A. Gosset, J. Pouilles, F. Trémollieres (2021) – Menopausal hormone therapy for the management of osteoporosis (tłum. Terapia hormonalna menopauzalna w zarządzaniu osteoporozą)
• N. Garg, S. Garg, Shivani Garg (2020) – Postmenopausal Women and Osteoporosis (tłum. Kobiety po menopauzie i osteoporoza)
• Management of osteoporosis in postmenopausal women: the 2021 position statement of The North American Menopause Society (tłum. Zarządzanie osteoporozą u kobiet po menopauzie: stanowisko The North American Menopause Society z 2021 roku)
• G. Bonaccorsi, Monica Rizzati, L. Salani, M. Giganti (2021) – Postmenopausal osteoporosis: risk evaluation and treatment options (tłum. Osteoporoza pomenopauzalna: ocena ryzyka i opcje leczenia)

---

B.6.7 Przedwczesna niewydolność jajników (ang. Premature ovarian failure)

Co to jest przedwczesna niewydolność jajników?

Przedwczesna niewydolność jajników (POI) to stan, w którym czynność hormonalna jajników ustaje przed 40. rokiem życia, prowadząc do niedoboru estrogenów, zaniku miesiączek i trudności z zajściem w ciążę. Przyczyny bywają autoimmunologiczne, genetyczne (np. zespół Turnera), jatrogenne (po chemioterapii, radioterapii) lub idiopatyczne. Kobiety dotknięte POI często zgłaszają objawy podobne do menopauzy (uderzenia gorąca, zmiany nastroju, suchość pochwy), ale występują one w znacznie młodszym wieku. Dodatkowo zaburzenia gospodarki hormonalnej zwiększają ryzyko osteoporozy i chorób układu krążenia.

Przyczyny

• Genetyczne: Mutacje genetyczne, takie jak zespół Turnera.
• Autoimmunologiczne: Układ odpornościowy atakuje własne komórki jajników.
• Jatrogenne: Skutki uboczne leczenia onkologicznego, radioterapia, chemioterapia.
• Czynniki środowiskowe: Toksyny, stres oksydacyjny, palenie tytoniu.

Objawy

• Amenorrhea: Brak miesiączki przez co najmniej 4 miesiące.
• Objawy menopauzalne: Uderzenia gorąca, nocne poty, suchość pochwy, zmniejszone libido.
• Zaburzenia emocjonalne: Depresja, lęk, drażliwość.

Powikłania

• Bezpłodność: Brak możliwości zajścia w ciążę.
• Osteoporoza: Zmniejszenie gęstości kości, zwiększone ryzyko złamań.
• Choroby sercowo-naczyniowe: Zwiększone ryzyko chorób serca i udaru.

Zapobieganie

• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta, unikanie toksyn.
• Monitorowanie zdrowia: Regularne badania lekarskie.
• Wsparcie emocjonalne: Terapia, grupy wsparcia, edukacja zdrowotna.

Diagnostyka

• Testy hormonalne: Pomiar poziomu FSH, estrogenów.
• Badania obrazowe: USG jajników.
• Wywiad medyczny: Ocena historii medycznej i objawów pacjentki.

Leczenie

• Hormonalna terapia zastępcza (HTZ): Estrogeny i progesteron w celu złagodzenia objawów.
• Leki immunosupresyjne: W przypadku przyczyn autoimmunologicznych.
• Nowoczesne terapie: Regeneracyjna medycyna, komórki macierzyste, terapia genowa.
• Wsparcie emocjonalne: Terapia psychologiczna, grupy wsparcia.

Leczenie polega głównie na uzupełnianiu brakujących estrogenów – stosuje się hormonalną terapię zastępczą (HTZ) do momentu osiągnięcia fizjologicznego wieku menopauzy, co zmniejsza ryzyko osteoporozy i łagodzi objawy klimakteryczne. W niektórych przypadkach, jeśli pacjentka pragnie zajść w ciążę, konieczne bywa wspomagane rozrodem, najczęściej z wykorzystaniem komórek jajowych dawczyni (o ile rezerwa jajnikowa jest wyczerpana). Istotne jest wsparcie psychologiczne, gdyż przedwczesna utrata płodności bywa źródłem stresu i poczucia straty. Kontrole ginekologiczne i diagnostyka densytometryczna kości pozwalają na bieżąco monitorować efekty HTZ i zdrowie pacjentki, w tym zapobieganie osteoporozie.

Źródła (Przedwczesna Niewydolność Jajników):

• Maryam Ghahremani-nasab, E. Ghanbari, Yalda Jahanbani, A. Mehdizadeh, M. Yousefi (2020) – Premature ovarian failure and tissue engineering (tłum. Przedwczesna niewydolność jajników i inżynieria tkankowa)
• Pargianas Michail, Salta Styliani, Apostolopoulou Katerina, Lazaros Leandros, Kyrgiou Maria, A. Tinelli, A. Malvasi, Kalogiannidis Ioannis, G. Ioannis, I. Kosmas (2020) – Pathways involved in premature ovarian failure: A systematic review of experimental studies (tłum. Ścieżki zaangażowane w przedwczesną niewydolność jajników: przegląd systematyczny badań eksperymentalnych)
• T. Tang, Jinghan Yang, Siyuan Jing (2021) – A Preliminary Study on the Mechanism of Premature Ovarian Failure (tłum. Wstępne badanie mechanizmu przedwczesnej niewydolności jajników)
• X. Bai, Shaowei Wang (2022) – Signaling pathway intervention in premature ovarian failure (tłum. Interwencja w ścieżki sygnalizacyjne w przedwczesnej niewydolności jajników)
• P. Igboeli, A. El Andaloussi, Ujalla Sheikh, H. Takala, A. Elsharoud, Ashley McHugh, L. Gavrilova-Jordan, S. Lévy, A. Al-Hendy (2020) – Intraovarian injection of autologous human mesenchymal stem cells increases estrogen production and reduces menopausal symptoms in women with premature ovarian failure: two case reports and a review of the literature (tłum. Iniekcja autologicznych ludzkich mezenchymalnych komórek macierzystych do jajników zwiększa produkcję estrogenu i redukuje objawy menopauzalne u kobiet z przedwczesną niewydolnością jajników: dwa opisy przypadków i przegląd literatury)
• Yan-Jiao Huang, Mengdi Zhu, Zhuo Liu, Runan Hu, Fan Li, Yufan Song, Yuli Geng, Wen-wen Ma, Kunkun Song, Ming Zhang (2022) – Bone marrow mesenchymal stem cells in premature ovarian failure: Mechanisms and prospects (tłum. Mezenchymalne komórki macierzyste szpiku kostnego w przedwczesnej niewydolności jajników: mechanizmy i perspektywy)

---

B.6.7.1 Pierwotny brak miesiączki (ang. Primary amenorrhoea)

JAK W B.1.1.1

---

B.6.7.1.1 Dysgenezja gonad 46,XX (ang. 46,XX gonadal dysgenesis)

JAK W B.5.1.1.1.1

---

B.6.7.2 Wtórny brak miesiączki (ang. Secondary amenorrhoea)

JAK W B.1.1.2

---

B.6.8 Pozabiegowa niewydolność jajników (ang. Postprocedural ovarian failure)

Co to jest pozabiegowa niewydolność jajników?

Pozabiegowa niewydolność jajników to przedwczesne wygaśnięcie czynności hormonalnej jajników w wyniku działań chirurgicznych (np. usunięcia części jajnika w trakcie zabiegu), radioterapii okolic miednicy lub chemioterapii. Może dojść do gwałtownego spadku poziomu estrogenów, co wywołuje objawy klimakteryczne podobne do naturalnej menopauzy, jednak pojawiające się dużo wcześniej. Część kobiet zgłasza także obniżenie nastroju i problemy z samooceną, wiążące się z przedwczesną utratą płodności.

Leczenie

Leczenie obejmuje głównie hormonalną terapię zastępczą (HTZ), jeśli nie ma przeciwwskazań – zwłaszcza w przypadkach, gdy przyczyną niewydolności jajników jest operacja lub radioterapia niezwiązana z rakiem piersi czy macicy. Terapia ma na celu złagodzenie objawów klimakterycznych, ochronę przed przyspieszoną utratą masy kostnej oraz ryzykiem chorób układu krążenia. U pacjentek chcących zachować płodność przed planowaną chemioterapią lub radioterapią warto rozważyć procedury zachowania płodności, np. mrożenie oocytów. Po leczeniu istotne jest wsparcie psychologiczne i regularna kontrola ginekologiczna. Dodatkowo zaleca się modyfikację stylu życia (dieta bogata w wapń, ćwiczenia) w celu zapobiegania osteoporozie.

---

B.6.9 Objaw lub dolegliwość menopauzalna (ang. Menopausal symptom or complaint)

Co to jest objaw lub dolegliwość menopauzalna?

Objaw lub dolegliwość menopauzalna to każdy symptom wynikający z obniżenia poziomu estrogenów i innych zmian hormonalnych w okresie okołomenopauzalnym. Wśród najczęstszych wymienia się uderzenia gorąca, nocne poty, zaburzenia snu, wahania nastroju, rozdrażnienie, obniżenie libido czy suchość pochwy. Objawy te mogą mieć różne nasilenie i wpływać na codzienne życie, pracę czy relacje społeczne. Nierzadko kobiety doświadczają jednocześnie problemów z pamięcią, koncentracją czy niekontrolowanymi zmianami masy ciała. Warto zwracać uwagę na wszelkie niepokojące sygnały, zwłaszcza gdy znacznie pogarszają komfort życia.

Przyczyny

• Zmiany hormonalne: Spadek poziomu estrogenów i progesteronu.
• Starzenie się: Naturalny proces starzenia się organizmu.
• Genetyka: Predyspozycje genetyczne mogą wpływać na nasilenie objawów.
• Styl życia: Dieta, aktywność fizyczna, stres.

Objawy

• Uderzenia gorąca i nocne poty: Nagłe uczucie gorąca, często z towarzyszącym poceniem się.
• Zaburzenia snu: Problemy ze snem, bezsenność.
• Zmiany nastroju: Depresja, lęk, drażliwość.
• Zmniejszone libido: Spadek popędu seksualnego.
• Suchość pochwy: Dyskomfort i ból podczas stosunku.
• Zmęczenie: Chroniczne zmęczenie i brak energii.
• Bóle stawów i mięśni: Dyskomfort i bóle mięśniowe.
• Problemy poznawcze: Problemy z pamięcią, koncentracją.

Powikłania

• Osteoporoza: Zmniejszenie gęstości kości, zwiększone ryzyko złamań.
• Choroby sercowo-naczyniowe: Zwiększone ryzyko chorób serca.
• Problemy emocjonalne: Depresja, lęk, problemy ze zdrowiem psychicznym.

Zapobieganie

• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta.
• Monitorowanie zdrowia: Regularne badania lekarskie.
• Wsparcie emocjonalne: Terapia, grupy wsparcia.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny: Ocena historii medycznej i objawów pacjentki.
• Badania hormonalne: Pomiar poziomu hormonów.
• Badania obrazowe: USG, densytometria kości.

Leczenie

• Hormonalna terapia zastępcza (HTZ): Stosowanie estrogenów i progesteronu.
• Leki niehormonalne: Inhibitory wychwytu serotoniny i norepinefryny.
• Terapie alternatywne: Akupunktura, ziołolecznictwo.
• Zmiany stylu życia: Ćwiczenia, zdrowa dieta, techniki relaksacyjne.

Terapia zależy od nasilenia i rodzaju dolegliwości. W wielu przypadkach wystarcza zmiana stylu życia – zdrowa dieta, regularne ćwiczenia, redukcja stresu i przyjmowanie odpowiedniej ilości płynów. Przy silnych objawach rozważa się hormonalną terapię zastępczą, która skutecznie łagodzi uderzenia gorąca i chroni przed osteoporozą. Alternatywnie stosuje się fitohormony, leki zmniejszające potliwość czy antydepresanty w niskich dawkach. W suchości pochwy pomocne są estrogeny miejscowe oraz lubrykanty. Psychologiczne wsparcie lub konsultacje seksuologiczne bywają nieocenione, szczególnie gdy objawy klimakteryczne wpływają na relacje intymne i samoocenę. Regularna kontrola lekarska i odpowiednie badania (mammografia, cytologia, densytometria) pozwalają monitorować stan zdrowia i wykrywać ewentualne komplikacje.

Źródła (Objawy Menopauzalne):

• Yizhou Huang, T. Qi, Linjuan Ma, Die Li, Chunming Li, Y. Lan, K. Chu, Peiqiong Chen, Wenxian Xu, Yina Cao, Q. Ying, Ling Xu, Jianhong Zhou (2021) – Menopausal symptoms in women with premature ovarian insufficiency: prevalence, severity, and associated factors (tłum. Objawy menopauzalne u kobiet z przedwczesną niewydolnością jajników: rozpowszechnienie, nasilenie i czynniki związane)
• Melissa S. Murphy, C. Lillis, J. Whelan, M. McManus, P. Heavey (2022) – Symptoms and health behaviours of post-menopausal women in Ireland (tłum. Objawy i zachowania zdrowotne kobiet po menopauzie w Irlandii)
• B. Roy, M. Yadav, Shivani Sharma, Surbhi Dharora, M. Bansal, N. Yadav, Gouri Chopra, Yamini Gupta, M. Roy (2021) – Postmenopausal Symptoms and Management by Women in Delhi–NCR (tłum. Objawy po menopauzie i ich zarządzanie przez kobiety w Delhi–NCR)
• S. G. Aras, A. D. Grant, J. P. Konhilas (2023) – Clustering of >145,000 Symptom Logs Reveals Distinct Pre, Peri, and Post Menopausal Phenotypes (tłum. Klasteryzacja ponad 145,000 dzienników objawów ujawnia różne fenotypy przed-, około- i pomenopauzalne)
• Pei-Shan Lee, Chyi-Long Lee (2020) – Prevalence of symptoms and associated factors across menopause status in Taiwanese women (tłum. Rozpowszechnienie objawów i czynniki z nimi związane w różnych stadiach menopauzy u kobiet tajwańskich)
• N. Santoro, C. Roeca, B. Peters, G. Neal-Perry (2020) – The Menopause Transition: Signs, Symptoms, and Management Options (tłum. Przejście menopauzalne: objawy, symptomy i opcje zarządzania)

Źródła (Skargi Menopauzalne):

• Ica Fauziah Harahap, Nurhidayah Harahap (2022) – Description of Women’s Knowledge about Menopause Complaints in Simbolon Village Padang Bolak District (tłum. Opis wiedzy kobiet na temat skarg menopauzalnych w Simbolon Village, Dystrykt Padang Bolak)
• Tülay Bülbül, S. Mucuk, M. Dolanbay, İ. Turhan (2020) – Do complaints related to menopause affect sexuality and marital adjustment? (tłum. Czy skargi związane z menopauzą wpływają na seksualność i dostosowanie małżeńskie?)
• Lingyan Zhang, X. Ruan, Yamei Cui, M. Gu, A. Mueck (2020) – Menopausal symptoms among Chinese peri- and postmenopausal women: a large prospective single-center cohort study (tłum. Objawy menopauzalne wśród chińskich kobiet w okresie okołomenopauzalnym i postmenopauzalnym: duże prospektywne badanie kohortowe)
• A. L. Neutzling, H. M. Leite, V. Paniz, Fernanda Souza de Bairros, J. S. Dias da Costa, M. Olinto (2020) – Association between common mental disorders, sleep quality, and menopausal symptoms: a population-based study in Southern Brazil (tłum. Związek między powszechnymi zaburzeniami psychicznymi, jakością snu i objawami menopauzalnymi: badanie populacyjne w południowej Brazylii)
• S. G. Aras, A. D. Grant, J. P. Konhilas (2023) – Clustering of >145,000 Symptom Logs Reveals Distinct Pre, Peri, and Post Menopausal Phenotypes (tłum. Klasteryzacja ponad 145,000 dzienników objawów ujawnia różne fenotypy przed-, około- i postmenopauzalne)

---

B.6.9.1 Zanikowe zapalenie pochwy po menopauzie (ang. Postmenopausal atrophic vaginitis)

JAK W B.6.3

---

B.6.9.2 Uderzenia gorąca w okresie menopauzy (ang. Menopausal hot flush)

JAK W B.6.5

---

B.7. Niepłodność żeńska (ang. Female infertility)

Co to jest niepłodność żeńska?

Niepłodność żeńska to stan, w którym kobieta nie jest w stanie zajść w ciążę mimo regularnego współżycia (bez stosowania antykoncepcji) przez co najmniej 12 miesięcy. Przyczyny mogą być różnorodne: zaburzenia owulacji (m.in. PCOS, niewydolność jajników), niedrożność lub uszkodzenia jajowodów, wady anatomiczne macicy, endometrioza, czynniki immunologiczne czy hormonalne. Dodatkowo wpływ na płodność mają styl życia (stres, palenie papierosów, nadwaga), choroby współistniejące (tarczycy, cukrzyca) czy wiek kobiety, ponieważ rezerwa jajnikowa maleje z upływem lat. Diagnostyka obejmuje badania ginekologiczne (USG, HSG), ocenę owulacji, badania hormonalne, a w razie potrzeby – laparoskopię.

Przyczyny

• Zaburzenia hormonalne: Problemy z owulacją, zespół policystycznych jajników (PCOS), przedwczesna niewydolność jajników (POF).
• Choroby układu rozrodczego: Endometrioza, niedrożność jajowodów, mięśniaki macicy.
• Czynniki genetyczne: Wady genetyczne wpływające na funkcję jajników.
• Styl życia: Palenie tytoniu, nadmierne spożycie alkoholu, otyłość, stres.
• Infekcje: Zakażenia wirusowe i bakteryjne, które mogą wpływać na układ rozrodczy.

Objawy

• Brak owulacji: Nieregularne lub brak miesiączki.
• Ból: Bóle miednicy, ból podczas stosunku.
• Objawy hormonalne: Hirsutyzm, trądzik, nadmierne wypadanie włosów.
• Problemy z zajściem w ciążę: Trudności w zajściu w ciążę mimo regularnego współżycia.

Powikłania

• Psychologiczne: Depresja, lęk, niskie poczucie własnej wartości.
• Fizyczne: Powikłania wynikające z zabiegów medycznych lub leczenia hormonalnego.
• Zdrowotne: Zwiększone ryzyko chorób układu krążenia, osteoporozy.

Zapobieganie

• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta, unikanie używek.
• Monitorowanie zdrowia: Regularne badania lekarskie i hormonalne.
• Edukacja zdrowotna: Świadomość czynników ryzyka i wczesne interwencje medyczne.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny: Ocena historii medycznej i objawów pacjentki.
• Badania hormonalne: Pomiar poziomu hormonów, takich jak FSH, LH, estradiol, progesteron.
• Badania obrazowe: USG jajników i macicy, HSG (histerosalpingografia) w celu oceny drożności jajowodów.
• Laparoskopia: Diagnostyczna procedura chirurgiczna w celu oceny stanu narządów rozrodczych.

Leczenie

• Terapia hormonalna: Stosowanie leków hormonalnych w celu regulacji owulacji.
• Techniki wspomaganego rozrodu (ART): In vitro fertilization (IVF), inseminacja domaciczna (IUI).
• Leczenie przyczynowe: Chirurgia w celu usunięcia przeszkód anatomicznych, leczenie endometriozy.
• Terapie alternatywne: Akupunktura, ziołolecznictwo.

Postępowanie terapeutyczne zależy od zidentyfikowanej przyczyny niepłodności. W zaburzeniach owulacji stosuje się leki stymulujące jajeczkowanie (klomifen, letrozol, gonadotropiny). Przy niedrożności jajowodów wykonuje się zabiegi przywracające drożność (np. adhezyolizę laparoskopową). W wadach macicy (polipy, przegrody) pomocna bywa histeroskopia. Endometriozę leczy się farmakologicznie i/lub chirurgicznie, natomiast w przypadkach, gdy przyczyna niepłodności pozostaje niejasna albo leczenie zachowawcze zawodzi, rozważa się procedury wspomaganego rozrodu (inseminację, in vitro). Ważna jest modyfikacja stylu życia (dieta, ograniczenie używek, redukcja stresu). Wsparcie psychologiczne i dobór indywidualnego planu leczenia zwiększają szanse na powodzenie terapii.

Źródła (Niepłodność Kobieca):

• Mohsen Akbaribazm, N. Goodarzi, M. Rahimi (2021) – Female infertility and herbal medicine: An overview of the new findings (tłum. Niepłodność kobieca i medycyna ziołowa: przegląd nowych odkryć)
• Jiaxing Feng, Jing Wang, Yuehui Zhang, Yizhuo Zhang, Liyan Jia, Dongqi Zhang, Jiao Zhang, Yanhua Han, S. Luo (2021) – The Efficacy of Complementary and Alternative Medicine in the Treatment of Female Infertility (tłum. Skuteczność medycyny komplementarnej i alternatywnej w leczeniu niepłodności kobiecej)
• G. Lazzarino, Romina Pallisco, Gabriele Bilotta, I. Listorti, Renata Mangione, M. W. Saab, Giuseppe Caruso, A. M. Amorini, M. V. Brundo, G. Lazzarino, B. Tavazzi, P. Bilotta (2021) – Altered Follicular Fluid Metabolic Pattern Correlates with Female Infertility and Outcome Measures of In Vitro Fertilization (tłum. Zmieniony wzór metaboliczny płynu pęcherzykowego koreluje z niepłodnością kobiecą i wynikami zapłodnienia in vitro)
• Shixuan Jiao, Yi-Hong Yang, Su-Ren Chen (2020) – Molecular genetics of infertility: loss-of-function mutations in humans and corresponding knockout/mutated mice (tłum. Genetyka molekularna niepłodności: mutacje utraty funkcji u ludzi i odpowiadające im modele mysie)
• Amira Kohil, S. Chouliaras, Shaikha Alabduljabbar, A. Lakshmanan, Salma Hayder Ahmed, J. Awwad, A. Terranegra (2022) – Female infertility and diet, is there a role for a personalized nutritional approach in assisted reproductive technologies? A Narrative Review (tłum. Niepłodność kobieca a dieta, czy istnieje rola dla spersonalizowanego podejścia żywieniowego w technologiach wspomaganego rozrodu? Przegląd narracyjny)

---

B.7.1 Pierwotna niepłodność żeńska (ang. Primary female infertility)

Co to jest pierwotna niepłodność żeńska?

Pierwotna niepłodność żeńska oznacza, że kobieta nigdy nie zaszła w ciążę pomimo regularnych starań o potomstwo przez co najmniej 12 miesięcy. Jest to często rozpoznawane, gdy para po dłuższym czasie współżycia bez antykoncepcji nie osiąga ciąży ani razu. Przyczyn bywa wiele – od zaburzeń hormonalnych, przez niedrożność jajowodów, wady macicy, endometriozę czy problemy immunologiczne. Diagnostyka rozpoczyna się od oceny owulacji (testy owulacyjne, monitoring USG), badań hormonalnych i obrazowych (USG, HSG), a w trudniejszych przypadkach – laparoskopia diagnostyczna. Ważne jest także badanie nasienia partnera, by wykluczyć czynnik męski.

Przyczyny

• Zaburzenia hormonalne: Zespół policystycznych jajników (PCOS), przedwczesna niewydolność jajników (POF), zaburzenia osi podwzgórzowo-przysadkowej.
• Choroby układu rozrodczego: Endometrioza, niedrożność jajowodów, wady macicy.
• Czynniki genetyczne: Mutacje genetyczne wpływające na funkcjonowanie jajników i procesy rozrodcze.
• Styl życia: Otyłość, nadmierne spożycie alkoholu, palenie tytoniu, stres.

Objawy

• Brak owulacji: Nieregularne miesiączki lub ich brak.
• Ból: Bóle miednicy, ból podczas stosunku.
• Objawy hormonalne: Hirsutyzm, trądzik, nadmierne wypadanie włosów.
• Problemy z zajściem w ciążę: Trudności w zajściu w ciążę mimo regularnego współżycia.

Powikłania

• Psychologiczne: Depresja, lęk, niskie poczucie własnej wartości.
• Fizyczne: Powikłania wynikające z zabiegów medycznych lub leczenia hormonalnego.
• Zdrowotne: Zwiększone ryzyko chorób układu krążenia, osteoporozy.

Zapobieganie

• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta, unikanie używek.
• Monitorowanie zdrowia: Regularne badania lekarskie i hormonalne.
• Edukacja zdrowotna: Świadomość czynników ryzyka i wczesne interwencje medyczne.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny: Ocena historii medycznej i objawów pacjentki.
• Badania hormonalne: Pomiar poziomu hormonów, takich jak FSH, LH, estradiol, progesteron.
• Badania obrazowe: USG jajników i macicy, HSG (histerosalpingografia) w celu oceny drożności jajowodów.
• Laparoskopia: Diagnostyczna procedura chirurgiczna w celu oceny stanu narządów rozrodczych.

Leczenie

• Terapia hormonalna: Stosowanie leków hormonalnych w celu regulacji owulacji.
• Techniki wspomaganego rozrodu (ART): In vitro fertilization (IVF), inseminacja domaciczna (IUI).
• Leczenie przyczynowe: Chirurgia w celu usunięcia przeszkód anatomicznych, leczenie endometriozy.
• Terapie alternatywne: Akupunktura, ziołolecznictwo.

Wpierw ustala się przyczynę, a następnie wdraża odpowiednie leczenie. Jeśli występują zaburzenia owulacji, stosuje się leki stymulujące jajeczkowanie (klomifen, gonadotropiny), w niedrożności jajowodów – zabiegi mikrochirurgiczne przywracające drożność, a przy endometriozie – leczenie hormonalne i/lub usuwanie ognisk endometrialnych. W wadach macicy korzysta się z histeroskopii (np. usunięcie polipów, resekcja przegrody). Gdy przyczyną są nieprawidłowości immunologiczne, rozważa się m.in. immunoterapię lub leki przeciwzapalne. U części par, zwłaszcza z trudnym do ustalenia lub wieloczynnikowym podłożem, wskazane jest zapłodnienie in vitro (IVF). Kontrola lekarza ginekologa i odpowiednia opieka psychologiczna często towarzyszą całemu procesowi leczenia.

Źródła (Pierwotna Niepłodność Kobieca):

• S. Nalla, V. Alekya (2022) – Abstract 36: Unusual presentations of primary infertility in females (tłum. Niecodzienne prezentacje pierwotnej niepłodności u kobiet)
• Ahmed F. Hameed, Israa S. Ajeel, Khalida I. Noel, Khalid M. Hassan (2022) – Multifactorial etiology of male and female infertility/assisted reproductive technique (tłum. Wieloczynnikowa etiologia męskiej i żeńskiej niepłodności/techniki wspomaganego rozrodu)
• I. Okafor, O. Saanu, O. Olayemi, A. Omigbodun (2022) – Characterization of primary female infertility in a Nigerian tertiary hospital: A case-control study (tłum. Charakterystyka pierwotnej niepłodności kobiecej w nigeryjskim szpitalu trzeciego stopnia: badanie kliniczno-kontrolne)
• L. Biswas, K. Tyc, W. El Yakoubi, Katie Morgan, Jinchuan Xing, K. Schindler (2020) – Meiosis interrupted: the genetics of female infertility via meiotic failure (tłum. Mejoza przerwana: genetyka niepłodności kobiecej z powodu niepowodzenia mejozy)
• A. Guyansyah, Raditya Wratsangka, Denny Dhanardono, Muhammad Farid Ghazali, Hosea Jaya Edy, Haryo Ganeca Widyatama, Dietha Kusumaningrum, David Tjahyadi, Edy Parwanto (2021) – Primary infertility of male and female factors, polycystic ovary syndrome and oligoasthenoteratozoospermia dominate the infertile population in agricultural and industrial areas in Karawang Regency, West Java Province, Indonesia (tłum. Pierwotna niepłodność męska i żeńska, zespół policystycznych jajników i oligoasthenoteratozoospermia dominują w populacji niepłodnych w rolniczych i przemysłowych obszarach regencji Karawang, prowincja Jawa Zachodnia, Indonezja)

---

B.7.1.1 Pierwotna niepłodność żeńska pochodzenia macicznego (ang. Primary female infertility of uterine origin)

Co to jest pierwotna niepłodność żeńska pochodzenia macicznego?

Pierwotna niepłodność żeńska pochodzenia macicznego występuje, gdy główna przeszkoda w uzyskaniu ciąży związana jest z nieprawidłowościami macicy. Może chodzić o wrodzone wady rozwojowe (macica przegrodzona, dwurożna), deformacje pourazowe, zrosty wewnątrzmaciczne (zespół Ashermana), obecność dużych mięśniaków czy polipów endometrium. W takich sytuacjach zapłodniona komórka jajowa może mieć utrudnione zagnieżdżenie, bądź dochodzi do wczesnych poronień na skutek nieprawidłowego ukrwienia śluzówki. Często problem ten zostaje wykryty dopiero podczas rozszerzonych badań diagnostycznych w kierunku niepłodności (USG, HSG, histeroskopia).

Przyczyny

• Wady anatomiczne: Malformacje macicy, takie jak przegrody macicy, macica dwurożna, macica jednoroga.
• Choroby macicy: Endometrioza, mięśniaki macicy, polipy endometrialne, zrosty wewnątrzmaciczne (synechiae).
• Zakażenia: Przewlekłe infekcje prowadzące do zrostów i zmian w strukturze macicy.
• Przebyte operacje: Usunięcie mięśniaków, zabiegi chirurgiczne mogące prowadzić do bliznowacenia.

Objawy

• Nieregularne miesiączki: Zmiany w cyklu menstruacyjnym, w tym bolesne miesiączki (dysmenorrhea).
• Ból: Ból miednicy, ból podczas stosunku (dyspareunia).
• Krwawienie: Nieregularne krwawienia międzymiesiączkowe.
• Brak ciąży: Trudności w zajściu w ciążę mimo regularnego współżycia.

Powikłania

• Psychologiczne: Depresja, lęk, niskie poczucie własnej wartości.
• Fizyczne: Powikłania wynikające z zabiegów medycznych.
• Zdrowotne: Zwiększone ryzyko chorób układu krążenia, osteoporozy.

Zapobieganie

• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta, unikanie używek.
• Monitorowanie zdrowia: Regularne badania lekarskie.
• Edukacja zdrowotna: Świadomość czynników ryzyka i wczesne interwencje medyczne.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny: Ocena historii medycznej i objawów pacjentki.
• Badania obrazowe: USG, rezonans magnetyczny (MRI) w celu oceny struktury macicy.
• Badania endoskopowe: Histeroskopia w celu oceny wnętrza macicy i identyfikacji ewentualnych przeszkód.

Leczenie

• Terapia hormonalna: Stosowanie leków hormonalnych w celu regulacji cyklu menstruacyjnego.
• Chirurgia: Zabiegi chirurgiczne w celu korekcji wad anatomicznych, usunięcia mięśniaków lub polipów.
• Techniki wspomaganego rozrodu (ART): In vitro fertilization (IVF), inseminacja domaciczna (IUI).
• Terapie alternatywne: Akupunktura, ziołolecznictwo.

Leczenie koncentruje się na wyeliminowaniu przeszkód anatomicznych w macicy. Przykładowo, przegrodę usuwa się metodą histeroskopową, polipy i mięśniaki podśluzówkowe wycina się w trakcie zabiegów endoskopowych, a zrosty rozdziela (adhezyoliza). Po korekcji wad zaleca się leczenie wspomagające regenerację endometrium, np. hormonalne (estrogeny, progesteron). U pacjentek z wrodzonymi nieprawidłowościami (np. macica jednorożna) możliwości zabiegowe są ograniczone, a opieka skupia się na minimalizowaniu ryzyka powikłań w ewentualnej ciąży. Regularne kontrole ginekologiczne i rehabilitacja uroginekologiczna mogą pomóc w poprawie warunków anatomicznych. W sytuacjach, gdy mimo leczenia naturalna ciąża jest nadal niemożliwa, rozważa się techniki wspomaganego rozrodu.

Źródła (Pierwotna Niepłodność Macicy):

• D. Freytag, V. Günther, N. Maass, I. Alkatout (2021) – Uterine Fibroids and Infertility (tłum. Mięśniaki macicy i niepłodność)
• C. Sallée, F. Margueritte, P. Marquet, P. Piver, Y. Aubard, V. Lavoué, L. Dion, T. Gauthier (2022) – Uterine Factor Infertility, a Systematic Review (tłum. Niepłodność macicy, przegląd systematyczny)
• A. O. Putilo, T. A. Dzhibladze, N. Pozdnyakova, Nataliya Yu. Grygortsevich, E. Svidinskaya, V. Zuev, I. Khokhlova (2022) – The importance of assessing nucleotide polymorphisms of the tp53 signaling pathway genes in uterine infertility factor diagnosis (tłum. Znaczenie oceny polimorfizmów nukleotydowych genów szlaku sygnalizacyjnego tp53 w diagnostyce niepłodności macicy)
• A. Aksoy, Gulsah Tanas Sarikas, E. Gozgec, O. Gunduz (2021) – Patients with unexplained primary infertility have similar uterine and ovarian blood flow parameters compared with fertile cases (tłum. Pacjentki z niewyjaśnioną pierwotną niepłodnością mają podobne parametry przepływu krwi w macicy i jajnikach jak przypadki płodne)
• M. Bourdon, P. Santulli, Joana Oliveira, L. Marcellin, C. Maignien, Léa Melka, C. Bordonné, Anne-Elodie Millisher, G. Plu-Bureau, Julie Cormier, C. Chapron (2020) – Focal adenomyosis is associated with primary infertility (tłum. Adenomioza ogniskowa jest związana z pierwotną niepłodnością)

---

B.7.1.2 Pierwotna niepłodność żeńska pochodzenia jajowodowego (ang. Primary female infertility of tubal origin)

Co to jest pierwotna niepłodność żeńska pochodzenia jajowodowego?

Pierwotna niepłodność żeńska pochodzenia jajowodowego występuje, gdy główną przyczyną trudności z zajściem w ciążę jest niedrożność lub poważne uszkodzenie jajowodów. Przyczyną bywa przebyte zapalenie narządów miednicy mniejszej (najczęściej w wyniku zakażenia rzeżączką czy chlamydią), endometrioza powodująca zrosty, a także zabiegi operacyjne w obrębie jamy brzusznej czy urazy. Niedrożne jajowody uniemożliwiają spotkanie plemnika z komórką jajową, co prowadzi do braku zapłodnienia, bądź zwiększają ryzyko ciąży ektopowej.

Przyczyny

• Blokady jajowodów: Zrosty, hydrosalpinx, pyosalpinx.
• Wady anatomiczne: Wrodzone anomalie, takie jak brak części jajowodu lub przegrody jajowodów.
• Zakażenia: Przewlekłe infekcje, takie jak zapalenie narządów miednicy (PID).
• Endometrioza: Obecność tkanki endometrium poza macicą, co może prowadzić do zrostów i blokad jajowodów.
• Przebyte operacje: Zabiegi chirurgiczne mogące prowadzić do bliznowacenia i blokad.

Objawy

• Ból miednicy: Przewlekły ból w dolnej części brzucha.
• Nieregularne miesiączki: Zaburzenia cyklu menstruacyjnego.
• Ból podczas stosunku (dyspareunia): Dyskomfort lub ból podczas współżycia.
• Brak ciąży: Trudności w zajściu w ciążę mimo regularnego współżycia.

Powikłania

• Psychologiczne: Depresja, lęk, niskie poczucie własnej wartości.
• Fizyczne: Powikłania wynikające z zabiegów medycznych.
• Zdrowotne: Zwiększone ryzyko zakażeń i innych problemów zdrowotnych.

Zapobieganie

• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta, unikanie używek.
• Monitorowanie zdrowia: Regularne badania lekarskie.
• Edukacja zdrowotna: Świadomość czynników ryzyka i wczesne interwencje medyczne.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny: Ocena historii medycznej i objawów pacjentki.
• Badania obrazowe: USG, HSG (histerosalpingografia), sonosalpingografia.
• Laparoskopia: Diagnostyczna procedura chirurgiczna w celu oceny stanu jajowodów.

Leczenie

• Chirurgia: Zabiegi chirurgiczne w celu usunięcia blokad i zrostów.
• Techniki wspomaganego rozrodu (ART): In vitro fertilization (IVF), inseminacja domaciczna (IUI).
• Terapie alternatywne: Akupunktura, ziołolecznictwo.

Diagnozę i ocenę drożności jajowodów przeprowadza się zwykle za pomocą HSG (histerosalpingografia) lub laparoskopii. W przypadkach stwierdzonej niedrożności można spróbować udrożnienia podczas operacji laparoskopowej – rozdzielenia zrostów, usunięcia zmian endometrialnych czy niewielkich fragmentów zbliznowacenia. Jeśli uszkodzenia są rozległe, niekiedy konieczne jest wycięcie fragmentu lub całego jajowodu. Po zabiegu pacjentka może zajść w ciążę naturalnie, o ile drożność została przywrócona; w razie niemożności korekty mechanicznej rozważane jest zapłodnienie in vitro (IVF). Ważna jest też profilaktyka – leczenie stanów zapalnych i unikanie czynników ryzyka infekcji (bezpieczne współżycie, dbałość o higienę).

Źródła (Pierwotna Niepłodność Jajowodu):

• Smita Khetarpal, A. Khetarpal (2021) – Bilateral Tubal Anomaly (Congenital): A Rare Tubal Infertility Factor (tłum. Wrodzona anomalia obustronnych jajowodów: rzadki czynnik niepłodności tubalnej)
• Deepthi. P.V, M. Anila (2021) – AYURVEDIC MANAGEMENT OF INFERTILITY DUE TO TUBAL BLOCKAGE- A CASE STUDY (tłum. Ajurwedyjskie leczenie niepłodności z powodu blokady jajowodów – Studium przypadku)
• Wenhong Ma, Zhonghong Zeng, Jiayan Xie, Xi Wang, Liuming Li, Yihua Yang (2023) – Comparing the prognosis of in vitro fertilization/intracytoplasmic sperm injection and embryo transfer between unexplained primary infertility patients with repeated artificial insemination with homologous semen failure and tubal infertility patients (tłum. Porównanie rokowania IVF/ICSI między pacjentami z niewyjaśnioną pierwotną niepłodnością a pacjentami z niepłodnością tubalną)
• Joana Figueiredo, A. Tomé, Antónia Santos, Iris Bravo (2023) – Tubal heterotopic pregnancy: challenges when infertility is present (tłum. Heterotopowa ciąża tubalna: wyzwania w przypadku niepłodności)
• K. Osazee, Anthony Ezenwa Okpala, Oseihie Ignis Iribhogbe, J. Sodje (2023) – Awareness of risk factors associated with tubal infertility among female youth corps members in Benin City, Nigeria (tłum. Świadomość czynników ryzyka związanych z niepłodnością tubalną wśród kobiet w Benin City, Nigeria)

---

B.7.2 Wtórna niepłodność żeńska (ang. Secondary female infertility)

Co to jest wtórna niepłodność żeńska?

Wtórna niepłodność żeńska występuje, gdy kobieta, która w przeszłości przynajmniej raz zaszła w ciążę (niezależnie od tego, czy ciąża zakończyła się porodem, poronieniem czy ciążą pozamaciczną), obecnie nie może ponownie zajść w ciążę mimo regularnych starań. Przyczyną mogą być zmiany anatomiczne, które zaszły po poprzedniej ciąży lub zabiegu (zrosty wewnątrzmaciczne, uszkodzenie jajowodów), zaburzenia hormonalne związane z wiekiem, endometrioza czy stany zapalne miednicy mniejszej. Niekiedy znaczenie ma również pogorszenie jakości nasienia partnera w kolejnych latach.

Przyczyny

• Zaburzenia hormonalne: Zespół policystycznych jajników (PCOS), przedwczesna niewydolność jajników (POF).
• Choroby układu rozrodczego: Endometrioza, niedrożność jajowodów, mięśniaki macicy.
• Zakażenia: Przewlekłe infekcje, takie jak zapalenie narządów miednicy (PID).
• Styl życia: Otyłość, nadmierne spożycie alkoholu, palenie tytoniu, stres.
• Przebyte operacje: Zabiegi chirurgiczne, które mogły prowadzić do bliznowacenia i zrostów.

Objawy

• Brak owulacji: Nieregularne miesiączki lub ich brak.
• Ból: Bóle miednicy, ból podczas stosunku.
• Objawy hormonalne: Hirsutyzm, trądzik, nadmierne wypadanie włosów.
• Brak ciąży: Trudności w zajściu w ciążę mimo regularnego współżycia.

Powikłania

• Psychologiczne: Depresja, lęk, niskie poczucie własnej wartości.
• Fizyczne: Powikłania wynikające z zabiegów medycznych lub leczenia hormonalnego.
• Zdrowotne: Zwiększone ryzyko chorób układu krążenia, osteoporozy.

Zapobieganie

• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta, unikanie używek.
• Monitorowanie zdrowia: Regularne badania lekarskie i hormonalne.
• Edukacja zdrowotna: Świadomość czynników ryzyka i wczesne interwencje medyczne.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny: Ocena historii medycznej i objawów pacjentki.
• Badania hormonalne: Pomiar poziomu hormonów, takich jak FSH, LH, estradiol, progesteron.
• Badania obrazowe: USG jajników i macicy, HSG (histerosalpingografia) w celu oceny drożności jajowodów.
• Laparoskopia: Diagnostyczna procedura chirurgiczna w celu oceny stanu narządów rozrodczych.

Leczenie

• Terapia hormonalna: Stosowanie leków hormonalnych w celu regulacji owulacji.
• Techniki wspomaganego rozrodu (ART): In vitro fertilization (IVF), inseminacja domaciczna (IUI).
• Leczenie przyczynowe: Chirurgia w celu usunięcia przeszkód anatomicznych, leczenie endometriozy.
• Terapie alternatywne: Akupunktura, ziołolecznictwo.

W diagnostyce wtórnej niepłodności powtarza się wiele badań jak w przypadku pierwotnej niepłodności: ocena owulacji, badanie USG, HSG, ewentualnie histeroskopia lub laparoskopia. Leczenie zależy od przyczyny: korekta zaburzeń hormonalnych (np. leki stymulujące owulację), zabiegi chirurgiczne usuwające zrosty czy ogniska endometriozy, a w razie problemów z jakością nasienia – inseminacja domaciczna lub zapłodnienie in vitro. Ważne jest także wykluczenie pogorszenia zdrowia partnera, np. badanie nasienia w kierunku spadku koncentracji plemników. U części par pomocna bywa psychoterapia lub wsparcie specjalisty ds. niepłodności, zwłaszcza jeśli stres i presja związana z niepowodzeniami pogarszają przebieg leczenia.

Źródła (Wtórna Niepłodność Kobieca):

• Shamim Akhtar, Rizwana Nasreen, H. Bibi, A. Khan, A. Baig, Najia Riffat (2022) – Reproductive Features of Patients with Secondary Infertility (tłum. Cechy reprodukcyjne pacjentek z wtórną niepłodnością)
• F. Jabeen, Syeda Khadija, S. Daud (2022) – Prevalence of Primary and Secondary Infertility (tłum. Występowanie pierwotnej i wtórnej niepłodności)
• Ahmed F. Hameed, Israa S. Ajeel, Khalida I. Noel, Khalid M. Hassan (2022) – Multifactorial etiology of male and female infertility/assisted reproductive technique (tłum. Wieloczynnikowa etiologia męskiej i żeńskiej niepłodności/techniki wspomaganego rozrodu)
• W. Al-Bromboly, H. Abdeldayem, Amr Ahmed Abdel-Rahman, Bashaer Rashad Ali Gamal El-Din (2020) – Role of Hysterolaparoscopy in The Evaluation and Management of Female Infertility (tłum. Rola histerolaparoskopii w ocenie i zarządzaniu niepłodnością kobiecą)
• Changying Zhao, Zefeng Wei, Junjie Yang, Jiaming Zhang, Chunna Yu, Aijun Yang, Min Zhang, Lin Zhang, Ye Wang, Xiaofeng Mu, X. Heng, Huijun Yang, Z. Gai, Xuenan Wang, Lei Zhang (2020) – Characterization of the Vaginal Microbiome in Women with Infertility and Its Potential Correlation with Hormone Stimulation during In Vitro Fertilization Surgery (tłum. Charakterystyka mikrobiomu pochwy u kobiet z niepłodnością i jej potencjalna korelacja z stymulacją hormonalną podczas operacji IVF)

---

B.7.2.1 Wtórna niepłodność żeńska pochodzenia macicznego (ang. Secondary female infertility of uterine origin)

Co to jest wtórna niepłodność żeńska pochodzenia macicznego?

Wtórna niepłodność żeńska pochodzenia macicznego oznacza, że kobieta wcześniej zaszła w ciążę, a obecnie nie może tego ponownie osiągnąć z powodu zmian w obrębie macicy. Mogą to być na przykład zrosty w jamie macicy (zespół Ashermana) powstałe po łyżeczkowaniu, blizny lub deformacje po cesarskim cięciu, a także nowe polipy czy mięśniaki, które nie istniały w poprzedniej ciąży. Efektem bywa utrudnione zagnieżdżenie zarodka i nawracające wczesne poronienia. Czasem problem wynika z pogorszenia stanu endometrium i jego ukrwienia, np. po zabiegach chirurgicznych.

Przyczyny

• Blizny po cesarskim cięciu: Tzw. „niche” mogą wpływać na implantację zarodka.
• Mięśniaki macicy: Mogą wpływać na płodność w zależności od ich lokalizacji w macicy.
• Polimorfizmy genetyczne: Polimorfizmy w genach szlaku sygnalizacyjnego TP53 mogą wpływać na niepłodność macicy.
• Anomalie w budowie macicy: Wady takie jak przegrody macicy mogą wpływać na implantację i rozwój zarodka.

Objawy

• Nieregularne miesiączki: Zaburzenia cyklu menstruacyjnego.
• Ból miednicy: Przewlekły ból w dolnej części brzucha.
• Ból podczas stosunku (dyspareunia): Dyskomfort lub ból podczas współżycia.
• Brak ciąży: Trudności w zajściu w ciążę mimo regularnego współżycia.

Powikłania

• Psychologiczne: Depresja, lęk, niskie poczucie własnej wartości.
• Fizyczne: Powikłania wynikające z zabiegów medycznych.
• Zdrowotne: Zwiększone ryzyko zakażeń i innych problemów zdrowotnych.

Zapobieganie

• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta, unikanie używek.
• Monitorowanie zdrowia: Regularne badania lekarskie.
• Edukacja zdrowotna: Świadomość czynników ryzyka i wczesne interwencje medyczne.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny: Ocena historii medycznej i objawów pacjentki.
• Badania obrazowe: USG, HSG (histerosalpingografia), sonosalpingografia.
• Laparoskopia: Diagnostyczna procedura chirurgiczna w celu oceny stanu macicy.

Leczenie

• Chirurgia: Zabiegi chirurgiczne w celu usunięcia blokad i zrostów.
• Techniki wspomaganego rozrodu (ART): In vitro fertilization (IVF), inseminacja domaciczna (IUI).
• Terapie alternatywne: Akupunktura, ziołolecznictwo.

Kluczowa jest prawidłowa diagnostyka za pomocą USG (preferencyjnie 3D), histeroskopii oraz ewentualnie HSG. Leczenie obejmuje usunięcie przeszkód wewnątrzmacicznych (polipy, mięśniaki), lizy zrostów podczas histeroskopii i w razie potrzeby założenie wkładki, by zapobiec nawrotowi zrostów. Po zabiegu często stosuje się terapię estrogenową wspomagającą regenerację endometrium. Jeśli doszło do deformacji macicy (np. blizna w miejscu cięcia cesarskiego), niekiedy przeprowadza się plastyczne zabiegi chirurgiczne. Po rekonwalescencji pacjentka może ponownie starać się o ciążę naturalnie lub – przy innych czynnikach niepłodności – z pomocą metod wspomaganych (inseminacja, in vitro). Regularne kontrole ginekologiczne umożliwiają ocenę efektywności leczenia i zapobieganie powikłaniom.

Źródła (Wtórna Niepłodność Macicy):

• M. A. Kurtser, N. M. Egikyan, N. Savelyeva, M. A. Vatagina, E. S. Pisarskaya, A. Logunova, Yu.Yu. Kutakova (2020) – Secondary infertility associated with a uterine niche after cesarean section (tłum. Wtórna niepłodność związana z niszą macicy po cesarskim cięciu)
• D. Freytag, V. Günther, N. Maass, I. Alkatout (2021) – Uterine Fibroids and Infertility (tłum. Mięśniaki macicy i niepłodność)
• A. O. Putilo, T. A. Dzhibladze, N. Pozdnyakova, Nataliya Yu. Grygortsevich, E. Svidinskaya, V. Zuev, I. Khokhlova (2022) – The importance of assessing nucleotide polymorphisms of the tp53 signaling pathway genes in uterine infertility factor diagnosis (tłum. Znaczenie oceny polimorfizmów nukleotydowych genów szlaku sygnalizacyjnego TP53 w diagnostyce niepłodności macicy)
• A. Hussein, M. Hassanin, Basem Abdel Aziz (2022) – Hysteroscopic findings in patients with secondary infertility (tłum. Wyniki histeroskopii u pacjentek z wtórną niepłodnością)

---

B.7.2.2 Wtórna niepłodność żeńska pochodzenia jajowodowego (ang. Secondary female infertility of tubal origin)

Co to jest wtórna niepłodność żeńska pochodzenia jajowodowego?

Wtórna niepłodność żeńska pochodzenia jajowodowego występuje, gdy kobieta w przeszłości już zaszła w ciążę (zakończoną porodem, poronieniem lub ciążą pozamaciczną), a obecnie nie może ponownie zajść w ciążę z powodu uszkodzeń lub niedrożności jajowodów. Przyczyną bywa zapalenie miednicy mniejszej (PID) po wcześniejszym porodzie, powikłania po operacjach ginekologicznych lub pęknięcie jajowodu w ciąży ektopowej. Czasem uszkodzenia mogą się nasilać wraz z upływem czasu, tworząc zrosty lub powodując przewężenie światła jajowodu.

Przyczyny

• Blokady jajowodów: Zrosty, hydrosalpinx, pyosalpinx.
• Wady anatomiczne: Wrodzone anomalie, takie jak brak części jajowodu.
• Zakażenia: Przewlekłe infekcje, takie jak zapalenie narządów miednicy (PID).
• Endometrioza: Obecność tkanki endometrium poza macicą, co może prowadzić do zrostów i blokad jajowodów.
• Przebyte operacje: Zabiegi chirurgiczne mogące prowadzić do bliznowacenia i blokad.

Objawy

• Ból miednicy: Przewlekły ból w dolnej części brzucha.
• Nieregularne miesiączki: Zaburzenia cyklu menstruacyjnego.
• Ból podczas stosunku (dyspareunia): Dyskomfort lub ból podczas współżycia.
• Brak ciąży: Trudności w zajściu w ciążę mimo regularnego współżycia.

Powikłania

• Psychologiczne: Depresja, lęk, niskie poczucie własnej wartości.
• Fizyczne: Powikłania wynikające z zabiegów medycznych.
• Zdrowotne: Zwiększone ryzyko zakażeń i innych problemów zdrowotnych.

Zapobieganie

• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta, unikanie używek.
• Monitorowanie zdrowia: Regularne badania lekarskie.
• Edukacja zdrowotna: Świadomość czynników ryzyka i wczesne interwencje medyczne.

Diagnoza

• Wywiad medyczny: Ocena historii medycznej i objawów pacjentki.
• Badania obrazowe: USG, HSG (histerosalpingografia), sonosalpingografia.
• Laparoskopia: Diagnostyczna procedura chirurgiczna w celu oceny stanu jajowodów.

Leczenie

• Chirurgia: Zabiegi chirurgiczne w celu usunięcia blokad i zrostów.
• Techniki wspomaganego rozrodu (ART): In vitro fertilization (IVF), inseminacja domaciczna (IUI).
• Terapie alternatywne: Akupunktura, ziołolecznictwo.

Po przeprowadzeniu badań obrazowych (HSG) lub laparoskopii ocenia się stopień niedrożności bądź zniszczenia jajowodów. Jeżeli zmiany są niewielkie, wykonuje się zabiegi przywracające drożność (adhezyoliza laparoskopowa, plastyka jajowodów). Gdy zniszczenia są zaawansowane, czasem pozostaje wycięcie uszkodzonego odcinka lub całego jajowodu. Jeśli drugi jajowód jest sprawny, pacjentka wciąż może zajść w ciążę naturalnie. W przypadkach obustronnej niedrożności lub braku efektów rekonstrukcji rozważa się zapłodnienie in vitro. Istotne jest też leczenie ewentualnych stanów zapalnych, endometriozy czy zaburzeń hormonalnych, aby stworzyć optymalne warunki do poczęcia.

Źródła (Wtórna Niepłodność Jajowodu):

• Amisha H. Dholariya, Dei L. P., Donga S. B. (2020) – MANAGEMENT OF FEMALE INFERTILITY DUE TO TUBAL BLOCKAGE BY AYURVEDIC TREATMENT PROTOCOL: A CASE REPORT (tłum. Leczenie niepłodności kobiecej z powodu blokady jajowodów według protokołu leczenia ajurwedyjskiego: studium przypadku)
• Smita Khetarpal, A. Khetarpal (2021) – Bilateral Tubal Anomaly (Congenital): A Rare Tubal Infertility Factor (tłum. Wrodzona anomalia obustronnych jajowodów: rzadki czynnik niepłodności tubalnej)
• K. Osazee, Anthony Ezenwa Okpala, Oseihie Ignis Iribhogbe, J. Sodje (2023) – Awareness of risk factors associated with tubal infertility among female youth corps members in Benin City, Nigeria (tłum. Świadomość czynników ryzyka związanych z niepłodnością tubalną wśród kobiet w Benin City, Nigeria)
• T. Egbe, T. Nana-Njamen, F. Elong, R. Tchounzou, André Simo, Gaelle Padjip Nzeuga, Cedric Njamen Nana, E. Manka’a, C. Tchente Nguefack, G. Halle-Ekane (2020) – Risk factors of tubal infertility in a tertiary hospital in a low-resource setting: a case-control study (tłum. Czynniki ryzyka niepłodności tubalnej w szpitalu trzeciego stopnia w niskozasobowym środowisku: badanie kliniczno-kontrolne)
• Nilam Subedi, A. Ghimire, P. Pant (2022) – Diagnostic Laparoscopy to assess tubal and pelvic pathology in patients of subfertility: A retrospective analysis (tłum. Diagnostyczna laparoskopia w ocenie patologii jajowodów u pacjentek z subfertylnością: retrospektywna analiza)
• B. Das, M. Majumdar, Chu Deka (2021) – A STUDY ON THE ROLE OF SALINE SONOSALPINGOGRAPHY AS A TEST FOR TUBAL PATENCY IN THE ASSESSMENT OF INFERTILITY (tłum. Badanie roli sonosalpingografii solankowej jako testu drożności jajowodów w ocenie niepłodności)
• P. Melo, E. Georgiou, N. Johnson, S. V. van Voorst, A. Strandell, B. Mol, C. Becker, I. Granne (2020) – Surgical treatment for tubal disease in women due to undergo in vitro fertilisation (tłum. Leczenie chorób tubalnych u kobiet poddawanych zapłodnieniu in vitro)
• Deepthi. P.V, M. Anila (2021) – Ayurvedic management of female infertility due to tubal blockage (tłum. Ajurwedyjskie leczenie niepłodności z powodu blokady jajowodów)

---

B.8. Powikłania związane z medycznie wspomaganym rozrodem (ang. Complications associated with medically assisted reproduction)

Co to są powikłania związane z medycznie wspomaganym rozrodem?

Powikłania związane z medycznie wspomaganym rozrodem to niepożądane następstwa procedur takich jak stymulacja jajeczkowania, pobranie komórek jajowych, zapłodnienie in vitro (IVF) czy inseminacja domaciczna (IUI). Najczęściej dotyczą one zespołu hiperstymulacji jajników (OHSS), infekcji po zabiegach, krwawień (szczególnie po punkcji oocytów) oraz ryzyka ciąż wielopłodowych. W niektórych sytuacjach mogą pojawić się ciąże ektopowe w cyklach ze stymulacją. Na szczęście, wraz z rozwojem technik i doświadczenia klinicznego, poważne powikłania występują coraz rzadziej, jednak zawsze istnieje pewne ryzyko działań niepożądanych.

Przyczyny

• Stymulacja jajników: Nadmierna odpowiedź jajników na stymulację hormonalną (Zespół hiperstymulacji jajników, OHSS).
• Procedury zabiegowe: Ryzyka związane z pobieraniem komórek jajowych i transferem zarodków.
• Wielokrotne ciąże: Wzrost ryzyka ciąży mnogiej przy transferze wielu zarodków.

Objawy

• Problemy zdrowotne matki: Nadciśnienie ciążowe, cukrzyca ciążowa, krwawienia.
• Komplikacje ciążowe: Przedwczesny poród, niska waga urodzeniowa, wewnątrzmaciczne zahamowanie wzrostu.
• Problemy zdrowotne noworodków: Wady wrodzone, zaburzenia neurologiczne, przedwczesne narodziny.

Powikłania

• OHSS (Zespół hiperstymulacji jajników): Nadmierna odpowiedź jajników na stymulację hormonalną, prowadząca do obrzęków i bólu brzucha.
• Wielokrotne ciąże: Wyższe ryzyko powikłań ciążowych i porodowych, takich jak przedwczesny poród i niska waga urodzeniowa.
• Wady wrodzone: Zwiększone ryzyko niektórych wad wrodzonych i anomalii chromosomalnych u dzieci urodzonych po technikach wspomaganego rozrodu.

Zapobieganie

• Monitorowanie stymulacji hormonalnej: Dokładne monitorowanie odpowiedzi jajników na stymulację hormonalną.
• Ograniczenie liczby transferowanych zarodków: Redukcja liczby zarodków transferowanych do macicy w celu zmniejszenia ryzyka ciąż mnogich.
• Indywidualne podejście do leczenia: Dostęp do informacji i konsultacje z lekarzem na temat ryzyk związanych z procedurami.

Diagnostyka

• Monitorowanie medyczne: Regularne kontrole zdrowia matki i rozwijającego się płodu.
• Badania prenatalne: Ocena ryzyka wad wrodzonych i innych powikłań.

Leczenie

• OHSS: Hospitalizacja i leczenie objawowe w przypadkach ciężkiego OHSS.
• Ciąża mnoga: Ścisłe monitorowanie ciąży w celu wczesnego wykrycia powikłań.
• Interwencje medyczne: Specjalistyczna opieka nad noworodkami z niską wagą urodzeniową i innymi problemami zdrowotnymi.

Postępowanie w przypadku powikłań zależy od ich rodzaju. Zespół hiperstymulacji jajników (OHSS) wymaga dbałości o bilans płynów, czasem hospitalizacji i uważnej obserwacji pod kątem powikłań zakrzepowo-zatorowych. Infekcje zwalcza się antybiotykami i leczeniem objawowym, a przy krwawieniach czy pęknięciu torbieli po punkcji stosuje się interwencję chirurgiczną (np. laparoskopię). Ciąże wielopłodowe niosą ryzyko wcześniactwa i konieczności zwiększonej opieki perinatalnej. Prewencja powikłań obejmuje odpowiednie dobranie dawek stymulacji hormonalnej, aseptykę podczas procedur i ścisłe monitorowanie pacjentki. Ważne jest też uświadamianie pary o możliwych zagrożeniach i sposobach ich minimalizacji.

Źródła (Powikłania Medycznie Wspomaganego Rozrodu):

• J. Schenker, Y. Ezra (1994) – Complications of assisted reproductive techniques (tłum. Powikłania technik wspomaganego rozrodu)
• J. Land, J. Evers (2003) – Risks and complications in assisted reproduction techniques: Report of an ESHRE consensus meeting (tłum. Ryzyka i powikłania w technikach wspomaganego rozrodu: Raport z konsensusu ESHRE)
• K. Ong, T. Li, E. Xia, Yuhuan Liu (2008) – Complications of Assisted Reproduction (tłum. Powikłania wspomaganego rozrodu)
• S. Patchava, T. Gelbaya, L. Nardo (2009) – Managing the complications associated with assisted reproductive technologies (tłum. Zarządzanie powikłaniami związanymi z technologiami wspomaganego rozrodu)
• A. Farhi, B. Reichman, V. Boyko, A. Hourvitz, R. Ron-el, L. Lerner-Geva (2013) – Maternal and neonatal health outcomes following assisted reproduction (tłum. Wyniki zdrowotne matki i noworodka po wspomaganej reprodukcji)
• M. Narayanan, P. Murthy, S. Munaf, M. Kini (1996) – Potential health hazards of assisted human reproduction. Possible immunological complications (tłum. Potencjalne zagrożenia zdrowotne wspomaganego rozrodu człowieka. Możliwe powikłania immunologiczne)
• M. Metwally, W. Ledger (2011) – Long-term complications of assisted reproductive technologies (tłum. Długoterminowe powikłania technik wspomaganego rozrodu)
• M. E. Graham, A. Jelin, Alec Hoon, Anna Maria Wilms Floet, E. Levey, E. Graham (2022) – Assisted reproductive technology: Short- and long-term outcomes (tłum. Technologia wspomaganego rozrodu: Krótkoterminowe i długoterminowe wyniki)
• A. Pelikh, Ken R. Smith, M. Myrskylä, A. Goisis (2022) – Medically Assisted Reproduction Treatment Types and Birth Outcomes (tłum. Rodzaje leczenia wspomaganego rozrodu medycznego i wyniki porodowe)
• Pensée Wu, Garima V Sharma, Laxmi S. Mehta, C. Chew-Graham, G. Lundberg, K. Nerenberg, M. Graham, L. Chappell, U. Kadam, K. Jordan, M. Mamas (2022) – In-Hospital Complications in Pregnancies Conceived by Assisted Reproductive Technology (tłum. Powikłania szpitalne w ciążach poczętych za pomocą technologii wspomaganego rozrodu)

---

B.8.1 Zespół hiperstymulacji jajników (ang. Ovarian hyperstimulation syndrome)

Co to jest zespół hiperstymulacji jajników?

Zespół hiperstymulacji jajników (OHSS) to powikłanie wynikające z intensywnej stymulacji hormonalnej stosowanej w procedurach wspomaganego rozrodu, takich jak in vitro. Dochodzi do nadmiernej odpowiedzi jajników, które produkują dużą liczbę pęcherzyków, wypełnionych płynem i hormonami. Klinicznie objawia się powiększeniem jajników, bólem brzucha, nudnościami, wymiotami, a w cięższych postaciach może prowadzić do zbierania się płynu w jamie brzusznej (wodobrzusze) oraz zaburzeń krążenia. Kobiety zagrożone OHSS zwykle charakteryzują się wysokim poziomem AMH (rezerwy jajnikowej) lub cierpią na zespół policystycznych jajników (PCOS). Schorzenie to bywa niebezpieczne ze względu na ryzyko zakrzepowo-zatorowe i konieczność hospitalizacji w cięższych przypadkach.

Leczenie

Pierwszym krokiem w postępowaniu jest ocena stopnia nasilenia objawów, w tym kontrola bilansu płynów, morfologii krwi i ewentualnych zaburzeń elektrolitowych. W lżejszej postaci OHSS leczenie polega głównie na odpoczynku, odpowiednim nawodnieniu doustnym i obserwacji. Przy średnio ciężkiej lub ciężkiej postaci niezbędna jest hospitalizacja, podawanie kroplówek dożylnych, leków przeciwzakrzepowych oraz kontrola diurezy. W skrajnych przypadkach można rozważyć odroczenie lub przerwanie transferu zarodka, aby nie zaostrzać przebiegu OHSS w razie zajścia w ciążę. Istotna jest także profilaktyka: właściwe dobieranie protokołu stymulacji jajników, monitorowanie poziomu estradiolu i liczby pęcherzyków, a w sytuacjach ryzykownych – stosowanie alternatywnych schematów stymulacji.

---

B.8.2 Krwawienie po pobraniu komórek jajowych (ang. Bleeding after egg retrieval)

Co to jest krwawienie po pobraniu komórek jajowych?

Krwawienie po pobraniu komórek jajowych to powikłanie mogące wystąpić w trakcie procedury punkcji pęcherzyków jajnikowych, stosowanej w zapłodnieniu in vitro. Polega na uszkodzeniu drobnych naczyń krwionośnych w jajniku, ściance pochwy lub okolicznych tkankach podczas wkłuwania się igłą. Zazwyczaj jest to niewielkie krwawienie do jamy otrzewnej lub krwawienie z dróg rodnych, które ustępuje samoistnie. W rzadkich przypadkach może dojść do znacznej utraty krwi, powodując ból w dole brzucha, spadek ciśnienia tętniczego i przyspieszony puls. W takiej sytuacji pacjentka wymaga pilnej oceny i leczenia, aby zapobiec wstrząsowi.

Leczenie

Gdy krwawienie jest niewielkie, zwykle wystarcza obserwacja pacjentki, stosowanie okładów chłodzących na podbrzusze i kontrola parametrów życiowych. Czasem konieczne jest krótkotrwałe zatrzymanie w klinice, aż do ustąpienia plamienia. W razie obfitego krwawienia i podejrzenia powstania krwiaka w jamie brzusznej trzeba wykonać badanie USG, a niekiedy przeprowadzić zabieg laparoskopowy w celu zlokalizowania i zaopatrzenia źródła krwotoku. Po zabiegu pacjentka zwykle przyjmuje leki przeciwbólowe i pozostaje pod obserwacją, by uniknąć kolejnych powikłań. Profilaktyka obejmuje ostrożną technikę punkcji oraz dokładne badanie przed procedurą, by wykluczyć zaburzenia krzepnięcia.

---

B.8.3 Zakażenie związane z medycznie wspomaganym rozrodem (ang. Infection associated with medically assisted reproduction)

Co to jest zakażenie związane z medycznie wspomaganym rozrodem?

Zakażenie związane z medycznie wspomaganym rozrodem to infekcja występująca w trakcie lub po zabiegach mających na celu wsparcie płodności, takich jak pobranie oocytów czy transfer zarodków. Najczęściej ma charakter bakteryjny i dotyczy endometrium, przydatków (jajników i jajowodów) albo okolic pochwy i szyjki macicy. Infekcja może objawiać się gorączką, bólem podbrzusza, nietypową wydzieliną z dróg rodnych, a w cięższych przypadkach przybierać postać ropni i prowadzić do niedrożności jajowodów czy zaburzeń ogólnoustrojowych. Ryzyko zakażenia wzrasta przy niedostatecznej aseptyce, intensywnych stymulacjach czy istniejących wcześniej stanach zapalnych narządów miednicy.

Leczenie

Podstawą leczenia jest antybiotykoterapia celowana lub o szerokim spektrum, zależnie od wyników posiewów i ciężkości objawów. W przypadkach ropni czy rozległych zmian zapalnych czasami konieczna bywa interwencja chirurgiczna (np. drenaż, laparoskopia). Pacjentka powinna pozostawać pod ścisłym nadzorem lekarza, kontrolować temperaturę ciała i stosować się do zaleceń dotyczących higieny i abstynencji seksualnej w okresie leczenia. Istotną rolę w profilaktyce odgrywa sterylność sprzętu, używanie jednorazowych materiałów oraz wczesne wykrywanie stanów zapalnych w badaniach kontrolnych. Po wyleczeniu infekcji warto przeprowadzić dodatkowe badania (USG, HSG), by ocenić drożność jajowodów i ewentualne konsekwencje zapalenia.

---

B.8.4 Powikłania próby transferu zarodka lub medycznie wspomaganej inseminacji (ang. Complications of attempted embryo transfer or medically assisted insemination)

Co to są powikłania próby transferu zarodka lub medycznie wspomaganej inseminacji?

Powikłania związane z próbą transferu zarodka (w procedurze in vitro) lub inseminacji domacicznej (IUI) to komplikacje pojawiające się podczas lub po wprowadzeniu zarodka/plemników do jamy macicy. Obejmują m.in. uszkodzenie szyjki macicy, krwawienie kontaktowe, reakcje alergiczne na środki stosowane podczas zabiegu, a także ryzyko niewłaściwego umieszczenia zarodka. Rzadko występują zakażenia macicy czy dróg rodnych. Procedury te zwykle są mało inwazyjne, jednak każda interwencja w jamie macicy może potencjalnie nieść pewne ryzyko, zwłaszcza jeśli istnieją wcześniej nierozpoznane wady anatomiczne lub stany zapalne.

Leczenie

W przypadku drobnych krwawień i podrażnień często wystarcza obserwacja i leczenie zachowawcze (np. odpoczynek, łagodzące środki miejscowe). Gdy pojawiają się oznaki infekcji, zaleca się antybiotykoterapię i obserwację w kierunku rozwoju stanu zapalnego endometrium. W razie podejrzenia nieprawidłowego umieszczenia zarodka, konieczne może być ponowne badanie USG, a w wyjątkowych sytuacjach – powtórzenie transferu. Reakcje alergiczne zwalcza się lekami przeciwhistaminowymi, a przy silniejszych objawach – glikokortykosteroidami. Profilaktyka opiera się na właściwym przygotowaniu szyjki macicy, stosowaniu aseptyki, ocenie anatomii (USG, histeroskopia) oraz doświadczeniu zespołu przeprowadzającego procedury.

---

B.9. Nawracające poronienia (ang. Recurrent pregnancy loss)

Co to są nawracające poronienia?

Nawracające poronienia (RPL – Recurrent Pregnancy Loss) definiuje się jako utratę co najmniej dwóch lub trzech ciąż przed 20. tygodniem ciąży. Mogą występować kolejno lub z przerwami sukcesu ciążowego pomiędzy nimi, ale zwykle przyjmuje się kryterium minimum trzech strat. Przyczyny bywają różnorodne i obejmują czynniki genetyczne (np. zbalansowane translokacje chromosomowe), anatomiczne (wady macicy), hormonalne (niewydolność fazy lutealnej, niedoczynność tarczycy), immunologiczne (zespół antyfosfolipidowy) czy infekcyjne. Często trudno jest zidentyfikować konkretny powód utraty ciąży, co może być źródłem frustracji i stresu dla pary.

Przyczyny

• Genetyczne: Chromosomalne anomalie u rodziców lub płodu.
• Anatomiczne: Wady macicy, takie jak przegrody, mięśniaki czy zrosty wewnątrzmaciczne.
• Autoimmunologiczne: Zespół antyfosfolipidowy, inne zaburzenia autoimmunologiczne.
• Endokrynologiczne: Problemy hormonalne, takie jak niedoczynność tarczycy czy PCOS.

Objawy

• Poronienia: Powtarzające się utraty ciąży przed 20-24 tygodniem.
• Ból brzucha: Skurcze i bóle w podbrzuszu towarzyszące poronieniu.
• Krwawienie: Krwawienie z pochwy, które może być oznaką poronienia.

Powikłania

• Psychologiczne: Znaczący stres emocjonalny i psychologiczny dla pary.
• Fizyczne: Ryzyko związane z powtarzającymi się zabiegami medycznymi, takimi jak łyżeczkowanie.

Zapobieganie

• Diagnostyka genetyczna: Badania karyotypu rodziców i płodu.
• Leczenie hormonalne: Terapia hormonalna w przypadku zaburzeń endokrynologicznych.
• Leczenie autoimmunologiczne: Stosowanie leków immunosupresyjnych w przypadku zaburzeń autoimmunologicznych.

Diagnostyka

• Badania genetyczne: Karyotypowanie i inne testy genetyczne.
• Badania obrazowe: Ultrasonografia, HSG, MRI do oceny anatomii macicy.
• Badania laboratoryjne: Testy hormonalne, badania na obecność przeciwciał antyfosfolipidowych.

Leczenie

• Leki hormonalne: Progesteron, hormony tarczycy.
• Leki immunosupresyjne: W przypadkach autoimmunologicznych, np. aspiryna, heparyna.
• Zabiegi chirurgiczne: Korekta wad anatomicznych macicy.

Terapia zależy od wykrytych zaburzeń. W przypadku wad anatomicznych macicy (np. przegroda) wykonuje się zabiegi korygujące (histeroskopia). Jeśli przyczyną są aberracje chromosomowe, można rozważyć zapłodnienie in vitro z badaniem genetycznym zarodków (PGT). Przy zespole antyfosfolipidowym stosuje się leczenie przeciwkrzepliwe (heparyna, kwas acetylosalicylowy). Niewydolność lutealną koryguje się progesteronem, a w niedoczynności tarczycy wprowadza się lewotyroksynę. Nieodzownym elementem jest wsparcie psychologiczne, ponieważ nawracające straty ciąż wywołują silny stres i poczucie winy. Stały kontakt z ginekologiem i ewentualnie poradnią leczenia niepłodności pozwala monitorować próby zajścia w ciążę i w razie potrzeby modyfikować leczenie.

Źródła (Nawracające Straty Ciąży):

• Evdokia Dimitriadis, Ellen Menkhorst, Shigeru Saito, William H. Kutteh, Jan J. Brosens (2020) – Recurrent pregnancy loss (tłum. Nawracające straty ciąży)
• S. Shazly, S. Laughlin-Tommaso (2020) – Recurrent Pregnancy Loss (tłum. Nawracające Straty Ciąży)
• N. Bano, Ayesha Naeem, Hafsa Mubashir, Nazia Tufail, Sadia Shafiq, F. Shaikh (2022) – Recurrent Pregnancy Loss and Associated Risk Factors (tłum. Nawracające Straty Ciąży i Związane Czynniki Ryzyka)
• D. Bălălău, Fernanda-Ecaterina Augustin, D. Bogheanu, Alin-Gabriel Negulescu, R. Sima, A. Dumitriu, S. Păunică, L. Pleș (2023) – Recurrent pregnancy loss – a life changing condition for women (tłum. Nawracające Straty Ciąży – zmieniający życie stan dla kobiet)
• S. Yalçın, Kuyaş Hekimler Öztürk, H. Özbaş, H. Oral (2021) – Cytogenetic analysis in couples with recurrent pregnancy loss (tłum. Analiza cytogenetyczna u par z nawracającymi stratami ciąży)
• Huri Güvey, S. Çelik, Canan Soyer Çalışkan, Burak Yaşar, B. Yazıcıoğlu, Eda Türe, H. Ulubaşoğlu (2021) – Does recurrent pregnancy loss have an inflammatory background? (tłum. Czy nawracające straty ciąży mają podłoże zapalne?)
• R. Shields, A. Hawkes, S. Quenby (2020) – Clinical approach to recurrent pregnancy loss (tłum. Kliniczne podejście do nawracających strat ciąży)
• A. Youssef, L. Lashley, S. Dieben, H. Verburg, M. P. van der Hoorn (2020) – Defining recurrent pregnancy loss: associated factors and prognosis in couples with two versus three or more pregnancy losses (tłum. Definiowanie nawracających strat ciąży: związane czynniki i rokowanie u par z dwoma versus trzema lub więcej stratami ciąży)
• E. Rasmark Roepke, O. Christiansen, K. Källén, S. Hansson (2021) – Women with a History of Recurrent Pregnancy Loss Are a High-Risk Population for Adverse Obstetrical Outcome: A Retrospective Cohort Study (tłum. Kobiety z historią nawracających strat ciąży są populacją wysokiego ryzyka dla niekorzystnych wyników położniczych: retrospektywne badanie kohortowe)
• Julia Tomkiewicz, D. Darmochwal-Kolarz (2023) – The Diagnostics and Treatment of Recurrent Pregnancy Loss (tłum. Diagnostyka i leczenie nawracających strat ciąży)

---

B.10. Ból miednicy kobiecej związany z narządami płciowymi lub cyklem miesiączkowym (ang. Female pelvic pain associated with genital organs or menstrual cycle)

Co to jest ból miednicy kobiecej związany z narządami płciowymi lub cyklem miesiączkowym?

Ból miednicy kobiecej związany z narządami płciowymi lub cyklem miesiączkowym to dyskomfort lub uczucie bólu zlokalizowane w okolicy podbrzusza i miednicy, który nasila się podczas miesiączki, owulacji czy aktywności seksualnej. Przyczyną mogą być stany zapalne (zapalenie sromu, pochwy, macicy, przydatków), endometrioza, mięśniaki, torbiele jajników, zrosty pooperacyjne lub zaburzenia funkcjonowania mięśni dna miednicy. Ból ten może być cykliczny (nasilający się w czasie miesiączki – dysmenorrhoea) lub stały (niecykliczny), a intensywność objawów waha się od lekkiego pobolewania do silnego utrudniającego normalną aktywność.

Przyczyny

• Endometrioza: Wzrost tkanki podobnej do endometrium poza macicą, powodujący ból i stany zapalne.
• Zapalenie narządów miednicy mniejszej (PID): Infekcje narządów płciowych, najczęściej spowodowane przez bakterie przenoszone drogą płciową, takie jak Chlamydia trachomatis i Neisseria gonorrhoeae.
• Prolaps narządów miednicy: Wypadanie narządów miednicy, co może powodować ból i dyskomfort.

Objawy

• Ból brzucha: Często nasilający się podczas menstruacji lub współżycia seksualnego.
• Dyskomfort podczas oddawania moczu: Ból i pieczenie.
• Zaburzenia menstruacyjne: Obfite, bolesne miesiączki.

Powikłania

• Niepłodność: Nieleczone stany zapalne mogą prowadzić do problemów z płodnością.
• Przewlekły ból: Ból miednicy może stać się chroniczny, wpływając na jakość życia.
• Zaburzenia psychologiczne: Przewlekły ból może prowadzić do depresji i lęków.

Zapobieganie

• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i leczenie stanów zapalnych i infekcji.
• Edukacja seksualna: Zapobieganie infekcjom przenoszonym drogą płciową.
• Zdrowy styl życia: Regularne ćwiczenia i zdrowa dieta mogą pomóc w zapobieganiu problemom zdrowotnym.

Diagnostyka

• Badania kliniczne: Ocena stanu pacjentki przez lekarza.
• Ultrasonografia: Monitorowanie stanu narządów miednicy.
• Badania laboratoryjne: Testy na obecność infekcji i stanów zapalnych.

Leczenie

• Leki przeciwbólowe: Stosowanie leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych.
• Antybiotyki: Leczenie infekcji bakteryjnych.
• Terapie hormonalne: Stosowane w przypadku endometriozy.
• Chirurgia: W ciężkich przypadkach, np. laparoskopia w celu usunięcia ognisk endometriozy.

Postępowanie terapeutyczne zależy od przyczyny bólu. W przypadku infekcji stosuje się leki przeciwbakteryjne lub przeciwgrzybicze, przy endometriozie – leczenie hormonalne, a w razie konieczności – zabieg operacyjny. W dolegliwościach wynikających z zaburzeń mięśni dna miednicy pomocna bywa fizjoterapia uroginekologiczna, biofeedback czy techniki relaksacyjne. Objawowo stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne, leki rozkurczowe lub przeciwbólowe. U niektórych kobiet wskazane jest leczenie hormonalne (antykoncepcja) w celu zmniejszenia intensywności bólów miesiączkowych. Regularna współpraca z ginekologiem, a w razie potrzeby psychologiem lub fizjoterapeutą, daje największą szansę na złagodzenie dolegliwości.

Źródła (Ból Miednicy Kobiecej Związany z Narządami Płciowymi):

• T. Darville (2021) – Pelvic Inflammatory Disease Due to Neisseria gonorrhoeae and Chlamydia trachomatis: Immune Evasion Mechanisms and Pathogenic Disease Pathways (tłum. Zapalenie narządów miednicy mniejszej z powodu Neisseria gonorrhoeae i Chlamydia trachomatis: mechanizmy unikania odporności i patogenne szlaki chorobowe)
• M. Uloko, R. Rubin (2021) – Managing Female Sexual Pain (tłum. Zarządzanie bólem seksualnym u kobiet)
• Geneen T Gin (2022) – Female Pelvic Conditions: Chronic Pelvic Pain (tłum. Schorzenia miednicy kobiecej: przewlekły ból miednicy)
• Laura Cajubá Vieira De Britto, Rômulo Diego Marinho Siqueira, Maria Laura Nunes Machado De Barros, Kênia Carlos Santana Arrivabene (2023) – Pelvic Inflammatory Disease: updates from diagnosis to treatment (tłum. Zapalenie narządów miednicy mniejszej: aktualizacje od diagnozy po leczenie)
• R. Bihun, N. Henyk (2022) – Pelvic pain and psycho-emotional status in women with ovarian endometrioma combined with pelvic inflammatory diseases: treatment options choice (tłum. Ból miednicy i stan psycho-emocjonalny u kobiet z endometrioidą jajnika w połączeniu z zapaleniem narządów miednicy: wybór opcji leczenia)
• L. Demetriou, M. Krassowski, Pedro Abreu Mendes, K. Garbutt, A. Vitonis, Elizabeth Wilkins, L. Coxon, L. Arendt-Nielsen, Qasim Aziz, J. Birch, A. Horne, Anja Hoffman, L. Hummelshoj, C. Lunde, J. Meijlink, Danielle Perro, N. Rahmioglu, K. Terry, E. Pogatzki-Zahn, C. Sieberg, R. Treede, C. Becker, F. Cruz, S. Missmer, K. Zondervan, Jens Nagel, K. Vincent (2023) – Clinical profiling of specific diagnostic subgroups of women with chronic pelvic pain (tłum. Profilowanie kliniczne specyficznych podgrup diagnostycznych kobiet z przewlekłym bólem miednicy)
• M. Bourdon, V. Antoine, U. Combes, L. Maitrot-Mantelet, L. Marcellin, C. Maignien, C. Chapron, P. Santulli (2023) – Severe pelvic pain is associated with sexual abuse experienced during childhood and/or adolescence irrespective of the presence of endometriosis (tłum. Ciężki ból miednicy jest związany z nadużyciami seksualnymi doświadczonymi w dzieciństwie i/lub adolescencji niezależnie od obecności endometriozy)
• V. Pyrohova, S. Shurpyak, I. Kozlovskyy (2023) – Gynecological prerequisites for the development of chronic pelvic pain syndrome – diagnosis and treatment (tłum. Ginekologiczne warunki wstępne rozwoju zespołu przewlekłego bólu miednicy – diagnoza i leczenie)

---

B.10.1 Ból związany z sromem, pochwą lub dnem miednicy (ang. Pain related to vulva, vagina or pelvic floor)

Co to jest ból związany z sromem, pochwą lub dnem miednicy?

Ból związany z sromem, pochwą lub dnem miednicy to grupa dolegliwości, w których źródłem dyskomfortu są struktury zewnętrznych narządów płciowych, kanału pochwy bądź mięśni i powięzi dna miednicy. Do przyczyn należą infekcje, stany zapalne, urazy mechaniczne, zabiegi chirurgiczne czy zmiany skórne (np. liszaj twardzinowy). Ból ten może nasilać się w trakcie współżycia seksualnego, noszenia obcisłej odzieży, korzystania z podpasek, a nawet przy siedzeniu. Niekiedy stanowi on manifestację zaburzeń nerwowo-mięśniowych bądź psychosomatycznych.

Leczenie

Rozpoznanie przyczyny wymaga często badania ginekologicznego, oceny dermatologicznej i wykluczenia infekcji (wymazy mikrobiologiczne). Leczenie zależy od etiologii: w infekcjach stosuje się leki przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze lub przeciwwirusowe, w zmianach zapalno-autoimmunologicznych – miejscowe sterydy czy leki immunomodulujące. Ból mięśniowy czy nerwowy można łagodzić fizjoterapią, ćwiczeniami relaksacyjnymi i technikami rozciągającymi dna miednicy. Wsparcie psychologiczne jest ważne, zwłaszcza jeśli dolegliwości wpływają na życie seksualne i samoocenę. Unikanie czynników drażniących (np. noszenie przewiewnej bielizny, zmiana środków do higieny intymnej) i regularne kontrole ginekologiczne pomagają zapobiegać nawrotom.

---

B.10.1.1 Ból sromu (ang. Vulval pain)

Co to jest ból sromu?

Ból sromu to uczucie dyskomfortu, pieczenia lub kłucia w okolicach warg sromowych, przedsionka pochwy czy łechtaczki. Może być ostry bądź przewlekły, promieniujący do krocza, odbytu czy wewnętrznej strony ud. Przyczyną bywają infekcje bakteryjne lub grzybicze, zapalenie skóry (dermatitis), liszaj twardzinowy albo urazy mechaniczne. Czasem ból sromu występuje na tle nerwowym, bez uchwytnej zmiany chorobowej (tzw. vulvodynia). Dolegliwości te mogą zaburzać codzienną aktywność, powodować problemy w życiu intymnym i obniżać samoocenę.

Przyczyny

• Vulvodynia: Przewlekły ból sromu bez wyraźnej przyczyny, trwający co najmniej 3 miesiące.
• Infekcje: Infekcje bakteryjne, grzybicze lub wirusowe mogą prowadzić do bólu sromu.
• Urazy i zabiegi chirurgiczne: Urazy mechaniczne lub zabiegi, takie jak obrzezanie żeńskie (FGM), mogą powodować przewlekły ból.

Objawy

• Ból i pieczenie: Może występować podczas dotyku, siedzenia, współżycia seksualnego lub bez wyraźnej przyczyny.
• Świąd: Intensywny świąd w okolicy sromu.
• Zaczerwienienie i obrzęk: Widoczne oznaki stanu zapalnego.

Powikłania

• Zaburzenia seksualne: Ból może prowadzić do dyspareunii (ból podczas współżycia seksualnego).
• Problemy psychiczne: Chroniczny ból może prowadzić do depresji, lęków i obniżonej jakości życia.
• Unikanie aktywności fizycznej: Ból może ograniczać zdolność do wykonywania codziennych czynności.

Zapobieganie

• Higiena osobista: Regularna i odpowiednia higiena sromu.
• Unikanie drażniących produktów: Unikanie produktów chemicznych, które mogą podrażniać skórę.
• Edukacja i profilaktyka: Edukacja na temat unikania urazów i zakażeń.

Diagnostyka

• Badania kliniczne: Ocena stanu pacjentki przez lekarza.
• Badania laboratoryjne: Testy na obecność infekcji.
• Ultrasonografia: Monitorowanie stanu narządów miednicy.

Leczenie

• Leki przeciwbólowe: Stosowanie leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych.
• Antybiotyki: Leczenie infekcji bakteryjnych.
• Fizjoterapia: Terapie mające na celu poprawę funkcji mięśni dna miednicy.
• Leczenie chirurgiczne: W ciężkich przypadkach, takich jak usunięcie blizn po FGM.

W pierwszej kolejności należy wykluczyć infekcje i choroby dermatologiczne, wykonując badania laboratoryjne i skórne. W razie stwierdzenia konkretnej przyczyny (np. kandydoza, liszaj), wdraża się odpowiednie leczenie farmakologiczne (antybiotyki, leki przeciwgrzybicze, maści sterydowe). Jeśli badania nie wykazują nieprawidłowości, a ból ma charakter przewlekły o podłożu nerwowym (vulvodynia), pomocna bywa psychoterapia, leki przeciwbólowe i przeciwdepresyjne w niskich dawkach oraz fizjoterapia dna miednicy. Zaleca się unikanie drażniących kosmetyków i noszenie bawełnianej bielizny, a w przypadku silnego bólu – czasowe ograniczenie aktywności seksualnej. Regularne wizyty kontrolne u ginekologa i ewentualnie u dermatologa lub neurologa wspierają proces leczenia i zapobiegają nawrotom.

Źródła (Ból Sromu):

• L. Micheletti, G. Radici, M. Preti (2020) – Vulva and Pain (tłum. Srom i ból)
• Yara Bazzoun, Leen Aerts, Jasmine Abdulcadir (2021) – Chronic Vulvar Pain After Female Genital Mutilation/Cutting: A Retrospective Study (tłum. Przewlekły ból sromu po obrzezaniu żeńskim: badanie retrospektywne)
• Per Kristen Teigen, C. Hagemann, E. Fors, Elisabeth Stauri, Risa Hoffmann, B. Schei (2022) – Chronic vulvar pain in gynecological outpatients (tłum. Przewlekły ból sromu u pacjentek ginekologicznych ambulatoryjnych)
• A. Graziottin, F. Murina, D. Gambini, S. Taraborrelli, B. Gardella, M. Campo (2020) – Vulvar pain: The revealing scenario of leading comorbidities in 1183 cases (tłum. Ból sromu: odkrywczy scenariusz wiodących chorób współistniejących w 1183 przypadkach)
• J. C. Bond, B. Harlow, K. White (2021) – Care Seeking for Chronic Vulvar Pain Among a Large, Population-Based Sample of Reproductive-Aged Women (tłum. Poszukiwanie opieki w przypadku przewlekłego bólu sromu w dużej, populacyjnej próbie kobiet w wieku reprodukcyjnym)
• N. Rosen, S. Bergeron, C. Pukall (2020) – Recommendations for the Study of Vulvar Pain in Women, Part 2: Methodological Challenges (tłum. Zalecenia dotyczące badania bólu sromu u kobiet, część 2: Wyzwania metodologiczne)
• Gabriela Patla, A. Mazur-Bialy, Magdalena Humaj-Grysztar, Joanna Bonior (2023) – Chronic Vulvar Pain and Health-Related Quality of Life in Women with Vulvodynia (tłum. Przewlekły ból sromu i jakość życia związana ze zdrowiem u kobiet z vulvodynią)
• S. Park, Eun Sil Lee, S. R. Lee, Sung Hoon Kim, H. Chae (2021) – Vaginal Microbiome Is Associated With Vulvodynia, Vulvar Pain Syndrome: A Case-Control Study (tłum. Mikrobiom pochwy jest związany z vulvodynią, zespołem bólu sromu: badanie przypadków i kontrolne)
• Tamari Bekauri, Sarah Fischer, Kenneth V. Honn, Krishna Rao Maddipati, Tanzy Love, Chantelle Little, Ronald W Wood, Adrienne D Bonham, Mitchell A Linder, D. Yule, Chrysilla Emanuelle, M. Falsetta (2023) – Inflammation, lipid dysregulation, and transient receptor potential cation channel subfamily V member 4 signaling perpetuate chronic vulvar pain (tłum. Zapalenie, dysregulacja lipidów i sygnalizacja receptorów potencjału przejściowego kationów podrodziny V członka 4 utrzymują przewlekły ból sromu)

---

B.10.1.2 Ból krocza (ang. Perineal pain)

Co to jest ból krocza?

Ból krocza to dyskomfort zlokalizowany między ujściem pochwy a odbytem. Może wynikać z urazów okołoporodowych, pęknięć i nacięć krocza, przetok, ropni czy stanów zapalnych w okolicy odbytu (np. hemoroidów, szczelin odbytu). Niekiedy ból krocza ma charakter przewlekły i jest związany z napięciem mięśni dna miednicy lub neuralgią nerwu sromowego. Objawy obejmują kłucie, pieczenie i ciągły dyskomfort przy siedzeniu czy chodzeniu, co istotnie pogarsza jakość życia. Często towarzyszy mu także lęk przed współżyciem.

Przyczyny

• Trauma poporodowa: Urazy krocza podczas porodu, takie jak nacięcie krocza (episiotomia) lub pęknięcia, mogą prowadzić do bólu krocza.
• Zapalenia: Infekcje bakteryjne, wirusowe lub grzybicze mogą powodować stany zapalne i ból krocza.
• Zaburzenia neurologiczne: Problemy z nerwami, takie jak neuralgia nerwu sromowego, mogą powodować przewlekły ból.

Objawy

• Ból podczas siedzenia: Nasilający się ból podczas siedzenia lub chodzenia.
• Dyskomfort podczas oddawania moczu: Ból i pieczenie przy oddawaniu moczu.
• Ból podczas stosunku płciowego: Dyskomfort lub ból podczas współżycia seksualnego.

Powikłania

• Zaburzenia seksualne: Ból może prowadzić do dyspareunii (ból podczas współżycia seksualnego).
• Problemy psychiczne: Chroniczny ból może prowadzić do depresji, lęków i obniżonej jakości życia.
• Unikanie aktywności fizycznej: Ból może ograniczać zdolność do wykonywania codziennych czynności.

Zapobieganie

• Higiena osobista: Regularna i odpowiednia higiena krocza.
• Unikanie drażniących produktów: Unikanie produktów chemicznych, które mogą podrażniać skórę.
• Edukacja i profilaktyka: Edukacja na temat unikania urazów i zakażeń.

Diagnostyka

• Badania kliniczne: Ocena stanu pacjentki przez lekarza.
• Badania laboratoryjne: Testy na obecność infekcji.
• Ultrasonografia: Monitorowanie stanu narządów miednicy.

Leczenie

• Leki przeciwbólowe: Stosowanie leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych.
• Antybiotyki: Leczenie infekcji bakteryjnych.
• Fizjoterapia: Terapie mające na celu poprawę funkcji mięśni dna miednicy.
• Leczenie chirurgiczne: W ciężkich przypadkach, takich jak usunięcie blizn po urazach krocza.

Leczenie zależy od zdiagnozowanej przyczyny. W przypadku urazów poporodowych lub ropni może być konieczna interwencja chirurgiczna w celu naprawy uszkodzonych tkanek lub drenażu. Gdy problem dotyczy napięcia mięśniowego, pomocne są techniki fizjoterapeutyczne (masaż, ćwiczenia rozluźniające, terapia manualna mięśni dna miednicy). Jeśli ból wynika z neuralgii nerwu sromowego, stosuje się farmakoterapię (leki przeciwbólowe, przeciwpadaczkowe w niskich dawkach), a w trudniejszych przypadkach iniekcje blokad nerwowych. Ulgę przynosi także unikanie długiego siedzenia, korzystanie z poduszek z otworem i odpowiednia higiena. Wsparcie psychologiczne lub seksuologiczne bywa ważne, zwłaszcza gdy ból utrudnia współżycie.

Źródła (Ból Krocza):

• Huang Ding, Qin Chen, Huiming Zhan, Yifan Jia, Juan Ren, Jishi Ye (2023) – Bibliometric Analysis of Research Relating to Perineal Pain Reported over the Period 1981 to 2021 (tłum. Analiza bibliometryczna badań dotyczących bólu krocza w latach 1981-2021)
• E. Abalos, Y. Sguassero, G. Gyte (2021) – Paracetamol/acetaminophen (single administration) for perineal pain in the early postpartum period (tłum. Paracetamol/acetaminofen (pojedyncza dawka) na ból krocza we wczesnym okresie poporodowym)
• M. Manresa, A. Pereda, J. Goberna-Tricas, S. Webb, Carme Terré-Rull, E. Bataller (2020) – Postpartum perineal pain and dyspareunia related to each superficial perineal muscle injury: a cohort study (tłum. Poporodowy ból krocza i dyspareunia związane z uszkodzeniem poszczególnych powierzchownych mięśni krocza: badanie kohortowe)
• A. Kugener, Philipp Baumann (2021) – Anorectal and perineal pain (tłum. Ból odbytu i krocza)
• F. Wuytack, V. Smith, B. Cleary (2021) – Oral non-steroidal anti-inflammatory drugs (single dose) for perineal pain in the early postpartum period (tłum. Doustne niesteroidowe leki przeciwzapalne (pojedyncza dawka) na ból krocza we wczesnym okresie poporodowym)
• C. Cardaillac, S. Ploteau, A. Thuaut, V. Dochez, N. Winer, G. Ducarme (2020) – Ropivacaine 75mg versus placebo in perineal infiltration for analgesic efficacy at mid- and long-term for episiotomy repair in postpartum women (tłum. Ropiwakaina 75 mg w porównaniu z placebo w infiltracji krocza w celu oceny skuteczności przeciwbólowej w średnim i długim okresie po naprawie nacięcia krocza u kobiet poporodowych)
• Carolina López-Lapeyrere, M. Solís-Muñoz, A. B. Hernández-López, R. Rodríguez-Barrientos, R. González-Rubio, Ana Tejeda-Esteban, Aurora Fernández-Cañadas, Cristina Muriel-Miguel, Esther Hernández-Álvarez, Gema de la Torre-Marco, Laura García-del Campo, María Francisca Pérez-García, María Jesús Montes-Montes, Teresa Martínez-Diaz, Mónica Martín-Madrigal, Noelia Serna-Gómez, Rita Salvador-López, Susana de la Flor-Picado (2020) – Perineal repair of media-lateral episiotomies and 2nd degree tears by midwives: A randomised controlled trial comparing three suture techniques (tłum. Naprawa krocza po nacięciach mediolateralnych i pęknięciach 2. stopnia przez położne: randomizowane badanie kontrolowane porównujące trzy techniki szwu)
• Ogan Ilir Palembang (2020) – Effect of Cold Compress on Reduction of Perineal Pain in Postpartum Mothers in the Maternity Clinic of Ar-Rahmah Ogan Ilir Palembang in 2019 (tłum. Wpływ zimnego okładu na redukcję bólu krocza u matek poporodowych w klinice położniczej Ar-Rahmah Ogan Ilir Palembang w 2019 roku)
• Osanna Yee Ki Wan, A. Taithongchai, Susana I. Veiga, A. Sultan, R. Thakar (2020) – A one-stop perineal clinic: our eleven-year experience (tłum. Jedno-stopowa klinika krocza: nasze jedenastoletnie doświadczenie)
• C. East, Emma Df Dorward, R. Whale, Jiajia Liu (2020) – Local cooling for relieving pain from perineal trauma sustained during childbirth (tłum. Lokalna ochładzanie w celu łagodzenia bólu z powodu urazu krocza odniesionego podczas porodu)

---

B.10.1.3 Vulwodynia (ang. Vulvodynia)

Co to jest vulwodynia?

Vulwodynia to przewlekły ból, pieczenie lub dyskomfort okolic sromu, utrzymujący się co najmniej trzy miesiące, niepowiązany z wykrywalną infekcją, urazem czy chorobą dermatologiczną. Może dotyczyć całego sromu (vulwodynia uogólniona) bądź być zlokalizowany głównie w okolicy przedsionka pochwy (vestibulodynia). Ból często nasila się przy dotyku (nawet lekkim) czy podczas penetracji, utrudniając współżycie lub badanie ginekologiczne. Dokładna etiologia nie jest znana; przypuszcza się, że rolę odgrywają czynniki nerwowe, immunologiczne oraz hormonalne.

Leczenie

Leczenie vulwodynii wymaga wielospecjalistycznego podejścia. Stosuje się leki przeciwbólowe, przeciwdepresyjne (np. z grupy SSRI czy TCA) w małych dawkach oraz miejscowe preparaty znieczulające. Fizjoterapia dna miednicy pomaga zmniejszyć napięcie mięśni i złagodzić ból przy dotyku. Czasem wskazana jest psychoterapia lub terapia poznawczo-behawioralna, ponieważ ból przewlekły wpływa na samopoczucie i relacje seksualne. Ważne jest również unikanie czynników drażniących (obcisła bielizna, tampony, niektóre kosmetyki) i przestrzeganie zasad higieny. W opornych przypadkach rozważa się inwazyjniejsze metody, np. iniekcje botoksu czy nawet leczenie chirurgiczne (rzadko), ale z różnym skutkiem.

---

B.10.2 Wiotkość pochwy (ang. Vaginal laxity)

Co to jest wiotkość pochwy?

Wiotkość pochwy to stan obniżonego napięcia i elastyczności ścian pochwy, który może wynikać z rozciągnięcia tkanek podczas porodu, naturalnego starzenia lub utraty kolagenu. Pacjentki często zgłaszają uczucie „luźnej” pochwy, mniejszą satysfakcję seksualną i obniżone doznania w trakcie współżycia. W niektórych przypadkach wiotkość idzie w parze z obniżeniem narządów miednicy (np. pęcherza, macicy), co sprzyja nietrzymaniu moczu i dyskomfortowi przy codziennych czynnościach. Z problemem tym zmagają się głównie kobiety po kilku porodach drogami natury, w okresie okołomenopauzalnym bądź po zabiegach ginekologicznych.

Przyczyny

• Poród: Wielokrotne porody, zwłaszcza naturalne, mogą osłabić mięśnie dna miednicy i spowodować wiotkość pochwy.
• Menopauza: Spadek poziomu estrogenów prowadzi do osłabienia i rozluźnienia tkanek pochwy.
• Operacje miednicy: Zabiegi chirurgiczne na narządach miednicy mogą wpłynąć na strukturę pochwy.

Objawy

• Obniżona jakość życia seksualnego: Wiotkość pochwy może prowadzić do zmniejszonej satysfakcji seksualnej.
• Uczucie rozluźnienia: Kobiety mogą odczuwać brak napięcia w pochwie.
• Problemy z trzymaniem moczu: Wiotkość pochwy często współwystępuje z nietrzymaniem moczu.

Powikłania

• Problemy psychiczne: Obniżona satysfakcja seksualna i dyskomfort mogą prowadzić do depresji i lęków.
• Pogorszenie jakości życia: Przewlekłe problemy mogą wpływać na codzienne funkcjonowanie i relacje interpersonalne.

Zapobieganie

• Ćwiczenia dna miednicy: Regularne wykonywanie ćwiczeń Kegla może pomóc w wzmocnieniu mięśni dna miednicy.
• Zdrowy styl życia: Utrzymanie odpowiedniej masy ciała i unikanie ciężkich ćwiczeń, które obciążają miednicę.
• Edukacja i profilaktyka: Świadomość i wczesna interwencja mogą zapobiec rozwojowi wiotkości pochwy.

Diagnostyka

• Badania kliniczne: Ocena stanu pochwy przez lekarza ginekologa.
• Ultrasonografia: Monitorowanie stanu narządów miednicy.
• Kwestionariusze samooceny: Kwestionariusze oceniające jakość życia seksualnego i stopień wiotkości pochwy.

Leczenie

• Ćwiczenia dna miednicy: Wzmacnianie mięśni za pomocą ćwiczeń Kegla.
• Terapie hormonalne: Stosowanie estrogenów w celu poprawy elastyczności tkanek pochwy.
• Zabiegi laserowe: Stosowanie laserów frakcyjnych CO2 lub Erw celu poprawy napięcia pochwy.
• Radiofrekwencja: Terapia wykorzystująca energię fal radiowych do poprawy napięcia tkanek pochwy.

W łagodnych przypadkach zaleca się ćwiczenia mięśni dna miednicy (tzw. ćwiczenia Kegla), które wzmacniają i poprawiają napięcie pochwy. Fizjoterapia uroginekologiczna może obejmować trening z użyciem specjalnych stożków dopochwowych lub elektrostymulację. W okresie okołomenopauzalnym skuteczne może być miejscowe podawanie estrogenów, poprawiające trofikę tkanek. W zaawansowanej wiotkości pochwy z obniżeniem narządów rozważa się zabieg plastyki pochwy, często wykonywany przy okazji leczenia nietrzymania moczu (np. metodą TVT). Nowoczesne metody obejmują także zastosowanie lasera frakcyjnego, który pobudza produkcję kolagenu w ścianach pochwy, zwiększając ich elastyczność.

Źródła (Wiotkość Pochwy):

• A. Polland, V. Duong, Rachel Furuya, J. Fitzgerald, Haijun Wang, A. Iwamoto, Sarah Bradley, C. Iglesia (2021) – Description of Vaginal Laxity and Prolapse and Correlation With Sexual Function (DeVeLoPS) (tłum. Opis wiotkości pochwy i wypadania oraz korelacja z funkcją seksualną)
• Doaa A Abdel Hady, Abdel Rhman E Kassem, H. Abdalla (2023) – Effect of knack technique on vaginal laxity in multiparous women: A randomized controlled trial (tłum. Wpływ techniki Knack na wiotkość pochwy u wieloródek: randomizowane badanie kontrolowane)
• G. M. Pereira, C. Juliato, Cristiane Martins de Almeida, Kleber Cursino de Andrade, J. Fante, N. Martinho, R. M. Jales, M. P. Pinto e Silva, L. Brito (2021) – Effect of radiofrequency and pelvic floor muscle training in the treatment of women with vaginal laxity: A study protocol (tłum. Wpływ radiofrekwencji i treningu mięśni dna miednicy w leczeniu kobiet z wiotkością pochwy: protokół badania)
• T. Setyaningrum, M. Listiawan, Budi Santoso, C. Prakoeswa, W. Widjiati, B. A. Tjokroprawiro (2023) – Experimental Analysis of Vaginal Laxity in Rats Treated With a Combination of ErFractional Lasers and AMSC-MP (tłum. Eksperymentalna analiza wiotkości pochwy u szczurów leczonych kombinacją frakcyjnych laserów Eri AMSC-MP)
• Midori Mitsuyuki, U. Štok, Irena Hreljac, K. Yoda, Z. Vizintin (2020) – Treating Vaginal Laxity Using Nonablative ErLaser: A Retrospective Case Series of Patients From 2.5 Years of Clinical Practice (tłum. Leczenie wiotkości pochwy za pomocą nieablacyjnego lasera Er:YAG: retrospektywna seria przypadków pacjentek z 2,5-letniej praktyki klinicznej)
• Pablo González Isaza, Diana Lorena Vélez Rizo, Ignacio Garibay, R. Galván (2021) – The Role of Bipolar Radiofrequency (Bprf) as a Mechanism of Bio-Stimulation for the Treatment of Vulvo-Vaginal Laxity: A Novel Approach (tłum. Rola bipolarnych fal radiowych (BPRF) jako mechanizmu biostymulacji w leczeniu wiotkości sromowo-pochwowej: nowe podejście)
• R. Lauterbach, Hanin Dabaja, E. Matanes, I. Gruenwald, L. Lowenstein (2020) – The Efficacy and Safety of CO2 Laser Treatment for Sexual Function and Vaginal Laxity Improvement in Pre‐Menopausal Women (tłum. Skuteczność i bezpieczeństwo leczenia laserem CO2 w celu poprawy funkcji seksualnej i wiotkości pochwy u kobiet przed menopauzą)
• Indri Aulia, M. Valeria (2022) – Current Perspectives in Vaginal Laxity Measurement: A Scoping Review (tłum. Obecne perspektywy pomiaru wiotkości pochwy: przegląd skopingowy)
• Tomas Fait, T. Baltazár, Leona Bubenickova, Jan Kestranek, Martin Stepan, Miroslav Muller, Pavel Turcan (2023) – Treatment of Vulvovaginal Laxity by Electroporation: The Jett Plasma Medical for Her II Study (tłum. Leczenie wiotkości sromowo-pochwowej za pomocą elektroporacji: badanie Jett Plasma Medical for Her II)
• James Wood Alexander, Moshe Gillor, Hans Peter Dietz (2021) – Is vaginal laxity an early symptom of pelvic organ prolapse? (tłum. Czy wiotkość pochwy jest wczesnym objawem wypadania narządów miednicy?)
• Piotr Kolczewski, Mateusz Kozłowski, A. Cymbaluk-Płoska (2022) – Micro-Focused Ultrasound Therapy in Patients with Urogenital Atrophy and Vaginal Laxity (tłum. Terapia mikroogniskowym ultradźwiękiem u pacjentek z atrofią urogenitalną i wiotkością pochwy)

---

B.10.3 Ból miednicy kobiecej (ang. Female pelvic pain)

Co to jest ból miednicy kobiecej?

Ból miednicy kobiecej to dolegliwość zlokalizowana w obrębie podbrzusza i kości krzyżowej, która może mieć charakter cykliczny (np. podczas miesiączki) lub występować przewlekle. Przyczyną mogą być stany zapalne narządów rodnych, endometrioza, zrosty pooperacyjne, mięśniaki macicy, zaburzenia układu moczowego bądź jelit. Często ból nasila się podczas współżycia, w trakcie wypróżniania, a nawet przy długim staniu czy siedzeniu. Bywa, że kobiety z przewlekłym bólem miednicy doświadczają również objawów depresyjnych, zaburzeń snu lub trudności w codziennym funkcjonowaniu z powodu utrzymującego się dyskomfortu.

Leczenie

Pierwszym krokiem jest dokładna diagnostyka, obejmująca badanie ginekologiczne, USG transwaginalne, a czasami badania dodatkowe (rezonans magnetyczny, laparoskopia diagnostyczna). Leczenie zależy od ustalonej przyczyny: w zapaleniach stosuje się antybiotyki, przy endometriozie terapię hormonalną bądź chirurgiczne usunięcie ognisk, a w przypadku zrostów – adhezyolizę podczas zabiegu operacyjnego. Wspomagająco podaje się leki przeciwbólowe, rozkurczowe, a także niekiedy środki przeciwdepresyjne w niskich dawkach. W problemach z mięśniami i powięziami dna miednicy pomocna bywa fizjoterapia (masaż, ćwiczenia rozciągające, terapia manualna). Ważne jest też wsparcie psychologiczne, jeśli ból przekłada się na obniżenie jakości życia.

---

B.10.3.1 Cykliczny ból miednicy (ang. Cyclic pelvic pain)

Co to jest cykliczny ból miednicy?

Cykliczny ból miednicy to dolegliwość nawracająca w regularnych odstępach czasowych, zwykle związana z fazami cyklu miesiączkowego. Najczęściej nasila się tuż przed lub w trakcie miesiączki, co bywa typowe dla endometriozy, adenomiozy, a także mięśniaków podśluzówkowych. Kobiety z takim bólem mogą doświadczać również plamień między cyklami, bolesnych stosunków płciowych oraz problemów z wypróżnianiem. Cykliczność bólu wskazuje na jego ścisłe powiązanie z procesami hormonalnymi i zmianami zachodzącymi w błonie śluzowej macicy i jej okolicach.

Przyczyny

• Endometrioza: Wzrost tkanki endometrium poza macicą, powodujący ból i stany zapalne.
• Pierwotna dysmenorrhoea: Ból menstruacyjny bez widocznych patologii w narządach miednicy.
• Zespół napięcia przedmiesiączkowego (PMS): Objawy bólowe związane z cyklem menstruacyjnym, w tym ból miednicy.
• Mięśniaki macicy: Niekorzystny wpływ mięśniaków macicy na strukturę i funkcjonowanie miednicy.

Objawy

• Ból podczas menstruacji: Nasilający się ból podczas menstruacji, często związany z endometriozą.
• Ból podczas współżycia seksualnego: Dyskomfort i ból podczas stosunku płciowego.
• Ból brzucha: Przewlekły ból w dolnej części brzucha i miednicy.
• Ból pleców: Promieniujący ból dolnej części pleców.
• Skurcze mięśni: Silne skurcze w dolnej części brzucha.

Powikłania

• Niepłodność: Nieleczona endometrioza może prowadzić do problemów z płodnością.
• Przewlekły ból: Ból miednicy może stać się chroniczny, wpływając na jakość życia.
• Zaburzenia psychiczne: Przewlekły ból może prowadzić do depresji i lęków.

Zapobieganie

• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i leczenie stanów zapalnych i endometriozy.
• Zdrowy styl życia: Regularne ćwiczenia i zdrowa dieta mogą pomóc w zapobieganiu problemom zdrowotnym.
• Leki przeciwbólowe: Stosowanie leków przeciwbólowych na wczesnym etapie objawów.

Diagnostyka

• Badania kliniczne: Ocena stanu pacjentki przez lekarza.
• Ultrasonografia: Monitorowanie stanu narządów miednicy.
• Badania laboratoryjne: Testy na obecność infekcji i stanów zapalnych.

Leczenie

• Leki przeciwbólowe: Stosowanie leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych.
• Terapie hormonalne: Leczenie hormonalne w przypadku endometriozy.
• Chirurgia: W ciężkich przypadkach, takich jak laparoskopia w celu usunięcia ognisk endometriozy.

Terapia polega przede wszystkim na ustaleniu przyczyny: badanie ginekologiczne, USG, a czasem laparoskopia pozwalają zdiagnozować endometriozę czy inne patologie. Leczenie hormonalne (antykoncepcja dwuskładnikowa, progestageny) często hamuje rozwój nieprawidłowych ognisk i zmniejsza ból. Gdy przyczyną są mięśniaki, można rozważyć ich usunięcie chirurgiczne lub zastosować metody zmniejszające rozmiar guza (np. embolizację tętnic macicznych). W endometriozie zaawansowanej bywa konieczna laparoskopia operacyjna z resekcją zmian. Dodatkowo stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne w celu łagodzenia dolegliwości i dbanie o higienę pracy jelit (dieta bogata w błonnik, odpowiednie nawodnienie). Regularne kontrole ginekologiczne pozwalają ocenić postęp leczenia.

Źródła (Cykliczny Ból Miednicy):

• M. Armour, Tania Ferfolja, Christina Curry, Mikayla Hyman, K. Parry, K. Chalmers, C. Smith, F. MacMillan, Kathryn Holmes (2020) – The prevalence and educational impact of pelvic and menstrual pain in Australia: a national online survey of 4202 young women aged 13-25 (tłum. Częstość występowania i wpływ edukacyjny bólu miednicy i bólu menstruacyjnego w Australii: krajowe badanie online 4202 młodych kobiet w wieku 13-25 lat)
• S. J. Obiekwe, I. P. Ezeugwunne, O. Ekwebene, I. Nwaugochi, G. Edeh, Ezenwa Robinson Modum, Christian Chukwunulu Nwoye, Iheohakara Franklin Okechukwu (2023) – Exploring the Impacts of Menstrual-Pelvic Pain on School Activity in Rural Secondary School Girls (tłum. Badanie wpływu bólu menstruacyjno-miednicowego na aktywność szkolną wśród dziewcząt z wiejskich szkół średnich)
• Chen Wang, Yang Liu, Wang-huan Dun, Tian Zhang, Jing Yang, Ke Wang, J. Mu, Ming Zhang, Jixin Liu (2020) – Effects of repeated menstrual pain on empathic neural responses in women with primary dysmenorrhea across the menstrual cycle (tłum. Wpływ powtarzającego się bólu menstruacyjnego na empatyczne reakcje neuronowe u kobiet z pierwotną dysmenorrhoeą w całym cyklu menstruacyjnym)
• A. Gutke, K. Sundfeldt, L. De Baets (2021) – Lifestyle and Chronic Pain in the Pelvis: State of the Art and Future Directions (tłum. Styl życia i przewlekły ból w miednicy: stan wiedzy i przyszłe kierunki)
• Disha Tejani, Prit Chovatiya, Himani Dave (2022) – Prevalence of Pelvic Girdle Pain During Menstruation and Its Co-Relation with Menstrual Hygiene Products (tłum. Częstość występowania bólu obręczy miednicy podczas menstruacji i jego związek z produktami higieny menstruacyjnej)
• Petrus Juntu, G. Ananta (2023) – An Overview and Management of Painful Menstrual Disorder (Dysmenorrhea): A Narrative Literature Review (tłum. Przegląd i zarządzanie bolesnym zaburzeniem menstruacyjnym (dysmenorrhoea): narracyjny przegląd literatury)
• Laura C Seidman, Catherine R Temme, L. Zeltzer, A. Rapkin, B. Naliboff, Laura A Payne (2020) – Ecological Momentary Assessment of Non-Menstrual Pelvic Pain: Potential Pathways of Central Sensitization in Adolescents and Young Adults with and without Primary Dysmenorrhea (tłum. Ekologiczna ocena chwilowa niemiesiączkowego bólu miednicy: potencjalne szlaki centralnej sensytyzacji u młodzieży i młodych dorosłych z i bez pierwotnej dysmenorrhoei)
• Olga Myszko, Noor Al-Husayni, H. Talib (2020) – Painful Periods in the Adolescent Girl (tłum. Bolesne miesiączki u dziewcząt w wieku dojrzewania)
• Reshma S. Gurav, S. Nahar (2020) – EFFECT OF LUMBAR SPINE MANIPULATION ON MENSTRUAL DISTRESS (tłum. Wpływ manipulacji kręgosłupa lędźwiowego na dolegliwości menstruacyjne)
• S. Evans, Yuen H Kwok, A. Solterbeck, Carmen Pyragius, M. L. Hull, M. Hutchinson, P. Rolan (2021) – The Relationship Between Androgens and Days per Month of Period Pain, Pelvic Pain, Headache, and TLR4 Responsiveness of Peripheral Blood Mononuclear Cells in Young Women with Dysmenorrhoea (tłum. Związek między androgenami a liczbą dni bólu menstruacyjnego, bólu miednicy, bólu głowy i odpowiedzi TLR4 komórek jednojądrzastych krwi obwodowej u młodych kobiet z dysmenorrhoea)

---

B.10.3.2 Niecykliczny ból miednicy (ang. Noncyclic pelvic pain)

Co to jest niecykliczny ból miednicy?

Niecykliczny ból miednicy to dolegliwość pojawiająca się niezależnie od fazy cyklu miesiączkowego, często utrzymująca się przewlekle. Może wskazywać na schorzenia układu moczowego (np. zapalenie pęcherza), jelit (zespół jelita drażliwego), zrosty pooperacyjne, a także napięcie mięśni dna miednicy. Bywa, że niecykliczny ból jest efektem neuropatii nerwu sromowego lub innych problemów neurologicznych. Objawy obejmują ciągłe uczucie rozpierania, kłucia czy pieczenia w okolicach miednicy, a długotrwale utrzymujący się dyskomfort może prowadzić do pogorszenia samopoczucia psychicznego.

Przyczyny

• Choroby ginekologiczne: Endometrioza, zapalenie narządów miednicy mniejszej (PID), torbiele jajników.
• Problemy urologiczne: Zespół bolesnego pęcherza, przewlekłe zapalenie pęcherza moczowego.
• Zaburzenia gastroenterologiczne: Zespół jelita drażliwego, zapalenie jelit.
• Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe: Dysfunkcja mięśni dna miednicy, neuralgia nerwu sromowego.
• Czynniki psychologiczne: Stres, trauma, zaburzenia lękowe i depresja.

Objawy

• Przewlekły ból: Ból trwający ponad 6 miesięcy, który może być stały lub przerywany.
• Ból podczas współżycia seksualnego: Dyskomfort i ból podczas stosunku płciowego.
• Ból podczas oddawania moczu: Dyskomfort i pieczenie podczas oddawania moczu.

Powikłania

• Niepłodność: Nieleczona endometrioza i PID mogą prowadzić do problemów z płodnością.
• Zaburzenia psychiczne: Przewlekły ból może prowadzić do depresji i lęków.
• Obniżona jakość życia: Ból miednicy może wpływać na codzienne funkcjonowanie i relacje interpersonalne.

Zapobieganie

• Regularne badania ginekologiczne: Wczesne wykrywanie i leczenie stanów zapalnych i endometriozy.
• Zdrowy styl życia: Regularne ćwiczenia i zdrowa dieta mogą pomóc w zapobieganiu problemom zdrowotnym.
• Edukacja i profilaktyka: Świadomość i wczesna interwencja mogą zapobiec rozwojowi przewlekłego bólu miednicy.

Diagnostyka

• Badania kliniczne: Ocena stanu pacjentki przez lekarza.
• Ultrasonografia: Monitorowanie stanu narządów miednicy.
• Badania laboratoryjne: Testy na obecność infekcji i stanów zapalnych.

Leczenie

• Leki przeciwbólowe: Stosowanie leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych.
• Antybiotyki: Leczenie infekcji bakteryjnych.
• Fizjoterapia: Terapie mające na celu poprawę funkcji mięśni dna miednicy.
• Terapie hormonalne: Leczenie hormonalne w przypadku endometriozy.
• Psychoterapia: Wsparcie psychologiczne i terapia behawioralna w przypadku współistniejących zaburzeń psychicznych.

Kluczem do terapii jest trafna diagnoza, uwzględniająca zarówno potencjalne przyczyny ginekologiczne, jak i pozaginekologiczne. Badanie fizykalne, USG, urografia bądź kolonoskopia mogą być konieczne do wykluczenia chorób układu moczowego lub pokarmowego. W przypadku zrostów lub endometriozy wykonuje się laparoskopię operacyjną, w napięciu mięśni – fizjoterapię rozluźniającą. Leczenie farmakologiczne obejmuje leki przeciwbólowe, rozkurczowe, czasem przeciwdepresyjne (w celu modulacji bólu). Przy podejrzeniu dysfunkcji nerwów obwodowych może pomóc neurologiczna ocena stanu pacjentki i zabiegi z zakresu blokad nerwowych. Wsparcie psychologiczne lub terapia behawioralna bywa nieocenione, gdy ból ma także komponent psychogenny.

Źródła (Niecykliczny Ból Miednicy):

• D. Frasca, Caitlyn E. Jarrio, J. Perdue (2023) – Evaluation of Acute Pelvic Pain in Women (tłum. Ocena ostrego bólu miednicy u kobiet)
• I. Urits, Jessica Callan, Warner Moore, Mitchell C. Fuller, J. Renschler, Paul Fisher, Jai Won Jung, Jamal Hasoon, J. Eskander, A. Kaye, O. Viswanath (2020) – Cognitive behavioral therapy for the treatment of chronic pelvic pain (tłum. Terapia poznawczo-behawioralna w leczeniu przewlekłego bólu miednicy)
• Leena Adamian, I. Urits, Vwaire Orhurhu, Dylan Hoyt, R. Driessen, J. Freeman, A. Kaye, Rachel J. Kaye, A. Garcia, E. Cornett, O. Viswanath (2020) – A Comprehensive Review of the Diagnosis, Treatment, and Management of Urologic Chronic Pelvic Pain Syndrome (tłum. Kompleksowy przegląd diagnostyki, leczenia i zarządzania urologicznym zespołem przewlekłego bólu miednicy)
• Rovan M. Elbesh, H. Hamada, Mohamed A. Elanen, A. Yousef, T. Shousha, Rania Reda Mohamed (2021) – Biomechanical changes in women with chronic pelvic pain: a case-control study (tłum. Zmiany biomechaniczne u kobiet z przewlekłym bólem miednicy: badanie przypadków i kontroli)
• T. Krantz, N. Andrews, T. Petersen, G. Dunivan, M. Montoya, N. Swanson, C. Wenzl, J. Zambrano, Y. Komesu (2020) – Adverse Childhood Experiences Among Gynecology Patients With Chronic Pelvic Pain (tłum. Negatywne doświadczenia z dzieciństwa wśród pacjentek ginekologicznych z przewlekłym bólem miednicy)
• Alexandra Wojtaszewska, A. Vashisht, M. Hirsch (2022) – Putting patients at the centre of pain management (tłum. Umieszczenie pacjentów w centrum zarządzania bólem)
• Rabia Idrees, Tammy Kim, E. McCormick, D. Kies, Judy M. Lee, A. Salman, Uzoma Igboagi, Ajlan Alzaki, H. S. Kim, A. Venbrux (2020) – Management of Female Venous Congestion Syndrome (tłum. Zarządzanie zespołem żylnej kongestii u kobiet)
• Anup Juganavar, Ketav S Joshi (2022) – Chronic Pelvic Pain: A Comprehensive Review (tłum. Przewlekły ból miednicy: kompleksowy przegląd)
• L. Demetriou, M. Krassowski, Pedro Abreu Mendes, K. Garbutt, A. Vitonis, Elizabeth Wilkins, L. Coxon, L. Arendt-Nielsen, Qasim Aziz, J. Birch, A. Horne, Anja Hoffman, L. Hummelshoj, C. Lunde, J. Meijlink, Danielle Perro, N. Rahmioglu, K. Terry, E. Pogatzki-Zahn, C. Sieberg, R. Treede, C. Becker, F. Cruz, S. Missmer, K. Zondervan, Jens Nagel, K. Vincent (2023) – Clinical profiling of specific diagnostic subgroups of women with chronic pelvic pain (tłum. Profilowanie kliniczne specyficznych podgrup diagnostycznych kobiet z przewlekłym bólem miednicy)
• S. Sager, M. Laufer (2021) – Chronic pelvic pain in children and adolescents (tłum. Przewlekły ból miednicy u dzieci i młodzieży)

---

B.10.4 Bolesne miesiączkowanie (ang. Dysmenorrhoea)

Co to jest bolesne miesiączkowanie?

Bolesne miesiączkowanie (dysmenorrhoea) to silny ból w dole brzucha, czasem promieniujący do okolicy krzyżowej i ud, który występuje w trakcie menstruacji lub krótko przed jej rozpoczęciem. Może być pierwotne (bez uchwytnej choroby narządów miednicy) albo wtórne (związane z patologiami takimi jak endometrioza, mięśniaki, polipy czy zapalenie przydatków). Ból bywa skurczowy, towarzyszą mu często nudności, bóle głowy, biegunka lub zawroty głowy. Część kobiet, szczególnie młodych, odczuwa dyskomfort w każdym cyklu, co niekiedy uniemożliwia im normalne funkcjonowanie.

Przyczyny

• Wzmożone skurcze macicy: Zwiększone poziomy prostaglandyn prowadzą do silniejszych skurczów macicy.
• Endometrioza: Tkanka podobna do endometrium rośnie poza macicą, powodując ból.
• Mięśniaki macicy: Niekorzystny wpływ mięśniaków macicy na strukturę i funkcjonowanie miednicy.
• Zespół jelita drażliwego (IBS): Przewlekłe zaburzenie jelit, które może powodować ból w miednicy.

Objawy

• Skurcze w podbrzuszu: Silne, bolesne skurcze w dolnej części brzucha.
• Ból podczas menstruacji: Ból często nasilający się przed i podczas menstruacji.
• Inne objawy: Ból może być związany z nudnościami, biegunką, bólami głowy i zmęczeniem.

Powikłania

• Niepłodność: Nieleczona endometrioza może prowadzić do problemów z płodnością.
• Zaburzenia psychiczne: Przewlekły ból może prowadzić do depresji i lęków.
• Obniżona jakość życia: Ból może wpływać na codzienne funkcjonowanie i relacje interpersonalne.

Zapobieganie

• Zdrowy styl życia: Regularne ćwiczenia i zdrowa dieta mogą pomóc w zapobieganiu problemom zdrowotnym.
• Edukacja i profilaktyka: Świadomość i wczesna interwencja mogą zapobiec rozwojowi przewlekłego bólu miednicy.
• Leczenie hormonalne: Stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych w celu regulacji cyklu menstruacyjnego.

Diagnostyka

• Badania kliniczne: Ocena stanu pacjentki przez lekarza.
• Ultrasonografia: Monitorowanie stanu narządów miednicy.
• Badania laboratoryjne: Testy na obecność infekcji i stanów zapalnych.

Leczenie

• Leki przeciwbólowe: Stosowanie leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych, takich jak NSAIDs.
• Terapie hormonalne: Leczenie hormonalne w celu regulacji cyklu menstruacyjnego i zmniejszenia bólu.
• Fizjoterapia: Terapie mające na celu poprawę funkcji mięśni dna miednicy.
• Zabiegi alternatywne: Stosowanie terapii takich jak akupunktura i techniki relaksacyjne.

W leczeniu bolesnego miesiączkowania stosuje się najczęściej niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), które działają przeciwbólowo i hamują produkcję prostaglandyn wywołujących skurcze macicy. U wielu pacjentek korzystne efekty daje antykoncepcja hormonalna (tabletki dwuskładnikowe, wkładka z lewonorgestrelem), która stabilizuje endometrium i redukuje nasilenie krwawień. W razie podejrzenia przyczyn wtórnych przeprowadza się badania diagnostyczne (USG, ewentualnie histeroskopię lub laparoskopię), a potem leczy wykryte choroby (np. endometriozę farmakologicznie lub operacyjnie). Pomocniczo warto stosować ciepłe okłady na podbrzusze, ćwiczenia relaksacyjne i metody takie jak masaż czy joga. Regularne kontrole u ginekologa umożliwiają dostosowanie terapii do zmieniających się potrzeb organizmu.

Źródła (Bolesne Miesiączki):

• Najimudeen, M. H. Myint, Masharudin A. W. (2020) – Reappraisal on the Management of Primary Dysmenorrhoea in Adolescents (tłum. Reewaluacja zarządzania pierwotną dysmenorrhoea u nastolatek)
• Nafees, H., Anjum, A. (2021) – Dry Cupping Therapy: A Way Forward in the Management of Primary Dysmenorrhoea (tłum. Terapia suchym bańkami: sposób na zarządzanie pierwotną dysmenorrhoea)
• Durán, A. A., Martínez Arias, N., Díez de los Ríos de la Serna, C., Dominguez Valentin, M. (2023) – Role of genetics and lifestyle in dysmenorrhea (tłum. Rola genetyki i stylu życia w dysmenorrhoea)
• Tataj-Puzyna, U., Ilczuk, P., Kalita-Kurzyńska, K., Gotlib, J. (2021) – Women’s experiences of dysmenorrhoea – preliminary study (tłum. Doświadczenia kobiet z dysmenorrhoea – badanie wstępne)
• Suhail, H., Firdose, K., Begum, W., Beg, M. (2020) – Effect of Majoon Murmakki in Dysmenorrhoea (Usre Tams): A Standard Controlled Clinical Study (tłum. Wpływ Majoon Murmakki na dysmenorrhoea (Usre Tams): standardowe kontrolowane badanie kliniczne)
• Jain, A., Meena, N., Khathuria, D. (2021) – Conceptual Study Of KashtartavIn Ayurveda W.S.R. To Dysmenorrhoea: Literary Review (tłum. Studium koncepcyjne Kashtartav w Ajurwedzie w odniesieniu do dysmenorrhoea: przegląd literatury)
• Sujatha, B., Alagesan, J., Priya, T., Sarumathi, S. (2020) – Physical intervention to relieve pain in women with primary dysmenorrhoeaA new perspective (tłum. Interwencja fizyczna w celu złagodzenia bólu u kobiet z pierwotną dysmenorrhoea – nowa perspektywa)
• Sk, V., Kugali, S. N., Natekar, D. S. S., et al. (2023) – Determination of Prevalence, Predictors and Effects of Dysmenorrhoea among Adolescent Girls – A Cross-sectional Study (tłum. Określenie częstości występowania, predyktorów i skutków dysmenorrhoea wśród nastoletnich dziewcząt – badanie przekrojowe)
• Karale, B. B., Bawane, V. (2022) – AN AYURVEDIC PERSPECTIVE OF DYSMENORRHOEA WSR TO KASHTARTAV (tłum. Perspektywa ajurwedyjska dotycząca dysmenorrhoea w odniesieniu do Kashtartav)
• Sigdel, D., Joshi, A., Thapa, T., Koirala, P., Sharma, K. (2023) – PREVALENCE AND PREDICTORS OF DYSMENORRHOEA AND IT’S EFFECTS AMONG ADOLESCENT GIRLS IN CHITWAN, NEPAL (tłum. Częstość występowania i predyktory dysmenorrhoea oraz jej skutki wśród nastoletnich dziewcząt w Chitwan, Nepal)
• Molahella, A. A. R., Hartati (2021) – The Relationship Between Dysmenorrhoea and Student Learning Activities at High School 3 Palembang (tłum. Związek między dysmenorrhoea a aktywnością uczniów w szkole średniej 3 Palembang)

---

B.10.5 Zaburzenia przedmiesiączkowe (ang. Premenstrual disturbances)

Co to są zaburzenia przedmiesiączkowe?

Zaburzenia przedmiesiączkowe to szeroka grupa objawów natury fizycznej i psychicznej, występujących w fazie lutealnej cyklu, czyli kilka dni przed miesiączką. Obejmują bóle i obrzmienie piersi, wzdęcia, bóle głowy, zatrzymanie płynów, rozdrażnienie, wahania nastroju, obniżone samopoczucie i trudności z koncentracją. W łagodnej formie dolegliwości te określa się zespołem napięcia przedmiesiączkowego (PMS), a przy silniejszym nasileniu – przedmiesiączkowym zaburzeniem dysforycznym (PMDD). Zaburzenia te mogą poważnie wpływać na relacje społeczne i efektywność w pracy lub nauce.

Leczenie

Leczenie ma charakter zindywidualizowany. Zaleca się modyfikację diety (ograniczenie soli, kofeiny, cukru), regularne ćwiczenia fizyczne oraz metody relaksacyjne (joga, medytacja). W umiarkowanych przypadkach pomocna bywa suplementacja magnezu, witaminy B6 czy wapnia. Przy silnych objawach psychicznych rozważa się farmakoterapię, np. inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) w niskich dawkach. Dodatkowo stosuje się antykoncepcję hormonalną stabilizującą wahania hormonów w cyklu. Wsparcie psychologiczne, a czasem psychoterapia, bywa korzystne dla kobiet cierpiących na ciężkie formy zaburzeń przedmiesiączkowych (PMDD). Regularny monitoring objawów w kalendarzu cyklu pomaga ocenić skuteczność wdrożonego leczenia.

---

B.10.5.1 Zespół napięcia przedmiesiączkowego (ang. Premenstrual tension syndrome)

Co to jest zespół napięcia przedmiesiączkowego?

Zespół napięcia przedmiesiączkowego (PMS) to zespół dolegliwości występujących w fazie lutealnej, zwykle na kilka dni przed miesiączką, ustępujących z początkiem lub krótko po zakończeniu krwawienia. Objawy obejmują m.in. drażliwość, rozchwianie emocjonalne, wzmożony apetyt, wzdęcia, obrzmienie piersi czy bóle brzucha. Przyczyny PMS wiążą się z wahaniami hormonów płciowych, zmianami poziomu neuroprzekaźników (serotonina) i czynnikami psychospołecznymi. Większość kobiet doświadcza łagodnych form PMS, lecz u niektórych objawy są na tyle nasilone, że znacznie zakłócają codzienne funkcjonowanie.

Przyczyny

• Hormonalne wahania: Fluktuacje poziomów progesteronu, estradiolu i prolaktyny.
• Zaburzenia neuroprzekaźników: Zaburzenia w układzie serotonergicznym i GABA mogą nasilać objawy.
• Czynniki genetyczne: Predyspozycje dziedziczne mogą wpływać na nasilenie objawów.
• Stres: Wzmożone reakcje na stres mogą zaostrzać symptomy przedmiesiączkowe.

Objawy

• Fizyczne: Bóle brzucha, wzdęcia, bóle głowy, zmęczenie, tkliwość piersi.
• Emocjonalne: Drażliwość, depresja, labilność emocjonalna, lęk.
• Behawioralne: Zmiany apetytu, trudności z koncentracją, bezsenność.

Powikłania

• Problemy psychiczne: Depresja, lęki i myśli samobójcze mogą nasilać się w związku z PMDD.
• Zaburzenia relacji: Trudności w relacjach interpersonalnych i zawodowych.
• Obniżona jakość życia: Silne objawy mogą znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie.

Zapobieganie

• Zdrowy styl życia: Regularne ćwiczenia, zdrowa dieta i unikanie stresu mogą pomóc złagodzić objawy.
• Edukacja i świadomość: Wiedza na temat PMS i PMDD oraz techniki radzenia sobie z objawami.

Diagnostyka

• Badania kliniczne: Ocena objawów przez lekarza na podstawie wywiadu i obserwacji pacjentki.
• Dzienniki objawów: Prowadzenie dziennika objawów przez kilka cykli menstruacyjnych.
• Testy hormonalne: Ocena poziomów hormonów we krwi.

Leczenie

• Leki przeciwbólowe: Stosowanie NSAIDów na bóle menstruacyjne.
• Leki hormonalne: Doustne środki antykoncepcyjne, agoniści GnRH.
• Terapie psychologiczne: Terapia poznawczo-behawioralna w celu radzenia sobie z emocjonalnymi objawami.
• Suplementy: Stosowanie suplementów diety, takich jak magnez i witamina B6.

Zaleca się prowadzenie kalendarza objawów, by potwierdzić związek z fazą lutealną. W łagodniejszych przypadkach pomocna może być zmiana stylu życia: dieta uboga w sól i cukry proste, regularne ćwiczenia fizyczne, techniki relaksacyjne (joga, ćwiczenia oddechowe). Suplementacja witamin (B6, E) i minerałów (magnez, wapń) także bywa skuteczna. Przy intensywnych dolegliwościach stosuje się leki hormonalne (antykoncepcja dwuskładnikowa) regulujące wahania cyklu oraz, w razie potrzeby, inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI). Pomocna okazuje się również psychoterapia, zwłaszcza gdy objawy napięcia przedmiesiączkowego negatywnie wpływają na relacje międzyludzkie czy samoocenę.

Źródła (Zespół Napięcia Przedmiesiączkowego):

• R. Leelavathy (2022) – Assessment On Outcome Of Papaya Fruit On Premenstrual Tension Syndrome Among Adolescent Girls In Selected Setting (tłum. Ocena wpływu owocu papai na zespół napięcia przedmiesiączkowego wśród nastolatek w wybranym środowisku)
• T. Metwally, A. Abdelrahman (2021) – Premenstrual tension syndrome and its impact on family function (tłum. Zespół napięcia przedmiesiączkowego i jego wpływ na funkcjonowanie rodziny)
• R. Sahu, S. Barnwal, S. Vishvakarma (2022) – Prevalence and Severity of Premenstrual Syndrome among Young Females in Chhattisgarh, India (tłum. Częstość występowania i nasilenie zespołu napięcia przedmiesiączkowego wśród młodych kobiet w Chhattisgarh, Indie)
• M. Hamdan, M. Razzak (2020) – The Differentiation between Premenstrual Tension Syndrome and Dysmenorrhea in Young Age Group in Kerballa City: Cross-Sectional Study (tłum. Różnicowanie między zespołem napięcia przedmiesiączkowego a dysmenorrheą w grupie młodych kobiet w mieście Kerballa: badanie przekrojowe)
• K. Patil, Shriharsha C, Deelip. S. Natekar (2022) – Premenstrual Tension Syndrome among Adolescent Girls: A Cross Sectional Study at Bagalkot (tłum. Zespół napięcia przedmiesiączkowego wśród nastolatek: badanie przekrojowe w Bagalkot)
• Israa Talib Hassan, Hala Saadi Issa, Ekhlas M. Hussein, Reem Ali Haddad (2023) – The effect of premenstrual tension on academic performance and social interactions among Iraqi medical students (tłum. Wpływ napięcia przedmiesiączkowego na wyniki w nauce i interakcje społeczne wśród irackich studentek medycyny)
• N. Gautam, L. Paudyal (2020) – Effectiveness of Structured Teaching Programme Regarding Selected Yoga Techniques to Relieve Symptoms of Premenstrual Syndrome Among Adolescent Girls of Selected High School at Bangalore (tłum. Skuteczność programu nauczania dotyczącego wybranych technik jogi w łagodzeniu objawów zespołu napięcia przedmiesiączkowego wśród nastolatek z wybranej szkoły średniej w Bangalore)
• Sarah L. Berga, Jessica B Spencer (2020) – Premenstrual Syndrome (tłum. Zespół napięcia przedmiesiączkowego)
• Reham A. Mariah, S. El-Dardiry, H. Mahmoud, M. Mabrouk, N. El-dardiry, Hanan Yousef Aly, F. M. Omran, M. Nabo, Tamer M. Soliman, A. Abdel-Gawad, N. Baiomy, Reda S. Yousef, N. Mohammed, S. E. El Sayed, Mamdouh Elsemary, Hytham M. Abdel-latif (2022) – Effects of obesity-related inflammatory markers on psychosomatic manifestations of premenstrual tension syndrome: towards better therapeutic outcomes (tłum. Wpływ markerów zapalnych związanych z otyłością na psychosomatyczne objawy zespołu napięcia przedmiesiączkowego: w kierunku lepszych wyników terapeutycznych)
• N. Bharathi, K. E, J. Sylvia (2022) – Premenstrual Syndrome – An Overview (tłum. Zespół napięcia przedmiesiączkowego – przegląd)
• F. Șandru, M. Dumitrașcu, E. Petrova, A. Ghemigian, N. Dumitru, M. Carsote, A. Valea (2021) – Premenstrual syndrome and cortisol (tłum. Zespół napięcia przedmiesiączkowego i kortyzol)

---

B.10.5.1.1 Objaw lub dolegliwość przedmiesiączkowa (ang. Premenstrual symptom or complaint)

Co to jest objaw lub dolegliwość przedmiesiączkowa?

Objaw lub dolegliwość przedmiesiączkowa to każdy symptom pojawiający się w drugiej połowie cyklu, tuż przed krwawieniem menstruacyjnym, który ustępuje wraz z końcem miesiączki. Obejmuje zarówno aspekty fizyczne (bóle brzucha, obrzęk piersi, wzdęcia, bóle głowy) jak i psychiczne (drażliwość, zmienność nastroju, płaczliwość). Intensywność i charakter tych dolegliwości różnią się u poszczególnych kobiet, a przyczyny wiążą się głównie z wahaniami hormonów płciowych (estrogenów, progesteronu) oraz neurotransmiterów (serotonina). Choć wiele kobiet doświadcza łagodnych form, dla niektórych dolegliwości te są wyjątkowo uporczywe i wpływają na ich funkcjonowanie.

Przyczyny

• Hormonalne wahania: Fluktuacje poziomów progesteronu, estradiolu i prolaktyny.
• Czynniki genetyczne: Predyspozycje dziedziczne mogą wpływać na nasilenie objawów.
• Zaburzenia neuroprzekaźników: Zaburzenia w układzie serotonergicznym i GABA mogą nasilać objawy.
• Stres: Wzmożone reakcje na stres mogą zaostrzać symptomy przedmiesiączkowe.

Objawy

• Fizyczne: Bóle brzucha, wzdęcia, bóle głowy, zmęczenie, tkliwość piersi.
• Emocjonalne: Drażliwość, depresja, labilność emocjonalna, lęk.
• Behawioralne: Zmiany apetytu, trudności z koncentracją, bezsenność.

Powikłania

• Problemy psychiczne: Depresja, lęki i myśli samobójcze mogą nasilać się w związku z PMDD.
• Zaburzenia relacji: Trudności w relacjach interpersonalnych i zawodowych.
• Obniżona jakość życia: Silne objawy mogą znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie.

Zapobieganie

• Zdrowy styl życia: Regularne ćwiczenia, zdrowa dieta i unikanie stresu mogą pomóc złagodzić objawy.
• Edukacja i świadomość: Wiedza na temat PMS i PMDD oraz techniki radzenia sobie z objawami.

Diagnostyka

• Badania kliniczne: Ocena objawów przez lekarza na podstawie wywiadu i obserwacji pacjentki.
• Dzienniki objawów: Prowadzenie dziennika objawów przez kilka cykli menstruacyjnych.
• Testy hormonalne: Ocena poziomów hormonów we krwi.

Leczenie

• Leki przeciwbólowe: Stosowanie NSAIDów na bóle menstruacyjne.
• Leki hormonalne: Doustne środki antykoncepcyjne, agoniści GnRH.
• Terapie psychologiczne: Terapia poznawczo-behawioralna w celu radzenia sobie z emocjonalnymi objawami.
• Suplementy: Stosowanie suplementów diety, takich jak magnez i witamina B6.

W łagodnych przypadkach wystarcza zwykle zmiana trybu życia: zwiększenie aktywności fizycznej, zdrowa dieta, ograniczenie kofeiny i alkoholu, co pomaga stabilizować nastrój. Przy silniejszych objawach warto monitorować cykl i objawy w kalendarzu, co ułatwia lekarzowi postawienie diagnozy. Często skuteczna bywa terapia hormonalna (antykoncepcja doustna), a w przypadku nasilonych dolegliwości emocjonalnych stosuje się leki przeciwdepresyjne o działaniu serotoninergicznym (SSRI) w niskich dawkach. Pomocne bywa również wsparcie psychologiczne lub psychoterapia poznawczo-behawioralna, pozwalająca lepiej radzić sobie z wahaniami nastroju. Regularne wizyty kontrolne u ginekologa umożliwiają ocenę skuteczności leczenia i modyfikację zaleceń w razie potrzeby.

Źródła (Objawy Przedmiesiączkowe):

• V. Prilepskaya, E. R. Dovletkhanova (2020) – Premenstrual syndrome: symptoms, diagnostics, phytotherapy (clinical lecture) (tłum. Zespół napięcia przedmiesiączkowego: objawy, diagnostyka, fitoterapia)
• N. Banga, G. Kaur, G. Sandhu, Sukhwinder Singh, Avneesh Kumar (2021) – Prevalence of Premenstrual Symptoms and Symptom Severity among Female Medical Students – An Institutional Study (tłum. Częstość występowania objawów przedmiesiączkowych i nasilenie objawów wśród studentek medycyny)
• Sarah L. Berga, Jessica B Spencer (2020) – Premenstrual Syndrome (tłum. Zespół napięcia przedmiesiączkowego)
• Pai-Cheng Lin, C. Ko, Yen-Ju Lin, J. Yen (2021) – Insomnia, Inattention and Fatigue Symptoms of Women with Premenstrual Dysphoric Disorder (tłum. Bezsenność, nieuwaga i zmęczenie u kobiet z przedmiesiączkowym zaburzeniem dysforycznym)
• L. Hantsoo, C. Epperson (2020) – Allopregnanolone in premenstrual dysphoric disorder (PMDD): Evidence for dysregulated sensitivity to GABA-A receptor modulating neuroactive steroids across the menstrual cycle (tłum. Allopregnanolone w przedmiesiączkowym zaburzeniu dysforycznym (PMDD): dowody na zaburzoną wrażliwość na neuroaktywne steroidy modulujące receptory GABA-A w całym cyklu menstruacyjnym)
• Pooja Kumari, Rashmi Saxena Pal, M. Chaitanya, Y. Pal, Saranya Punniyakotti (2023) – Premenstrual Syndrome: An Overview of the Review Analysis, and Potential Role of Herbal and Dietary Supplements (tłum. Zespół napięcia przedmiesiączkowego: przegląd analizy recenzji i potencjalna rola suplementów ziołowych i dietetycznych)
• G. Sarla (2020) – Those few horrible days: Premenstrual syndrome (tłum. Te kilka okropnych dni: zespół napięcia przedmiesiączkowego)
• R. Siminiuc, D. Turcanu (2023) – Impact of nutritional diet therapy on premenstrual syndrome (tłum. Wpływ terapii dietetycznej na zespół napięcia przedmiesiączkowego)
• Agnieszka Bałanda-Bałdyga, Klaudia Pałucka, Jagoda Niedźwiedź, J. Kęsik, A. Pilewska-Kozak (2023) – Premenstrual syndrome symptoms in women of reproductive age – a preliminary report (tłum. Objawy zespołu napięcia przedmiesiączkowego u kobiet w wieku rozrodczym – raport wstępny)
• Farha Tarannum, N. Khalique, U. Eram (2021) – Premenstrual syndrome: Prevalence, symptoms, and associated risk factors among adolescent girls in Aligarh, Uttar Pradesh (tłum. Zespół napięcia przedmiesiączkowego: częstość występowania, objawy i związane czynniki ryzyka wśród nastoletnich dziewcząt w Aligarh, Uttar Pradesh)
• D. Tanrıverdi, Sibel Öztürk (2021) – Determine of the Prevalence of Premenstrual Syndrome and Related Factors (tłum. Określenie częstości występowania zespołu napięcia przedmiesiączkowego i związanych czynników)
• R. Javed, Rukhama Haq, Dania Mubashir, Fatima Nadeem, Nadeem Ahmed, S. Naz (2020) – Women’s Behavioral Health in Relation to Premenstrual Syndrome (tłum. Zdrowie behawioralne kobiet w odniesieniu do zespołu napięcia przedmiesiączkowego)
• Barbara N. Sanchez, W. Kraemer, C. Maresh (2023) – Premenstrual Syndrome and Exercise: A Narrative Review (tłum. Zespół napięcia przedmiesiączkowego i ćwiczenia: przegląd narracyjny)
• Sara V Carlini, K. Deligiannidis (2020) – Evidence-Based Treatment of Premenstrual Dysphoric Disorder: A Concise Review (tłum. Leczenie przedmiesiączkowego zaburzenia dysforycznego oparte na dowodach: krótki przegląd)
• Chantelle Renee Katjiukua, N. Simon, A. Chatterjee, A. Akinola (2020) – Prevalence and knowledge of premenstrual syndrome among adolescent girls in India (tłum. Częstość występowania i wiedza na temat zespołu napięcia przedmiesiączkowego wśród nastoletnich dziewcząt w Indiach)

Źródła (Skargi Przedmiesiączkowe):

• A. Darwis, Itma Anna, Andi Meinar, Dwi Rantisari, S. Rahmadani, Andi Nirwana Badiu (2023) – Determinant Of Premenstrual Syndrome Complaints On Women Workers (tłum. Czynniki determinujące skargi związane z zespołem napięcia przedmiesiączkowego u kobiet pracujących)
• Senja Himaya, Ashon Sa’adi, Lilik Herawati (2021) – Premenstrual Syndrome Factors in Reproductive Women 18 – 40 Years Old (tłum. Czynniki związane z zespołem napięcia przedmiesiączkowego u kobiet w wieku rozrodczym 18-40 lat)
• Sarah L. Berga, Jessica B Spencer (2020) – Premenstrual Syndrome (tłum. Zespół napięcia przedmiesiączkowego)
• Rouhollah Qurishi, J. Drenth, C. D. De Jong (2022) – Premenstrual syndrome predicts alcohol craving in women with substance use disorders (tłum. Zespół napięcia przedmiesiączkowego przewiduje pragnienie alkoholu u kobiet z zaburzeniami używania substancji)
• Dio Nanda Baskara (2020) – Premenstrual Syndrome in Expression Photography (tłum. Zespół napięcia przedmiesiączkowego w fotografii ekspresji)
• Madupu Akhila, N.Vijayakumar, Kannan Vs (2020) – Effect of Punarnavadi Kasahaya and Aswagandha Choorna in Premenstrual Syndrome (tłum. Wpływ Punarnavadi Kasahaya i Aswagandha Choorna na zespół napięcia przedmiesiączkowego)
• Nur Rohmah Prihatanti (2022) – The Relationship between Nutritional Status and the Incidence of Pre Menstrual Syndrome in Midwifery Students (tłum. Związek między stanem odżywienia a występowaniem zespołu napięcia przedmiesiączkowego u studentek położnictwa)
• Selim Karaküçük, Mehtap Sönmez, İrem Kenç (2022) – Self-Coping Methods and Determination on Premenstrual Syndrome Symptoms Prevalence by Diary of Premenstrual Syndrome in University Students (tłum. Metody radzenia sobie i określenie częstości występowania objawów zespołu napięcia przedmiesiączkowego na podstawie dziennika zespołu napięcia przedmiesiączkowego u studentek)
• Sarah L. Berga, Jessica B Spencer (2020) – Premenstrual Syndrome (tłum. Zespół napięcia przedmiesiączkowego)
• Didem Simsek Kucukkelepce, H. Unver, Gülçin Nacar, S. Taşhan (2020) – The effects of acupressure and yoga for coping with premenstrual syndromes on premenstrual symptoms and quality of life (tłum. Wpływ akupresury i jogi na radzenie sobie z zespołami napięcia przedmiesiączkowego na objawy przedmiesiączkowe i jakość życia)

---

B.10.5.2 Przedmiesiączkowe zaburzenie dysforyczne (ang. Premenstrual dysphoric disorder)

Co to jest przedmiesiączkowe zaburzenie dysforyczne?

Przedmiesiączkowe zaburzenie dysforyczne (PMDD) to skrajnie nasilona forma zespołu napięcia przedmiesiączkowego (PMS), obejmująca poważne wahania nastroju, drażliwość, stany depresyjne czy lęk występujące regularnie w fazie lutealnej cyklu. Objawy mogą być tak intensywne, że znacząco utrudniają życie codzienne, pracę i relacje społeczne. PMDD dotyczy około 3-8% kobiet w wieku rozrodczym, a przyczyny najprawdopodobniej wiążą się z nadwrażliwością na zmiany hormonalne i regulacją neuroprzekaźników w mózgu. Od PMS różni się przede wszystkim ciężkością i dominacją zaburzeń psychicznych nad objawami somatycznymi.

Przyczyny

• Hormonalne wahania: Zmiany poziomów progesteronu, estradiolu i prolaktyny mogą wpływać na nasilenie objawów PMDD.
• Zaburzenia neuroprzekaźników: Zaburzenia w układzie serotoninergicznym i GABA mogą przyczyniać się do objawów PMDD.
• Czynniki genetyczne: Dziedziczne predyspozycje mogą wpływać na ryzyko wystąpienia PMDD.
• Stres: Wzmożone reakcje na stres mogą nasilać objawy PMDD.

Objawy

• Emocjonalne: Drażliwość, depresja, labilność emocjonalna, lęk, myśli samobójcze.
• Fizyczne: Bóle brzucha, wzdęcia, bóle głowy, zmęczenie, tkliwość piersi.
• Behawioralne: Zmiany apetytu, trudności z koncentracją, bezsenność.

Powikłania

• Problemy psychiczne: PMDD może prowadzić do depresji, lęków i myśli samobójczych.
• Zaburzenia relacji: Trudności w relacjach interpersonalnych i zawodowych.
• Obniżona jakość życia: Silne objawy mogą znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie.

Zapobieganie

• Zdrowy styl życia: Regularne ćwiczenia, zdrowa dieta i unikanie stresu mogą pomóc złagodzić objawy.
• Edukacja i świadomość: Wiedza na temat PMDD oraz techniki radzenia sobie z objawami.

Diagnostyka

• Badania kliniczne: Ocena objawów przez lekarza na podstawie wywiadu i obserwacji pacjentki.
• Dzienniki objawów: Prowadzenie dziennika objawów przez kilka cykli menstruacyjnych.
• Testy hormonalne: Ocena poziomów hormonów we krwi.

Leczenie

• Leki przeciwbólowe: Stosowanie NSAIDów na bóle menstruacyjne.
• Leki hormonalne: Doustne środki antykoncepcyjne, agoniści GnRH.
• Leki psychotropowe: Inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) są często stosowane w leczeniu PMDD.
• Terapie psychologiczne: Terapia poznawczo-behawioralna w celu radzenia sobie z emocjonalnymi objawami.

Terapia PMDD wymaga kompleksowego podejścia. Kluczowe znaczenie mają leki z grupy inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI), podawane w niskich dawkach, czasem wyłącznie w fazie lutealnej. Pomocne bywa także stosowanie antykoncepcji hormonalnej, stabilizującej wahania estrogenowo-progesteronowe. Wsparcie psychoterapeutyczne (szczególnie terapia poznawczo-behawioralna) umożliwia wypracowanie skutecznych strategii radzenia sobie z objawami i stresem. Niezwykle ważne są również zmiany stylu życia – regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta, unikanie stymulantów (kofeina, alkohol). Przy współistnieniu silnych myśli depresyjnych bądź lękowych konieczne jest stałe monitorowanie stanu psychicznego, a w niektórych przypadkach konsultacja psychiatryczna.

Źródła (Przedmiesiączkowe Zaburzenie Dysforyczne):

• L. Hantsoo, C. Epperson (2020) – Allopregnanolone in premenstrual dysphoric disorder (PMDD): Evidence for dysregulated sensitivity to GABA-A receptor modulating neuroactive steroids across the menstrual cycle (tłum. Allopregnanolone w przedmiesiączkowym zaburzeniu dysforycznym (PMDD): dowody na zaburzoną wrażliwość na neuroaktywne steroidy modulujące receptory GABA-A w całym cyklu menstruacyjnym)
• Nidhi Goswami, Kalpana Upadhyay, P. Briggs, Elizabeth Osborn, N. Panay (2022) – Premenstrual disorders including premenstrual syndrome and premenstrual dysphoric disorder (tłum. Zaburzenia przedmiesiączkowe, w tym zespół napięcia przedmiesiączkowego i przedmiesiączkowe zaburzenie dysforyczne)
• Theresa Beddig, I. Reinhard, U. Ebner-Priemer, C. Kuehner (2020) – Reciprocal effects between cognitive and affective states in women with Premenstrual Dysphoric Disorder: An Ecological Momentary Assessment study (tłum. Wzajemne efekty między stanami poznawczymi i afektywnymi u kobiet z przedmiesiączkowym zaburzeniem dysforycznym: badanie Ecological Momentary Assessment)
• Sara V Carlini, T. Lanza di Scalea, S. McNally, J. Lester, K. Deligiannidis (2022) – Management of Premenstrual Dysphoric Disorder: A Scoping Review (tłum. Zarządzanie przedmiesiączkowym zaburzeniem dysforycznym: przegląd)
• E. Comasco, H. Kopp Kallner, M. Bixo, A. Hirschberg, Sara Nyback, Haro de Grauw, C. Epperson, I. Sundström-Poromaa (2020) – Ulipristal Acetate for Treatment of Premenstrual Dysphoric Disorder: A Proof-of-Concept Randomized Controlled Trial (tłum. Octan uliprystalu w leczeniu przedmiesiączkowego zaburzenia dysforycznego: badanie koncepcyjne kontrolowane randomizowane)
• Daniela Pereira, Ana Rita Pessoa, Nuno Madeira, António Macedo, Ana Telma Pereira (2021) – Association between premenstrual dysphoric disorder and perinatal depression: a systematic review (tłum. Związek między przedmiesiączkowym zaburzeniem dysforycznym a depresją okołoporodową: przegląd systematyczny)
• Sanskriti Mishra, R. Marwaha (2020) – Premenstrual Dysphoric Disorder (tłum. Przedmiesiączkowe zaburzenie dysforyczne)
• Nancy Lizet Almaraz Trejo, José Ángel Castillo Marínez (2023) – Premenstrual dysphoric disorder and its psychological affectation in the workplace (tłum. Przedmiesiączkowe zaburzenie dysforyczne i jego wpływ psychologiczny w miejscu pracy)
• Elisavet Kaltsouni, P. Fisher, M. Dubol, S. Hustad, R. Lanzenberger, V. Frokjaer, J. Wikström, E. Comasco, I. Sundström-Poromaa (2021) – Brain reactivity during aggressive response in women with premenstrual dysphoric disorder treated with a selective progesterone receptor modulator (tłum. Reaktywność mózgu podczas agresywnej odpowiedzi u kobiet z przedmiesiączkowym zaburzeniem dysforycznym leczonych selektywnym modulatorem receptorów progesteronowych)
• E. Osborn, A. Wittkowski, J. Brooks, P. Briggs, P. O’Brien (2020) – Women’s experiences of receiving a diagnosis of premenstrual dysphoric disorder: a qualitative investigation (tłum. Doświadczenia kobiet związane z otrzymaniem diagnozy przedmiesiączkowego zaburzenia dysforycznego: badanie jakościowe)
• Sara V Carlini, K. Deligiannidis (2020) – Evidence-Based Treatment of Premenstrual Dysphoric Disorder: A Concise Review (tłum. Leczenie przedmiesiączkowego zaburzenia dysforycznego oparte na dowodach: krótki przegląd)

---

B.10.6 Zespół resztkowej tkanki jajnikowej (ang. Ovarian remnant syndrome)

Co to jest zespół resztkowej tkanki jajnikowej?

Zespół resztkowej tkanki jajnikowej (ORS) pojawia się, gdy po chirurgicznym usunięciu jajników (ooforektomii) w ciele kobiety pozostają niewielkie fragmenty czynnej tkanki jajnikowej. Fragmenty te mogą dalej produkować hormony (estrogeny), a nawet tworzyć torbiele lub ogniska endometriozy. Pacjentka zgłasza wtedy objawy takie jak ból w dole brzucha, nieprawidłowe krwawienia lub uczucie dyskomfortu, mimo że teoretycznie nie powinna już mieć aktywnej funkcji jajników. ORS może występować zarówno u kobiet po usunięciu jednego jajnika, jak i obu.

Przyczyny

• Niedokładne usunięcie jajnika: Pozostawienie fragmentu tkanki jajnika podczas zabiegu chirurgicznego.
• Zrosty i trudności techniczne: Zrosty mogą utrudniać pełne usunięcie jajników.
• Niedoświadczenie chirurgiczne: Brak doświadczenia chirurga w przeprowadzaniu takich zabiegów.

Objawy

• Bóle miednicy: Nawracające bóle w okolicy miednicy.
• Objawy hormonalne: Objawy typowe dla cyklu menstruacyjnego, takie jak bolesność piersi, zmiany nastroju, nieregularne krwawienia.
• Cysty jajnika: Powstawanie cyst na pozostałych fragmentach tkanki jajnika.

Powikłania

• Przewlekły ból: Nasilający się ból w miednicy.
• Ryzyko nowotworów: Możliwość powstawania nowotworów na pozostałej tkance jajnika.
• Nawracające operacje: Konieczność przeprowadzania kolejnych operacji w celu usunięcia pozostałości jajnika.

Zapobieganie

• Dokładność chirurgiczna: Staranność podczas zabiegu chirurgicznego usuwania jajników.
• Doświadczenie chirurga: Wybór doświadczonego chirurga specjalizującego się w takich zabiegach.

Diagnostyka

• Ultrasonografia: Badanie ultrasonograficzne miednicy w celu wykrycia pozostałości jajnika.
• Testy hormonalne: Badania poziomu hormonów, takie jak hormon anty-Müllera (AMH) i progesteron.
• Laparoskopia: Diagnostyczna operacja laparoskopowa w celu potwierdzenia obecności pozostałości jajnika.

Leczenie

• Operacyjne usunięcie: Laparoskopowe lub otwarte usunięcie pozostałości jajnika.
• Leki hormonalne: Stosowanie terapii hormonalnej w celu zmniejszenia objawów hormonalnych.
• Monitorowanie: Regularne kontrolowanie stanu pacjentki po zabiegu.

Rozpoznanie opiera się na badaniach obrazowych (USG, czasem rezonans) i ocenie stężenia hormonów płciowych. Jeśli fragmenty tkanki jajnikowej wywołują ból lub inne dolegliwości, konieczna bywa kolejna interwencja chirurgiczna w celu ich usunięcia. Zabieg jest jednak często trudniejszy technicznie, ponieważ resztkowa tkanka bywa otoczona zrostami. U pacjentek nieplanujących ciąży i mających przeciwskazania do dalszych operacji można rozważyć leczenie farmakologiczne hamujące czynność jajnika (np. analogi GnRH). Po zabiegu lub w trakcie terapii wskazana jest kontrola ginekologiczna, by ocenić efekty leczenia i monitorować ewentualne odrastanie tkanki. Ważne jest także wsparcie psychologiczne, gdy pojawia się frustracja związana z koniecznością kolejnych operacji i dalszym utrzymywaniem się objawów.

Źródła (Zespół Pozostałości Jajnika):

• Kiki Mullikin, M. Byron, Janice Chen, S. H. Cheong, C. Gartley, M. Diel de Amorim (2022) – Ovarian remnant syndrome in small animals: case series (tłum. Zespół pozostałości jajnika u małych zwierząt: seria przypadków)
• Cyrille Nc, Annick Mnj, A. Mj, Tatsipie Wl, Etienne B, Marien Tp (2022) – A Rare Case of a Left Ovarian Remnant Syndrome Associated with a Symptomatic Right Ovarian Cyst (tłum. Rzadki przypadek zespołu pozostałości lewego jajnika związanego z objawową prawostronną cystą jajnika)
• Guilherme Machado Holzlsauer, F. A. de Oliveira, Ludimilla Cristina Teles Martins, Andréa Cristina Scarpa Bosso-Holzlsauer, Fábio André Pinheiro De Araújo (2022) – Apresentação atípica e resolução cirúrgica de síndrome do ovário remanescente em cadela Terrier brasileiro idosa / Atypical presentation and surgical resolution of remnant ovary syndrome in an elderly Brazilian Terrier bitch (tłum. Nietypowa prezentacja i chirurgiczne rozwiązanie zespołu pozostałości jajnika u starszej suczki rasy Brazilian Terrier)
• Aaron Percival, Ameet Singh, C. Gartley, I. Balsa, J. B. Case, P. Mayhew, M. Oblak, B. Brisson, J. Runge, A. Valverde, R. Alex Zur Linden, M. Gatineau (2020) – Single-Port Laparoscopic Treatment and Outcome of Dogs with Ovarian Remnant Syndrome: 13 Cases (2010-2018) (tłum. Leczenie laparoskopowe przez jednoportowe i wyniki u psów z zespołem pozostałości jajnika: 13 przypadków (2010-2018))
• Chin-Tzu Tien, Chiu-Hsuan Cheng, D. Ding (2022) – Ovarian remnant syndrome with paraintestinal ovarian serous cystadenofibroma arose 30 years after bilateral salpingo-oophorectomy: A case report (tłum. Zespół pozostałości jajnika z parajelitowym surowiczym cystadenofibroma powstałym 30 lat po obustronnej salpingo-ooforektomii: opis przypadku)
• U. Flock, Stine Fischer, Jasmin Weeger, S. Reese, B. Walter (2022) – Anti-Müllerian hormone as a diagnostic tool to identify queens with ovarian remnant syndrome (tłum. Hormon anty-Müllera jako narzędzie diagnostyczne do identyfikacji kotek z zespołem pozostałości jajnika)
• Gabrielle S Fontes, R. McCarthy (2020) – Ovarian remnant syndrome in a cat with ovarian tissue in the omentum (tłum. Zespół pozostałości jajnika u kota z tkanką jajnika w sieci większej)
• E. Wills, Emily E. Grenn, W. Orr (2022) – Multiple Intraabdominal and Pelvic Cystadenomas From Ovarian Remnant Syndrome (tłum. Wiele wewnątrzbrzusznych i miednicznych cystadenoma z zespołu pozostałości jajnika)
• H. Moosavian, Mahsa Fazli (2022) – Hypercholesterolemia and insulin resistance associated with ovarian remnant syndrome in a diabetic dog: case report (tłum. Hipercholesterolemia i insulinooporność związane z zespołem pozostałości jajnika u psa z cukrzycą: opis przypadku)
• Sebastian Ganz, A. Wehrend (2021) – Uptake of exogenous estrogen as a differential diagnosis of ovarian-remnant-syndrome in a bitch: a case report (tłum. Pobór egzogennego estrogenu jako diagnoza różnicowa zespołu pozostałości jajnika u suki: opis przypadku)

---

B.10.7 Ból narządów płciowych żeńskich (ang. Female genital pain)

Co to jest ból narządów płciowych żeńskich?

Ból narządów płciowych żeńskich to szerokie pojęcie obejmujące wszelkie dolegliwości bólowe w obrębie warg sromowych, przedsionka pochwy, łechtaczki i kanału pochwy. Może wynikać z zapalenia, infekcji, urazów, zmian skórnych (np. liszaj twardzinowy), zaburzeń nerwowych (vulvodynia) czy powikłań po zabiegach ginekologicznych. Ból ten często nasila się podczas aktywności seksualnej, badania ginekologicznego, a nawet przy noszeniu obcisłej bielizny. Może być okresowy lub przewlekły, wpływając negatywnie na życie intymne i poczucie komfortu kobiety.

Przyczyny

• Zaburzenia hormonalne: Zmiany hormonalne mogą wpływać na występowanie bólu narządów płciowych.
• Infekcje: Infekcje bakteryjne, grzybicze lub wirusowe mogą powodować ból i dyskomfort.
• Blizny i zrosty: Powstałe na skutek operacji, urazów lub mutilacji narządów płciowych.
• Czynniki psychologiczne: Lęk, depresja i stres mogą nasilać odczuwanie bólu.
• Endometrioza: Choroba, w której tkanka podobna do endometrium rośnie poza macicą, powodując ból.

Objawy

• Ból podczas stosunku: Dyskomfort lub ból odczuwany podczas penetracji.
• Ból ciągły: Przewlekły ból, który może być odczuwany w stanie spoczynku.
• Dyskomfort podczas oddawania moczu: Ból i pieczenie podczas mikcji.
• Tkliwość i obrzęk: Objawy te mogą towarzyszyć bólowi w okolicach narządów płciowych.

Powikłania

• Problemy psychiczne: Depresja, lęki i obniżona jakość życia z powodu przewlekłego bólu.
• Zaburzenia relacji: Problemy w relacjach seksualnych i interpersonalnych.
• Obniżona jakość życia: Silne objawy mogą znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie.

Zapobieganie

• Zdrowy styl życia: Regularne ćwiczenia, zdrowa dieta i unikanie stresu mogą pomóc złagodzić objawy.
• Higiena osobista: Dbaj o higienę narządów płciowych, aby zapobiegać infekcjom.
• Unikanie drażniących substancji: Unikaj stosowania produktów, które mogą podrażniać narządy płciowe.

Diagnostyka

• Badania kliniczne: Ocena objawów przez lekarza na podstawie wywiadu i badania fizykalnego.
• Testy laboratoryjne: Badania krwi, moczu i wymazów w celu wykrycia infekcji.
• Ultrasonografia: Badanie obrazowe miednicy w celu wykrycia zmian anatomicznych.

Leczenie

• Leki przeciwbólowe: Stosowanie leków przeciwbólowych na złagodzenie objawów.
• Leki hormonalne: Stosowanie terapii hormonalnej w celu regulacji cyklu menstruacyjnego.
• Fizjoterapia: Ćwiczenia mięśni dna miednicy i techniki relaksacyjne.
• Terapie psychologiczne: Terapia poznawczo-behawioralna w celu radzenia sobie z emocjonalnymi objawami.

Pierwszym etapem jest diagnostyka, obejmująca dokładne badanie ginekologiczne, wymazy pod kątem infekcji i ew. konsultację dermatologiczną lub neurologiczną. W zależności od przyczyny wdraża się leczenie: antybiotyki, leki przeciwgrzybicze lub przeciwwirusowe przy infekcjach, maści steroidowe w chorobach autoimmunologicznych, środki miejscowo znieczulające przy vulvodynii. Fizjoterapia i ćwiczenia rozluźniające mięśnie dna miednicy często przynoszą ulgę w przypadku przewlekłego bólu z komponentem napięciowym. W pewnych sytuacjach pomocne mogą okazać się leki modulujące ból neuropatyczny, np. przeciwdepresyjne. Regularne kontrole ginekologiczne zapewniają ocenę skuteczności terapii i wczesne wykrycie nawrotów.

Źródła (Ból Narządów Płciowych Kobiecych):

• F. Nimbi, V. Rossi, F. Tripodi, M. Luria, M. Flinchum, R. Tambelli, C. Simonelli (2020) – Genital Pain and Sexual Functioning: Effects on Sexual Experience, Psychological Health, and Quality of Life (tłum. Ból narządów płciowych i funkcjonowanie seksualne: wpływ na doświadczenia seksualne, zdrowie psychiczne i jakość życia)
• M. Uloko, R. Rubin (2021) – Managing Female Sexual Pain (tłum. Zarządzanie bólem seksualnym u kobiet)
• Yara Bazzoun, Leen Aerts, Jasmine Abdulcadir (2021) – Chronic Vulvar Pain After Female Genital Mutilation/Cutting: A Retrospective Study (tłum. Przewlekły ból sromu po mutilacji/cięciu żeńskich narządów płciowych: badanie retrospektywne)
• Mateja Perović, D. Jacobson, E. Glazer, C. Pukall, G. Einstein (2020) – Are you in pain if you say you are not? Accounts of pain in Somali-Canadian women with female genital cutting (FGC) (tłum. Czy odczuwasz ból, jeśli mówisz, że nie? Relacje o bólu wśród somalijsko-kanadyjskich kobiet z cięciem żeńskich narządów płciowych)
• M. Soltan, T. Raheem, S. Soliman, N. M. Saleh, B. Khatery (2020) – Depression and anxiety as risk factors for female sexual pain (tłum. Depresja i lęk jako czynniki ryzyka bólu seksualnego u kobiet)

---

B.10.8 Śródmiąższowe zapalenie pęcherza moczowego (ang. Interstitial cystitis)

Co to jest śródmiąższowe zapalenie pęcherza moczowego?

Śródmiąższowe zapalenie pęcherza moczowego (IC) to przewlekła choroba objawiająca się bólem i uczuciem parcia na mocz, często bez wyraźnego podłoża bakteryjnego. Chorzy doświadczają dyskomfortu lub bólu w okolicy nadłonowej, który nasila się przy wypełnieniu pęcherza i łagodnieje po jego opróżnieniu. Objawom towarzyszą częste mikcje (nawet w nocy), a u kobiet ból może narastać przed lub w trakcie miesiączki. IC bywa trudne do zdiagnozowania, gdyż standardowe badania moczu nierzadko są prawidłowe, a przyczyna leży w zaburzeniach śluzówki i unerwienia pęcherza.

Przyczyny

• Nieznane: Etiologia śródmiąższowego zapalenia pęcherza nie jest do końca poznana.
• Czynniki zapalne: Możliwe zaangażowanie układu immunologicznego i reakcje zapalne.
• Infekcje: Niektóre badania sugerują potencjalne powiązania z infekcjami wirusowymi.
• Genetyka: Możliwe predyspozycje genetyczne mogą wpływać na rozwój choroby.

Objawy

• Ból w okolicy pęcherza: Przewlekły ból, który może się nasilać w miarę wypełniania pęcherza.
• Częste oddawanie moczu: Konieczność częstego oddawania moczu, zarówno w dzień, jak i w nocy (nykturia).
• Poczucie pilności: Silna potrzeba oddania moczu, nawet przy niewielkim wypełnieniu pęcherza.
• Ból podczas stosunku płciowego: Dyspareunia, czyli ból podczas współżycia seksualnego.

Powikłania

• Obniżona jakość życia: Przewlekły ból i częste oddawanie moczu mogą znacząco wpływać na codzienne życie.
• Problemy emocjonalne: Depresja i lęki związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami życiowymi.

Zapobieganie

• Nieznane: Brak znanych metod zapobiegania śródmiąższowemu zapaleniu pęcherza.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny i badanie fizykalne: Ocena objawów przez lekarza.
• Cystoskopia: Badanie pęcherza moczowego za pomocą endoskopu w celu oceny ewentualnych zmian.
• Badania histopatologiczne: Analiza tkanek pęcherza w celu potwierdzenia diagnozy.

Leczenie

• Leki przeciwbólowe: Stosowanie leków w celu łagodzenia bólu.
• Terapie doustne i dożylne: Leki takie jak amitriptylina, hydroksyzyna, pentosan polisulfat.
• Instylacje pęcherza: Wprowadzanie leków bezpośrednio do pęcherza.
• Zabiegi chirurgiczne: Opcje takie jak neuromodulacja czy cystektomia w przypadku braku odpowiedzi na inne leczenie.

Nie ma jednego, uniwersalnego sposobu leczenia IC, a terapia bywa wieloetapowa. Stosuje się leki doustne (np. pentosan polisulfat), które pomagają odbudować warstwę ochronną nabłonka pęcherza. U niektórych pacjentek skuteczne są wlewy dopęcherzowe z heparyny czy DMSO, mające działanie przeciwzapalne i łagodzące. Fizjoterapia mięśni dna miednicy bywa pomocna, gdy dolegliwości bólowe współistnieją z nadmiernym napięciem tych struktur. W zaawansowanych przypadkach rozważa się neuromodulację nerwów krzyżowych lub nawet leczenie chirurgiczne. Kluczowe jest prowadzenie dzienniczka mikcji i unikanie czynników zaostrzających (kofeina, alkohol, ostre przyprawy).

Źródła (Śródmiąższowe Zapalenie Pęcherza):

• Y. Akiyama, Yi Luo, P. Hanno, D. Maeda, Y. Homma (2020) – Interstitial cystitis/bladder pain syndrome: The evolving landscape, animal models and future perspectives (tłum. Śródmiąższowe zapalenie pęcherza/zespół bolesnego pęcherza: ewoluujący krajobraz, modele zwierzęce i perspektywy na przyszłość)
• S. Yildirim, D. Shoskes, S. Kulkarni, P. Laguna (2020) – Urinary microbiome in uncomplicated and interstitial cystitis: is there any similarity? (tłum. Mikrobiom moczowy w nieskomplikowanym i śródmiąższowym zapaleniu pęcherza: czy istnieje jakiekolwiek podobieństwo?)
• Sofía Argüelles Rojas, José G Oviedo Ortega, Roberto Velasco Sordo (2021) – Interstitial Cystitis: Diagnosis and Treatment in a Pregnant Patient (tłum. Śródmiąższowe zapalenie pęcherza: diagnoza i leczenie u pacjentki w ciąży)
• M. Abernethy, Angie Tsuei (2021) – The bladder microbiome and interstitial cystitis: is there a connection? (tłum. Mikrobiom pęcherza i śródmiąższowe zapalenie pęcherza: czy istnieje związek?)
• T. Bschleipfer, B. Kaftan (2021) – Interstitial cystitis: interventions and surgery – more than a last resort? (tłum. Śródmiąższowe zapalenie pęcherza: interwencje i operacje – więcej niż ostateczność?)
• Elijah Ward, Sarah N. Bartolone, M. Chancellor, K. Peters, L. Lamb (2020) – Proteomic analysis of bladder biopsies from interstitial cystitis/bladder pain syndrome patients with and without Hunner’s lesions reveals differences in expression of inflammatory and structural proteins (tłum. Analiza proteomiczna biopsji pęcherza u pacjentów z śródmiąższowym zapaleniem pęcherza/zespółem bolesnego pęcherza z i bez zmian Hunnera ujawnia różnice w ekspresji białek zapalnych i strukturalnych)
• N. Osman, D. Bratt, A. Downey, F. Esperto, R. Inman, C. Chapple (2020) – A Systematic Review of Surgical interventions for the Treatment of Bladder Pain Syndrome/Interstitial Cystitis (tłum. Systematyczny przegląd interwencji chirurgicznych w leczeniu zespołu bolesnego pęcherza/śródmiąższowego zapalenia pęcherza)
• Y. Homma, Y. Akiyama, H. Tomoe, A. Furuta, T. Ueda, D. Maeda, A. Lin, H. Kuo, Ming-Huei Lee, Seung-June Oh, Joon Chul Kim, Kyu-Sung Lee (2020) – Clinical guidelines for interstitial cystitis/bladder pain syndrome (tłum. Wytyczne kliniczne dotyczące śródmiąższowego zapalenia pęcherza/zespółu bolesnego pęcherza)
• Hewei Xu, Nebiyu Elias Tamrat, Jie Gao, Jie Xu, Yiduo Zhou, Sicong Zhang, Zhengsen Chen, Yunpeng Shao, L. Ding, B. Shen, Zhongqing Wei (2021) – Combined Signature of the Urinary Microbiome and Metabolome in Patients With Interstitial Cystitis (tłum. Połączony podpis mikrobiomu moczowego i metabolomu u pacjentów z śródmiąższowym zapaleniem pęcherza)
• P. Rooney, Vijaya Krishna Kannala, Niranjan G. Kotla, Ana Benito, D. Dupin, I. Loinaz, L. Quinlan, Y. Rochev, A. Pandit (2020) – A high molecular weight hyaluronic acid biphasic dispersion as potential therapeutics for interstitial cystitis (tłum. Dwufazowa dyspersja kwasu hialuronowego o wysokiej masie cząsteczkowej jako potencjalna terapia śródmiąższowego zapalenia pęcherza)

---

B.11. Dermatozy żeńskich narządów płciowych (ang. Dermatoses of female genitalia)

Co to są dermatozy żeńskich narządów płciowych?

Dermatozy żeńskich narządów płciowych to choroby skóry i błon śluzowych występujące w okolicy sromu, krocza i niekiedy rozprzestrzeniające się na przyległe obszary. Mogą mieć charakter zapalny, alergiczny, autoimmunologiczny czy nawet nowotworowy. Objawy obejmują świąd, pieczenie, zaczerwienienie, łuszczenie się naskórka, pęcherze, nadżerki czy zgrubienia. Przyczynami są m.in. egzema, łuszczyca, liszaj twardzinowy, kontaktowe zapalenie skóry, opryszczka narządów płciowych czy drożdżyca. Diagnostyka często wymaga badania dermatologiczno-ginekologicznego i pobrania wycinków do badania histopatologicznego.

Leczenie

Metoda terapeutyczna zależy od konkretnej dermatozy. Infekcje (grzybicze, wirusowe, bakteryjne) leczy się odpowiednimi preparatami przeciwbakteryjnymi, przeciwgrzybiczymi lub przeciwwirusowymi. Schorzenia autoimmunologiczne (np. liszaj twardzinowy) wymagają często długotrwałego stosowania miejscowych sterydów bądź immunomodulatorów. Kontaktowe zapalenie skóry i egzemy łagodzą unikanie alergenu, preparaty przeciwzapalne i emolienty. Istotne jest też dbanie o właściwą higienę intymną: używanie delikatnych środków myjących, noszenie przewiewnej bielizny. Regularne kontrole u ginekologa i dermatologa ułatwiają monitorowanie postępów, zapobiegają zaostrzeniom i w porę wykrywają ewentualne zmiany nowotworowe.

---

B.11.1 Zapalne dermatozy sromu (ang. Inflammatory dermatoses of the vulva)

Co to są zapalne dermatozy sromu?

Zapalne dermatozy sromu to stany chorobowe obejmujące przewlekłe zmiany zapalne skóry i śluzówki w obrębie warg sromowych oraz otaczających tkanek. Obejmują rozmaite podłoża: autoimmunologiczne (liszaj twardzinowy, liszaj płaski), kontaktowe zapalenie skóry (reakcja alergiczna na kosmetyki, podpaski), infekcyjne (kandydoza, bakteryjne zapalenia) czy idiopatyczne (bez ustalonej wyraźnej przyczyny). Objawami są zaczerwienienie, obrzęk, pęcherzyki, nadżerki, świąd, pieczenie, a przy dłuższym utrzymywaniu się stanu zapalnego – bliznowacenie i zmiany w kształcie sromu.

Przyczyny

• Infekcje: Bakterie, wirusy i grzyby mogą powodować zapalenie.
• Zaburzenia immunologiczne: Choroby autoimmunologiczne, takie jak liszaj twardzinowy (lichen sclerosus) i liszaj płaski (lichen planus).
• Alergie: Reakcje alergiczne na produkty higieniczne i kosmetyki.
• Choroby zapalne skóry: Łuszczyca, egzema.

Objawy

• Swędzenie i pieczenie: Najczęstsze objawy zapalnych chorób skóry sromu.
• Ból: Szczególnie podczas stosunku płciowego (dyspareunia).
• Zmiany skórne: Czerwone, łuszczące się plamy, pęcherze, owrzodzenia.
• Wydzielina: Nieprawidłowa wydzielina z pochwy.

Powikłania

• Problemy psychiczne: Depresja i lęki związane z przewlekłymi objawami.
• Zaburzenia relacji: Problemy w życiu seksualnym i interpersonalnym.
• Obniżona jakość życia: Silne objawy mogą znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie.

Zapobieganie

• Higiena osobista: Unikanie drażniących środków higienicznych, noszenie bawełnianej bielizny.
• Zdrowy styl życia: Regularne ćwiczenia, zdrowa dieta.
• Edukacja i świadomość: Wiedza na temat chorób skóry sromu i ich leczenia.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny i badanie fizykalne: Ocena objawów przez lekarza.
• Testy laboratoryjne: Badania krwi, moczu, wymazów.
• Biopsje skóry: W celu potwierdzenia diagnozy.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: Kortykosteroidy, inhibitory kalcyneuryny.
• Leki przeciwinfekcyjne: Antybiotyki, leki przeciwgrzybicze.
• Terapie miejscowe: Kremy i maści łagodzące objawy.
• Fizjoterapia i techniki relaksacyjne: Pomocne w przypadku bólu przewlekłego.

Leczenie zależy od etiologii. W przypadku liszaja twardzinowego czy płaskiego stosuje się sterydy miejscowe o wysokiej sile działania, a w fazie przewlekłej – leki immunomodulujące. Alergiczne zapalenia skóry wymagają unikania czynnika drażniącego (zmiana środków higienicznych, bielizny), a przy nasilonych objawach – sterydów miejscowych i leków przeciwświądowych. Infekcje grzybicze i bakteryjne leczy się odpowiednimi preparatami przeciwbakteryjnymi, przeciwgrzybiczymi. Wspomagająco warto stosować delikatne preparaty do higieny intymnej i dbać o przewiewną, bawełnianą bieliznę. Systematyczne kontrole pozwalają ocenić przebieg leczenia i ewentualnie zmodyfikować terapię, jeśli objawy utrzymują się bądź nawracają.

Źródła (Zapalne Choroby Skóry Sromu):

• Nga N Nguyen, S. Corley (2020) – Geriatric Vulvar Dermatology (tłum. Dermatologia sromu u osób starszych)
• J. Krapf, L. Mitchell, M. Holton, A. Goldstein (2020) – Vulvar Lichen Sclerosus: Current Perspectives (tłum. Liszaj twardzinowy sromu: aktualne perspektywy)
• Sydney Rivera, Chandler Dykstra, Ann L Flood, D. Herbenick, Andrea L. DeMaria (2022) – “Worse Than Disappointing”: Prediagnostic Health Care Challenges of Women With Inflammatory Vulvar Dermatoses (tłum. „Gorsze niż rozczarowanie”: Wyzwania w opiece zdrowotnej przed diagnozą kobiet z zapalnymi dermatozami sromu)
• S. Prabhu, Swathy Krishna (2022) – Vulvar inflammatory disorders: A review (tłum. Zapalne zaburzenia sromu: przegląd)
• L. Boardman, C. Stockdale (2020) – Diagnosis and Management of Vulvar Skin Disorders: ACOG Practice Bulletin, Number 224 (tłum. Diagnoza i leczenie zaburzeń skóry sromu: Biuletyn praktyczny ACOG, numer 224)
• Y. Liu, J. Ji, N. Almadani, R. Crawford, C. Gilks, M. Kinloch, L. Hoang (2020) – Comparison of p53 immunohistochemical staining in differentiated vulvar intraepithelial neoplasia (dVIN) with that in inflammatory dermatoses and benign squamous lesions in the vulva (tłum. Porównanie barwienia immunohistochemicznego p53 w różnicowanej neoplazji śródnabłonkowej sromu (dVIN) z tym w zapalnych dermatozach i łagodnych zmianach płaskonabłonkowych w sromie)
• Jeanette R Comstock, Justin O Endo, R. Kornik (2020) – Adequacy of dermatology and ob-gyn graduate medical education for inflammatory vulvovaginal skin disease: A nationwide needs assessment survey (tłum. Adekwatność kształcenia dermatologicznego i ginekologicznego w zakresie zapalnych chorób skóry sromu: ogólnokrajowe badanie potrzeb)
• B. Luzar, Anamarija Truden, Lara Turk, V. Janša, F. Lewis, E. Calonje, Š. Smrkolj (2023) – Vulvar Lichen Planus Presenting as Chronic Vulvar Purpura (tłum. Liszaj płaski sromu prezentujący się jako przewlekła purpura sromu)
• H. Raef, S. Elmariah (2021) – Vulvar Pruritus: A Review of Clinical Associations, Pathophysiology and Therapeutic Management (tłum. Świąd sromu: przegląd skojarzeń klinicznych, patofizjologii i leczenia)
• Ashod Kherlopian, G. Fischer (2021) – Does compliance to topical corticosteroid therapy reduce the risk of development of permanent vulvar structural abnormalities in pediatric vulvar lichen sclerosus? A retrospective cohort study (tłum. Czy zgodność z terapią miejscowymi kortykosteroidami zmniejsza ryzyko rozwoju trwałych nieprawidłowości strukturalnych sromu w dziecięcym liszaju twardzinowym sromu? Badanie retrospektywne kohortowe)

---

B.11.1.1 Zapalenie skóry lub wyprysk żeńskich narządów płciowych (ang. Dermatitis or eczema of female genitalia)

Co to jest zapalenie skóry lub wyprysk żeńskich narządów płciowych?

Zapalenie skóry lub wyprysk (egzema) okolic intymnych to stan zapalny obejmujący powierzchnię skóry sromu, krocza czy okolic odbytu. Charakteryzuje się zaczerwienieniem, świądem, suchością, łuszczeniem czy tworzeniem się drobnych pęcherzyków. Przyczynami mogą być alergie kontaktowe (np. na kosmetyki, detergenty, podpaski), drażnienie mechaniczne (np. obcisła bielizna), grzybice oraz skłonności osobnicze do atopii. Często dochodzi do drapania, co nasila stan zapalny i może prowadzić do nadkażeń.

Leczenie

Podstawą leczenia jest unikanie czynnika wywołującego (jeśli uda się go zidentyfikować), co bywa kluczowe w przypadku alergii kontaktowej. Stosuje się maści i kremy zawierające sterydy lub inhibitory kalcyneuryny (takrolimus, pimekrolimus), ograniczające stan zapalny i świąd. Dodatkowo pomocne są preparaty nawilżające (emolienty) i środki przywracające prawidłowe pH skóry. W razie bakteryjnego lub grzybiczego nadkażenia konieczne bywa włączenie odpowiednich leków przeciwbakteryjnych lub przeciwgrzybiczych. Zaleca się też noszenie luźnej bielizny bawełnianej, unikanie intensywnie perfumowanych kosmetyków i ograniczenie drapania, np. przez stosowanie środków przeciwświądowych w nocy. Systematyczna kontrola ginekologiczno-dermatologiczna pomaga monitorować postępy i zapobiega nawrotom.

---

B.11.1.2 Liszaj twardzinowy sromu (ang. Lichen sclerosus of vulva)

Co to jest liszaj twardzinowy sromu?

Liszaj twardzinowy (lichen sclerosus) to przewlekła choroba zapalno-zwyrodnieniowa skóry i śluzówki sromu. Charakteryzuje się białawymi, ścieńczałymi zmianami, które mogą ulegać pękaniu i tworzeniu bolesnych nadżerek. Towarzyszy temu często silny świąd i uczucie pieczenia. W zaawansowanym stadium dochodzi do zbliznowacenia tkanek i zniekształcenia warg sromowych, a ryzyko wtórnych zmian nowotworowych (rak sromu) wzrasta, choć nadal pozostaje stosunkowo niskie. Przyczyny liszaja twardzinowego nie są do końca wyjaśnione, ale przypuszcza się podłoże autoimmunologiczne.

Leczenie

Najważniejszą formą leczenia jest długotrwałe stosowanie miejscowych sterydów o wysokiej sile działania, które ograniczają stan zapalny i łagodzą świąd. W niektórych przypadkach używa się inhibitorów kalcyneuryny (takrolimus, pimekrolimus). Konieczne jest też nawilżanie i ochrona skóry za pomocą emolientów. Regularne kontrole ginekologiczne i badanie w kierunku ewentualnych zmian przedrakowych są istotne, zwłaszcza przy utrzymujących się ogniskach nadżerek. Uporczywe lub rozległe zmiany, niepoddające się leczeniu zachowawczemu, mogą wymagać interwencji chirurgicznej (np. miejscowej plastyki). Zachowanie higieny i unikanie czynników drażniących (np. perfumowanych wkładek) pomaga zredukować dyskomfort.

---

B.11.2 Wrzodziejące lub nadżerkowe zaburzenia sromu (ang. Ulcerative or erosive disorders of the vulva)

Co to są wrzodziejące lub nadżerkowe zaburzenia sromu?

Wrzodziejące lub nadżerkowe zaburzenia sromu obejmują zmiany skórno-śluzówkowe, w których dochodzi do uszkodzenia powierzchni skóry (nadżerka) lub głębszych warstw (owrzodzenie). Przyczyną mogą być infekcje (opryszczka narządów płciowych, kiła), autoimmunologiczne zapalenia (liszaj płaski), czy nowotwory (rak płaskonabłonkowy). Objawy obejmują bolesność, pieczenie, świąd, a przy głębokich zmianach możliwe jest krwawienie i utrudnienie w codziennych czynnościach. Wrzody i nadżerki mogą sprzyjać nadkażeniom bakteryjnym, co dodatkowo zaostrza stan zapalny.

Przyczyny

• Infekcje: Bakterie, wirusy (np. wirus opryszczki, Epstein-Barr, COVID-19), grzyby.
• Choroby autoimmunologiczne: Choroba Crohna, Behçet, Lichen planus, lichen sclerosus.
• Reakcje na leki: Stałe odczyny polekowe.
• Alergie: Reakcje na kosmetyki, detergenty, lateks.
• Inne: Stres, traumy, czynniki hormonalne.

Objawy

• Bolesne owrzodzenia: Pojedyncze lub mnogie, często bolesne, z nekrotycznymi brzegami.
• Swędzenie i pieczenie: Często towarzyszy owrzodzeniom.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Wokół owrzodzeń.
• Problemy z oddawaniem moczu: Ból i dyskomfort podczas oddawania moczu.
• Zaczerwienienie i plamy: Często występujące obok erozji.

Powikłania

• Infekcje wtórne: Bakterie mogą infekować owrzodzoną skórę.
• Bliznowacenie: Może prowadzić do trwałych zmian anatomicznych sromu.
• Dysfunkcja seksualna: Ból i dyskomfort mogą wpływać na życie seksualne.

Zapobieganie

• Unikanie czynników drażniących: Stosowanie delikatnych środków higienicznych.
• Leczenie podstawowych chorób: Skuteczne leczenie chorób autoimmunologicznych i infekcji.
• Zdrowy styl życia: Redukcja stresu, zdrowa dieta.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny i badanie fizykalne: Ocena objawów przez lekarza.
• Testy laboratoryjne: Badania krwi, wymazy z owrzodzeń.
• Biopsje skóry: W celu potwierdzenia diagnozy.

Leczenie

• Leki przeciwinfekcyjne: Antybiotyki, leki przeciwwirusowe.
• Leki przeciwzapalne: Kortykosteroidy, inhibitory kalcyneuryny.
• Terapie miejscowe: Kremy i maści łagodzące objawy.
• Leki immunosupresyjne: W przypadkach chorób autoimmunologicznych.
• Interwencje chirurgiczne: W zaawansowanych przypadkach.

Kluczową rolę odgrywa diagnostyka: badanie ginekologiczne i w razie potrzeby biopsja zmiany w celu wykluczenia procesów nowotworowych. Infekcje leczy się odpowiednimi preparatami (np. przeciwwirusowymi przy opryszczce, antybiotykami przy kile). W autoimmunologicznych zapaleniach, takich jak liszaj płaski, stosuje się sterydy miejscowe, inhibitory kalcyneuryny, a w cięższych przypadkach – doustne leki immunosupresyjne. Odpowiednia higiena okolic intymnych oraz unikanie czynników drażniących (obcisła bielizna, perfumowane kosmetyki) łagodzą dolegliwości. W przypadku podejrzenia zmian nowotworowych lub niepoddających się leczeniu zachowawczemu rozważa się wycięcie chirurgiczne z marginesem zdrowych tkanek. Regularne wizyty kontrolne są kluczowe dla wczesnego wykrycia ewentualnej progresji.

Źródła (Wrzodziejące Choroby Sromu):

• S. A. Vismara, Sebastiano A. G. Lava, L. Kottanattu, G. Simonetti, L. Zgraggen, C. Clericetti, M. Bianchetti, G. Milani (2020) – Lipschütz’s acute vulvar ulcer: a systematic review (tłum. Ostry wrzód sromu Lipschütza: systematyczny przegląd)
• S. Popatia, Y. Chiu (2021) – Vulvar aphthous ulcer after COVID‐19 vaccination (tłum. Aftowy wrzód sromu po szczepieniu przeciw COVID‐19)
• S. Zare (2020) – Infectious disorders of the vulva (tłum. Choroby infekcyjne sromu)
• N. Sahar, W. Dahmani, E. Nour, H. Aya, B. Wafa, B. S. Aida, B. Ahlem, K. Mehdi, J. Hanene, J. Ali (2021) – Vulvar Crohn’s disease: A challenging diagnosis (tłum. Choroba Crohna sromu: trudna diagnoza)
• H. Lerner (2023) – Diagnosis and Management of Vulvar Ulcers: Part I—Common Vulvar Ulcers (tłum. Diagnoza i leczenie wrzodów sromu: Część I—Powszechne wrzody sromu)
• A. Vatopoulou, K. Dinas, E. Deligeoroglou, A. Papanikolaou (2021) – Genital ulceration in adolescent girls: a diagnostic challenge (tłum. Wrzodzenie narządów płciowych u nastoletnich dziewcząt: wyzwanie diagnostyczne)
• S. Prabhu, Swathy Krishna (2022) – Vulvar inflammatory disorders: A review (tłum. Zapalne zaburzenia sromu: przegląd)
• S. Soni, Vidya Yadav, V. Mendiratta, J. Yadav, M. Osama, Smita Singh (2023) – Granulomatous Vulvitis: A Rare Case of Chronic Inflammatory Hypertrophy of Vulvar Labia Related to Ulcerative Colitis (tłum. Ziarniniakowe zapalenie sromu: Rzadki przypadek przewlekłej zapalnej hipertrofii warg sromowych związanej z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego)
• E. Mastoraki, S. Niforatou-Daskalaki, C. Bunker, G. Kravvas (2023) – A case of COVID‐19‐related vulval ulceration coupled with genital viral shedding (tłum. Przypadek wrzodzenia sromu związanego z COVID‐19 w połączeniu z wydzielaniem wirusa z genitaliów)
• K. Fassett, S. Combs (2023) – Acute Vulvar Aphthous (Lipschütz) Ulcer After COVID-19 Vaccine: Two Cases (tłum. Ostry wrzód aftowy sromu (Lipschütza) po szczepieniu przeciw COVID-19: Dwa przypadki)

Źródła (Erozyjne Choroby Sromu):

• C. Haddadeen, J. Theaker, D. Rowen, H. Lotery (2020) – Acantholytic dyskeratosis of the vulva presenting with clinical features of vulval lichen sclerosus—A possible rare collision entity (tłum. Dyskeratoza akantolityczna sromu przedstawiająca się z klinicznymi cechami liszaja twardzinowego sromu—Możliwa rzadka kolizja)
• L. Sadownik, E. Koert, Ciana Maher, Kelly B. Smith (2020) – A Qualitative Exploration of Women’s Experiences of Living With Chronic Vulvar Dermatoses (tłum. Jakościowa eksploracja doświadczeń kobiet z przewlekłymi dermatozami sromu)
• K. Skullerud, P. Gjersvik, A. Pripp, E. Qvigstad, A. Helgesen (2021) – Apremilast for genital erosive lichen planus in women (the AP-GELP Study): study protocol for a randomised placebo-controlled clinical trial (tłum. Apremilast na genitalny erosyjny liszaj płaski u kobiet (badanie AP-GELP): protokół badania randomizowanego kontrolowanego placebo)
• O. Parygina, I. Smirnova, Y. Petunova, Ya.S. Kabushka, A. R. Zhelonkin (2022) – Vulvar lichen planus — clinical spectrum (results of a cross-sectional uncontrolled study) (tłum. Liszaj płaski sromu — spektrum kliniczne (wyniki badania przekrojowego niekontrolowanego))
• L. Boardman, C. Stockdale (2020) – Diagnosis and Management of Vulvar Skin Disorders: ACOG Practice Bulletin, Number 224 (tłum. Diagnoza i leczenie zaburzeń skóry sromu: Biuletyn praktyczny ACOG, numer 224)
• K. Boch, E. Langan, D. Zillikens, R. Ludwig, K. Kridin (2021) – Retrospective analysis of the clinical characteristics and patient‐reported outcomes in vulval lichen planus: Results from a single‐center study (tłum. Retrospektywna analiza cech klinicznych i wyników zgłaszanych przez pacjentów z liszajem płaskim sromu: Wyniki z badania jednoośrodkowego)
• T. Uzunçakmak, A. Karadağ, N. Akdeniz, Emin Özlü, E. Zemheri (2020) – Vulvovaginal-gingival Syndrome: As a Rare Variant of Erosive Lichen Planus (tłum. Zespół sromowo-pochwowo-dziąsłowy: Rzadka odmiana erosyjnego liszaja płaskiego)
• S. Prabhu, Swathy Krishna (2022) – Vulvar inflammatory disorders: A review (tłum. Zapalne zaburzenia sromu: przegląd)
• H. Rashid, J. Oldhoff, M. Esajas, G. Diercks, H. Pas, M. Bolling, B. Horváth (2021) – Juvenile and adult vulvar pemphigoid, an under recognized entity: Case series of fourteen patients (tłum. Młodzieńczy i dorosły pemfigoid sromu, niedoceniana jednostka: seria przypadków czternastu pacjentów)
• Tania Day, E. Wilkinson, D. Rowan, J. Scurry (2020) – Clinicopathologic Diagnostic Criteria for Vulvar Lichen Planus (tłum. Kryteria diagnostyczne kliniczno-patologiczne dla liszaja płaskiego sromu)

---

B.11.2.1 Aftoza sromu (ang. Vulval aphthosis)

Co to jest aftoza sromu?

Aftoza sromu to rzadkie schorzenie objawiające się powstawaniem bolesnych owrzodzeń lub nadżerek w okolicach warg sromowych i przedsionka pochwy. Zmiany te przypominają afty w jamie ustnej i mogą być związane z uogólnionymi chorobami zapalnymi (np. choroba Behçeta) lub występować samodzielnie. Pacjentki często odczuwają silny ból, pieczenie, trudności w utrzymaniu higieny i codziennych aktywnościach. Zmiany mogą nawracać cyklicznie, sprawiając, że stan staje się przewlekły.

Przyczyny

• Infekcje wirusowe: Wirusy takie jak Epstein-Barr, SARS-CoV-2.
• Szczepienia: Zgłoszono przypadki po szczepieniu na COVID-19.
• Czynniki immunologiczne: Reakcje immunologiczne wywołane infekcjami lub innymi czynnikami.

Objawy

• Bolesne owrzodzenia: Pojedyncze lub mnogie, często bolesne zmiany na skórze sromu.
• Swędzenie i pieczenie: Często towarzyszące owrzodzeniom.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Wokół owrzodzeń.
• Objawy ogólne: Gorączka, zmęczenie, złe samopoczucie.

Powikłania

• Bliznowacenie: Może prowadzić do trwałych zmian anatomicznych sromu.
• Dysfunkcja seksualna: Ból i dyskomfort mogą wpływać na życie seksualne.
• Infekcje wtórne: Bakterie mogą infekować uszkodzoną skórę.

Zapobieganie

• Unikanie czynników drażniących: Stosowanie delikatnych środków higienicznych.
• Szybkie leczenie infekcji: Wczesne rozpoznanie i leczenie infekcji wirusowych.
• Zdrowy styl życia: Redukcja stresu, zdrowa dieta.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny i badanie fizykalne: Ocena objawów przez lekarza.
• Testy laboratoryjne: Badania krwi, wymazy z owrzodzeń w celu identyfikacji infekcji.
• Biopsje skóry: W celu potwierdzenia diagnozy.

Leczenie

• Leki przeciwwirusowe: W przypadku infekcji wirusowych.
• Leki przeciwzapalne: Kortykosteroidy, inhibitory kalcyneuryny.
• Terapie miejscowe: Kremy i maści łagodzące objawy.
• Leki immunosupresyjne: W przypadkach autoimmunologicznych.

Terapia aftozy sromu opiera się głównie na leczeniu objawowym: stosowaniu preparatów miejscowo znieczulających, środków przeciwzapalnych i przeciwbakteryjnych (aby zapobiec nadkażeniom). Jeżeli zmiany są związane z chorobą Behçeta, konieczne bywa leczenie ogólnoustrojowe lekami immunosupresyjnymi (np. kolchicyna, sterydy, leki anty-TNF). Pomocna jest również higiena przy użyciu delikatnych płukanek antyseptycznych i noszenie przewiewnej bielizny. W razie nasilonych objawów można sięgnąć po doustne środki przeciwbólowe. Warto skonsultować się z reumatologiem czy dermatologiem, jeśli istnieje podejrzenie systemowego podłoża dolegliwości.

Źródła (Afty Sromu):

• Karen Fassett, S. Combs (2023) – Acute Vulvar Aphthous (Lipschütz) Ulcer After COVID-19 Vaccine: Two Cases (tłum. Ostry wrzód sromu Lipschütza po szczepieniu na COVID-19: dwa przypadki)
• Marlene Wijaya, C. Zhao, E. Forward, Y. Nguyen, Ashod Kherlopian, D. Jollow, Dalia Cardenes Trujillo, G. Fischer (2022) – Acute Vulvar Aphthous Ulceration After COVID-19 Vaccination: 3 Cases (tłum. Ostre wrzodzenie sromu po szczepieniu na COVID-19: 3 przypadki)
• S. Popatia, Y. Chiu (2021) – Vulvar aphthous ulcer after COVID‐19 vaccination (tłum. Wrzód sromu po szczepieniu na COVID-19)
• Anna V Wojcicki, K. O. O’Flynn O’Brien (2021) – Vulvar Aphthous Ulcer in an Adolescent After Pfizer-BioNTech (BNT162b2) COVID-19 Vaccination (tłum. Wrzód sromu u nastolatki po szczepieniu Pfizer-BioNTech (BNT162b2) na COVID-19)
• J. Christl, V. Alaniz, L. Appiah, E. Buyers, S. Scott, P. Huguelet (2021) – Vulvar Aphthous Ulcer in an Adolescent With COVID-19 (tłum. Wrzód sromu u nastolatki z COVID-19)
• I. Brambilla, Alice Moiraghi, Carmen Guarracino, C. Pistone, Enrico Tondina, G. Riccipetitoni, A. Raffaele, S. Cavaiuolo, M. Bertozzi, V. Brazzelli (2022) – Recurrent reactive non-sexually related acute genital ulcers: a risk factor for Behcet’s disease? (tłum. Nawracające reaktywne nie-seksualnie związane ostre wrzody genitalne: czynnik ryzyka choroby Behçeta?)

---

B.11.2.2 Owrzodzenie sromu (ang. Genital ulcer of vulva) JAK W B.1.1.4.

Szczegóły dotyczące owrzodzeń sromu, ich przyczyn i leczenia, zostały opisane w punkcie B.1.1.4. Owrzodzenie sromu (ang. Genital ulcer of vulva).

---

B.11.3 Zaburzenia czucia sromu (ang. Sensory disturbance of the vulva)

Co to są zaburzenia czucia sromu?

Zaburzenia czucia sromu obejmują wszelkie nieprawidłowości w percepcji bodźców dotykowych, bólowych czy temperatury w okolicach zewnętrznych narządów płciowych. Mogą przejawiać się nadwrażliwością (hyperestezją), obniżoną wrażliwością (hypoestezją) lub parestezjami (mrowienie, drętwienie). Przyczyną bywają urazy nerwów sromowych, zmiany zapalne, zakaźne lub metaboliczne (np. cukrzyca). W niektórych przypadkach zaburzenia są wynikiem stanów psychogennych albo towarzyszą im inne choroby nerwowo-mięśniowe.

Przyczyny

• Infekcje: Infekcje bakteryjne, wirusowe (np. HPV, HSV).
• Choroby autoimmunologiczne: Lichen sclerosus, lichen planus.
• Uszkodzenia nerwów: Neuropatia sromu, przewlekłe podrażnienie.
• Stany zapalne: Vulvodynia, dermatozy zapalne.
• Czynniki psychologiczne: Stres, depresja, lęki.

Objawy

• Ból: Może być stały lub okresowy, o różnym nasileniu.
• Swędzenie: Często intensywne, trudne do złagodzenia.
• Pieczenie: Uczucie palenia w okolicach sromu.
• Mrowienie: Uczucie mrowienia lub kłucia.
• Dyskomfort: Ogólny dyskomfort w okolicach narządów płciowych.

Powikłania

• Bliznowacenie: Może prowadzić do trwałych zmian anatomicznych sromu.
• Dysfunkcja seksualna: Ból i dyskomfort mogą wpływać na życie seksualne.
• Problemy psychiczne: Depresja, lęki, obniżona jakość życia.

Zapobieganie

• Unikanie drażniących substancji: Stosowanie delikatnych środków higienicznych.
• Leczenie podstawowych chorób: Skuteczne leczenie infekcji i stanów zapalnych.
• Zdrowy styl życia: Redukcja stresu, zdrowa dieta.

Diagnostyka

• Wywiad medyczny i badanie fizykalne: Ocena objawów przez lekarza.
• Testy laboratoryjne: Badania krwi, wymazy z sromu.
• Biopsje skóry: W celu potwierdzenia diagnozy.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: Kortykosteroidy, inhibitory kalcyneuryny.
• Leki przeciwinfekcyjne: Antybiotyki, leki przeciwwirusowe.
• Terapie miejscowe: Kremy i maści łagodzące objawy.
• Leki przeciwbólowe: Analgetyki, leki przeciwbólowe.
• Terapie psychologiczne: Terapia poznawczo-behawioralna, terapia wsparcia.

Terapia zależy od przyczyny: w infekcjach czy zapaleniach stosuje się środki przeciwbakteryjne lub przeciwgrzybicze, przy uszkodzeniach nerwów – rehabilitację i farmakoterapię wspomagającą regenerację. W sytuacji zaburzeń metabolicznych dąży się do unormowania poziomu cukru czy poprawy krążenia. Często wskazana jest fizjoterapia dna miednicy, a w przypadkach nadwrażliwości – leki przeciwbólowe lub przeciwdepresyjne w niskich dawkach w celu modulacji przekaźnictwa nerwowego. Pomocne bywają również maści znieczulające miejscowo. Regularne kontrole u ginekologa i ewentualnie neurologa pomagają ocenić skuteczność leczenia i ewentualnie je modyfikować.

Źródła (Zaburzenia Czucia Sromu):

• Yaseen Awad-Igbaria, Shilo Dadon, A. Shamir, A. Livoff, M. Shlapobersky, Jacob Bornstein, E. Palzur (2022) – Characterization of Early Inflammatory Events Leading to Provoked Vulvodynia Development in Rats (tłum. Charakterystyka wczesnych zdarzeń zapalnych prowadzących do rozwoju prowokowanej vulvodynii u szczurów)
• L. Micheletti, G. Radici, M. Preti (2020) – Vulva and Pain (tłum. Srom i ból)
• Salwa Abdullahi Idle, H. Coles, J. Johns (2023) – Vulval disorders in paediatric and adolescent patients and their management (tłum. Zaburzenia sromu u pacjentek pediatrycznych i młodzieżowych oraz ich leczenie)
• Mateja Perović, D. Jacobson, E. Glazer, C. Pukall, G. Einstein (2020) – Are you in pain if you say you are not? Accounts of pain in Somali-Canadian women with female genital cutting (FGC) (tłum. Czy odczuwasz ból, jeśli mówisz, że go nie odczuwasz? Relacje bólu u Somalijskich-Kanadyjskich kobiet z obrzezaniem narządów płciowych (FGC))
• S. Prabhu, Swathy Krishna (2022) – Vulvar inflammatory disorders: A review (tłum. Zapalne zaburzenia sromu: przegląd)
• L. Velikonja, O. Giovannetti, M. Adams, D. Tomalty (2022) – Innervation of the human vulvar vestibule: A comprehensive review (tłum. Unerwienie przedsionka sromu ludzkiego: kompleksowy przegląd)
• Gabriela Patla, A. Mazur-Bialy, Magdalena Humaj-Grysztar, Joanna Bonior (2023) – Chronic Vulvar Pain and Health-Related Quality of Life in Women with Vulvodynia (tłum. Przewlekły ból sromu i jakość życia związana ze zdrowiem u kobiet z vulvodynią)
• Sophie Bergeron, Barbara D. Reed, Ursula Wesselmann, Nina Bohm-Starke (2020) – Vulvodynia (tłum. Vulvodynia)
• A. Graziottin, F. Murina, D. Gambini, S. Taraborrelli, B. Gardella, M. Campo (2020) – Vulvar pain: The revealing scenario of leading comorbidities in 1183 cases (tłum. Ból sromu: ujawniający scenariusz wiodących współistniejących schorzeń w 1183 przypadkach)
• Karen Fassett, S. Combs (2023) – Acute Vulvar Aphthous (Lipschütz) Ulcer After COVID-19 Vaccine: Two Cases (tłum. Ostry wrzód aftowy sromu (Lipschütza) po szczepieniu na COVID-19: Dwa przypadki)

---

B.11.3.1 Świąd sromu (ang. Vulval pruritus)

Co to jest świąd sromu?

Świąd sromu to uporczywe uczucie swędzenia w okolicach warg sromowych i przedsionka pochwy, często zmuszające do drapania, co może prowadzić do powstania nadżerek czy wtórnych zakażeń. Przyczyną bywają infekcje (grzybicze, pasożytnicze, bakteryjne), alergie kontaktowe, dermatozy (liszaj twardzinowy, łuszczyca), zaburzenia metaboliczne (cukrzyca), a także suchość związana z niedoborem estrogenów w menopauzie. Niekiedy świąd ma charakter przewlekły, co utrudnia codzienne funkcjonowanie, sen i kontakty seksualne.

Leczenie

Leczenie wymaga ustalenia przyczyny: wykonania wymazów, badania dermatologicznego, oceny zaburzeń metabolicznych czy hormonalnych. Po rozpoznaniu stosuje się odpowiednią terapię (środki przeciwgrzybicze, antybiotyki, leki przeciwpasożytnicze, maści sterydowe lub nawilżające). Istotna jest higiena intymna z użyciem łagodnych preparatów, unikanie perfumowanych kosmetyków i noszenie przepuszczalnej bielizny bawełnianej. W przypadkach świądu idiopatycznego lub neuropatycznego można sięgnąć po leki modulujące przewodnictwo nerwowe (np. gabapentyna) bądź środki miejscowo znieczulające. Regularne kontrole ginekologiczno-dermatologiczne pozwalają ocenić efektywność leczenia i uniknąć nawrotów.

---

B.11.3.2 Liszaj pospolity sromu (ang. Lichen simplex of vulva)

Co to jest liszaj pospolity sromu?

Liszaj pospolity sromu (lichen simplex chronicus) to choroba skóry charakteryzująca się zgrubieniem i pogrubieniem naskórka w wyniku przewlekłego drapania lub pocierania. Najczęściej dotyczy obszaru warg sromowych i towarzyszy mu intensywny świąd, szczególnie dokuczliwy nocą. Skóra staje się pogrubiała, często ma bardziej szorstką fakturę i może być pokryta drobnymi nadżerkami spowodowanymi drapaniem. Przyczyną bywa reakcja na przewlekłe podrażnienie bądź inne dermatozy, które prowokują odruch drapania.

Leczenie

W leczeniu kluczowe jest przerwanie błędnego koła świąd–drapanie, co wymaga silnej samokontroli i stosowania leków łagodzących świąd (maści sterydowe, czasem antyhistaminowe). Zalecana jest higiena okolic intymnych, stosowanie delikatnych płynów myjących, unikanie ciasnej bielizny i drażniących kosmetyków. Na noc można stosować okłady chłodzące, a w cięższych przypadkach maści znieczulające miejscowo, aby zmniejszyć potrzebę drapania. Wsparcie psychologiczne lub trening relaksacyjny może pomóc w kontrolowaniu odruchu drapania, zwłaszcza jeśli ma ono podłoże nerwicowe. Regularne kontrole dermatologiczno-ginekologiczne są konieczne, by monitorować stan skóry i zapobiegać powikłaniom.

---

B.11.4 Przedrakowe lub złośliwe zaburzenia sromu (ang. Premalignant or malignant disorders of the vulva)

Co to są przedrakowe lub złośliwe zaburzenia sromu?

Przedrakowe lub złośliwe zaburzenia sromu obejmują zmiany, które mogą przekształcić się w raka sromu (lesje przedrakowe, np. VIN – Vulvar Intraepithelial Neoplasia) lub są już nowotworem złośliwym (głównie rak płaskonabłonkowy). Wczesne stadia przednowotworowe często nie dają dolegliwości bólowych, mogą objawiać się niewielkim zgrubieniem, przebarwieniem lub owrzodzeniem. Z czasem pacjentka może odczuwać świąd, pieczenie czy krwawienia. Czynnikami ryzyka są m.in. zakażenie wirusem HPV, palenie tytoniu, immunosupresja. Wczesne wykrycie daje większe szanse na skuteczne leczenie i zachowanie struktury sromu.

Leczenie

Rozpoznanie ustala się na podstawie badania klinicznego, kolposkopii sromu (wulwoskopii) i biopsji zmiany. Leczenie przedrakowych zmian VIN polega na wycięciu chirurgicznym zmiany lub zastosowaniu zabiegów ablacyjnych (laser CO2, elektrokoagulacja) – w zależności od rozległości i stopnia dysplazji. Przy zmianach złośliwych (rak sromu) niezbędna jest szersza operacja onkologiczna, czasem z usunięciem węzłów chłonnych pachwinowych, a w zaawansowanych przypadkach radioterapia lub chemioterapia. Regularne kontrole, również po wyleczeniu, są kluczowe dla wczesnego wykrycia nawrotów. Profilaktyka obejmuje szczepienia przeciw HPV, unikanie palenia tytoniu i utrzymanie zdrowego stylu życia.

---

B.11.4.1 Nowotwory złośliwe sromu (ang. Malignant neoplasms of vulva)

Co to są nowotwory złośliwe sromu?

Nowotwory złośliwe sromu obejmują głównie raka płaskonabłonkowego (około 90% przypadków), a rzadziej raka podstawnokomórkowego i czerniaka. Rozwijają się z nabłonka skóry i śluzówki sromu, nierzadko na tle zmian przedrakowych (VIN). Ryzyko zachorowania zwiększa infekcja HPV, palenie papierosów, obniżona odporność czy starszy wiek. Rak sromu objawia się początkowo niepozornymi zmianami, takimi jak niewielki guzek, owrzodzenie, przebarwienie czy przewlekły świąd sromu. Z czasem może pojawić się ból, krwawienie, powiększenie węzłów chłonnych pachwinowych.

Leczenie

Leczenie zależy od zaawansowania choroby, potwierdzanego badaniem histopatologicznym i diagnostyką obrazową (USG, TK, MRI). W stadium wczesnym stosuje się chirurgiczne wycięcie zmiany z odpowiednim marginesem zdrowych tkanek, często z usunięciem węzłów chłonnych pachwinowych. W bardziej zaawansowanych przypadkach konieczne może być rozleglejsze wycięcie struktur sromu, połączone z radioterapią lub chemioterapią uzupełniającą. Rehabilitacja po operacji obejmuje dbałość o gojenie ran i wsparcie psychologiczne, zważywszy na utratę części narządów płciowych zewnętrznych. Regularne kontrole onkologiczne pozwalają wykryć ewentualne nawroty choroby i odpowiednio szybko podjąć leczenie.

---

B.11.4.1.1 Rak podstawnokomórkowy sromu (ang. Basal cell carcinoma of vulva)

Co to jest rak podstawnokomórkowy sromu?

Rak podstawnokomórkowy (BCC) sromu to rzadki nowotwór złośliwy wywodzący się z warstwy podstawnej naskórka. Znacznie częściej występuje w okolicy skóry odsłoniętej (twarz, kończyny), dlatego w okolicach intymnych jest diagnozowany stosunkowo rzadko. Objawia się zwykle wolno rosnącą zmianą w postaci guzka, wrzodu lub niegojącej się ranki z charakterystycznym perlanym brzegiem. Choć BCC rzadko daje przerzuty, może niszczyć tkanki miejscowo, prowadząc do rozległych ubytków.

Leczenie

Złotym standardem jest chirurgiczne wycięcie zmiany z marginesem zdrowych tkanek. Ze względu na lokalizację w okolicy sromu istotne jest zachowanie równowagi między radykalnością zabiegu a zachowaniem funkcji i estetyki. Przy zmianach niewielkich, powierzchownych bywa możliwe zastosowanie mniej inwazyjnych metod (np. łyżeczkowanie z elektrokoagulacją, krioterapia), ale w obrębie sromu stosuje się je rzadko. Po leczeniu wskazane są kontrole onkologiczne, aby wykluczyć wznowę. Profilaktyka obejmuje unikanie nadmiernego drażnienia skóry, a we wczesnym wykrywaniu pomagają regularne wizyty ginekologiczne.

---

B.11.4.1.2 Czerniak sromu (ang. Melanoma of vulva)

Co to jest czerniak sromu?

Czerniak sromu to złośliwy nowotwór melanocytów – komórek barwnikowych skóry, występujący w okolicy sromu, rzadko w porównaniu do czerniaka skóry na innych obszarach ciała. Objawia się zazwyczaj ciemno zabarwioną plamą, guzkiem lub owrzodzeniem, czasem towarzyszy mu krwawienie lub świąd. Może rozwijać się na tle istniejących zmian barwnikowych (znamion) albo pojawiać się de novo. W związku z rzadkością występowania i brakiem typowych symptomów, diagnoza bywa często opóźniona.

Leczenie

Leczenie polega głównie na chirurgicznym wycięciu zmiany z odpowiednim marginesem, niekiedy konieczne jest usunięcie węzłów chłonnych pachwinowych. W zależności od głębokości nacieku (wg wskaźnika Breslowa) i stadium zaawansowania może być wskazana radioterapia lub immunoterapia. Ze względu na agresywny charakter czerniaka i tendencję do wczesnych przerzutów, istotne jest wczesne wykrycie i szybkie działanie. Po leczeniu pacjentka powinna pozostawać pod stałą opieką onkologiczną, aby wcześnie wykryć ewentualne wznowy czy przerzuty. Regularna samokontrola i konsultacje ginekologiczne lub dermatologiczne zwiększają szanse na szybkie wyłapanie nietypowych zmian.

---

B.11.4.1.3 Rak płaskonabłonkowy sromu (ang. Squamous cell carcinoma of vulva)

Co to jest rak płaskonabłonkowy sromu?

Rak płaskonabłonkowy sromu to najczęstszy typ złośliwego nowotworu tych okolic, wywodzący się z nabłonka wielowarstwowego płaskiego. Rozwija się najczęściej na tle zmian przedrakowych (VIN) i może być związany z długoletnią infekcją wirusem HPV, paleniem tytoniu i obniżoną odpornością. Objawia się początkowo niewielkim zgrubieniem, zmianą wrzodziejącą lub przebarwioną okolicą, co towarzyszy mu swędzenie, pieczenie bądź niewielkie krwawienie. Z czasem dochodzi do powiększenia guza i naciekania otaczających tkanek, a w zaawansowanych stadiach – do przerzutów do węzłów pachwinowych.

Leczenie

Terapia zależy od stadium zaawansowania i obejmuje chirurgiczne wycięcie zmiany z marginesem zdrowych tkanek, często łącznie z usunięciem węzłów chłonnych pachwinowych. W przypadkach zaawansowanych lub w razie przeciwwskazań do rozległego zabiegu stosuje się radioterapię, a niekiedy chemioterapię wspomagającą. Ważnym elementem jest prewencja (szczepienia HPV, unikanie palenia), a także wczesne wykrywanie zmian przedrakowych – regularna wulwoskopia i badanie ginekologiczne. Rekonwalescencja może być trudna ze względu na lokalizację, dlatego zaleca się wsparcie pielęgnacyjne i psychologiczne. Regularne kontrole po leczeniu pozwalają wykryć ewentualne wznowy na wczesnym etapie.

---

B.11.4.2 Rak in situ sromu (ang. Carcinoma in situ of vulva)

Co to jest rak in situ sromu?

Rak in situ sromu to stan przedinwazyjny nowotworu, w którym komórki wykazują cechy atypii nowotworowej, ale nie przekraczają błony podstawnej nabłonka. Określa się go też mianem pełnościennej dysplazji nabłonkowej lub VIN (Vulvar Intraepithelial Neoplasia). Zmiany te mogą przez długi czas pozostawać bezobjawowe lub wywoływać niewielki świąd, plamy o innym zabarwieniu niż otaczająca skóra. Z czasem, bez leczenia, część z nich może przekształcić się w raka inwazyjnego.

Leczenie

Diagnozę stawia się po badaniu wulwoskopowym i pobraniu wycinków do oceny histopatologicznej. Leczenie polega na wycięciu zmiany w granicach zdrowych tkanek (wide local excision) bądź na ablacji laserowej, w zależności od rozległości i lokalizacji. Przy wykryciu wieloogniskowych lub nawracających zmian można rozważać bardziej rozległe zabiegi, a w przypadkach związanych z HPV – stosuje się też metody wzmacniające odpowiedź immunologiczną. Kluczowe jest regularne monitorowanie pacjentki, by wcześnie wychwycić ewentualne nowe ogniska dysplazji i zapobiec rozwojowi raka inwazyjnego.

---

B.11.4.2.1 Choroba Pageta sromu (ang. Vulval Paget disease)

Co to jest choroba Pageta sromu?

Choroba Pageta sromu to rzadki nowotwór śródnabłonkowy (in situ) obejmujący nabłonek sromu, zwykle wywodzący się z gruczołów apokrynowych. Manifestuje się czerwonawymi, łuszczącymi się lub sączącymi zmianami na skórze sromu, które mogą przypominać egzemę czy stan zapalny. Często towarzyszy mu intensywny świąd i pieczenie, co skłania pacjentkę do poszukiwania pomocy lekarskiej. W niektórych przypadkach choroba Pageta może współistnieć z ogniskami nowotworowymi w innych narządach (np. w przewodzie pokarmowym lub układzie moczowym).

Leczenie

Rozpoznanie stawia się poprzez biopsję zmiany. Podstawowym leczeniem jest szerokie wycięcie chirurgiczne z marginesem zdrowych tkanek, jednak choroba Pageta ma skłonność do nawrotów, co czasem wymusza kolejne operacje. W przypadku dużych i trudno operacyjnych zmian rozważa się radioterapię lub terapie miejscowe (np. imikwimod), ale o mniejszej skuteczności. Ważne jest też poszukiwanie ewentualnych ognisk nowotworowych w innych narządach (badania obrazowe, endoskopia) ze względu na możliwość współwystępowania z chorobą Pageta sromu. Kontrole po leczeniu powinny być systematyczne, aby wcześnie rozpoznać ewentualne wznowy.

---

B.11.4.2.2 Śródnabłonkowa neoplazja sromu, niezależna od HPV (ang. Vulvar intraepithelial neoplasia, HPV-independent)

Co to jest śródnabłonkowa neoplazja sromu niezależna od HPV?

Śródnabłonkowa neoplazja sromu (VIN) niezależna od HPV to przedrakowa zmiana w nabłonku sromu, powstająca nie wskutek infekcji wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV), lecz innych procesów, np. długotrwałych stanów zapalnych czy liszaja twardzinowego. Zmiana ta wykazuje cechy dysplazji (nieprawidłowości komórkowych), ale nie koreluje z obecnością typów HPV wysokiego ryzyka. Jest częstsza u starszych kobiet, w przeciwieństwie do postaci HPV-zależnej, którą częściej diagnozuje się u kobiet młodszych.

Leczenie

Leczenie polega na chirurgicznym usunięciu ogniska dysplazji (wide local excision) lub ablacji laserowej, w zależności od wielkości i lokalizacji zmiany. Wspomagająco istotne jest leczenie ewentualnych towarzyszących zmian takich jak liszaj twardzinowy. Ze względu na ryzyko przejścia w raka płaskonabłonkowego konieczne są regularne kontrole (wulwoskopia, badanie ginekologiczne), a w razie niepełnej resekcji – ponowna interwencja. W przypadku niewielkich zmian zlokalizowanych powierzchownie możliwe jest też zastosowanie miejscowych preparatów immunomodulujących (np. imikwimod), choć efekty nie zawsze są trwałe. Profilaktyka obejmuje unikanie czynników drażniących i prawidłową higienę.

---

B.11.4.2.3 Wysokiego stopnia śródnabłonkowa neoplazja płaskonabłonkowa sromu, związana z HPV (ang. High grade squamous intraepithelial lesion of vulva, HPV-associated)

Co to jest wysokiego stopnia śródnabłonkowa neoplazja płaskonabłonkowa sromu, związana z HPV?

Jest to zmiana przedrakowa określana często skrótem HSIL (High Grade Squamous Intraepithelial Lesion) w obrębie nabłonka sromu, wynikająca z infekcji onkogennymi typami wirusa HPV. Odpowiada za nią głównie HPV typ 16 lub 18, które indukują transformację dysplastyczną nabłonka. Wysokie ryzyko progresji do raka inwazyjnego sprawia, że konieczne jest szybkie rozpoznanie i leczenie. Klinicznie zmiana może wyglądać jak białawe, czerwone lub brązowawe ognisko, często swędzące czy piekące.

Leczenie

Postępowanie obejmuje wycięcie zmiany (excisio) lub ablację laserową przy mniejszych, wyraźnie ograniczonych ogniskach. Materiał zawsze powinien być badany histopatologicznie, by ocenić stopień dysplazji i wykluczyć inwazję nowotworową. Przy rozległych, wieloogniskowych zmianach, lub nawrotach, może być konieczna szersza operacja. Uzupełniająco rozważa się immunoterapię miejscową (imikwimod) w niektórych przypadkach. Pacjentka powinna również wykonać badanie cytologiczne szyjki macicy, bo HPV bywa przyczyną wieloogniskowych zmian w układzie rozrodczym. Regularne kontrole są kluczowe, by wcześnie wychwycić ewentualne wznowy lub nowe ogniska.

---

B.11.5 Melanotyczna plamka sromu (ang. Vulval melanotic macule)

Co to jest melanotyczna plamka sromu?

Melanotyczna plamka sromu to łagodna zmiana barwnikowa, zwykle niewielka, płaska i ciemno zabarwiona, powstała w wyniku lokalnego nagromadzenia melaniny. Przypomina pieprzyk lub plamkę soczewicowatą, niekiedy pojawia się jako przebarwienie pourazowe lub posłoneczne. Plamki te przeważnie nie stanowią zagrożenia, jednak wymagają odróżnienia od zmian nowotworowych, zwłaszcza czerniaka sromu. Brak cech szybkiego wzrostu, niejednorodnego zabarwienia czy owrzodzenia sugeruje łagodny charakter.

Leczenie

Jeśli plamka jest typowa klinicznie i nie budzi wątpliwości co do łagodnego charakteru, zazwyczaj wystarcza obserwacja. W razie jakichkolwiek podejrzeń (nagłe powiększenie, zmiana koloru czy brzegu, krwawienie) konieczna jest biopsja lub wycięcie zmiany z marginesem, by wykluczyć melanomę. Zabieg usunięcia jest prosty, przeprowadzany w znieczuleniu miejscowym. Pacjentka powinna systematycznie kontrolować stan plamki, by wychwycić ewentualne niepokojące symptomy. Profilaktycznie zaleca się unikanie nadmiernej ekspozycji na słońce (opalanie), a w przypadku innych znamion barwnikowych – regularne badania dermatologiczne.

---

B.12. Zaburzenia rozwoju narządów płciowych (ang. Disorders of genital development)

Co to są zaburzenia rozwoju narządów płciowych?

Zaburzenia rozwoju narządów płciowych to grupa zróżnicowanych wad powstających w trakcie embriogenezy, prowadzących do nieprawidłowej struktury lub funkcji gonad, zewnętrznych narządów płciowych i przewodów rozrodczych. Obejmują m.in. zaburzenia różnicowania płci (np. zespół niewrażliwości na androgeny), dysgenezję gonad (np. Turner 45,X), wady budowy macicy, pochwy czy sromu. Często objawiają się nieprawidłowym wyglądem zewnętrznych narządów płciowych przy urodzeniu lub problemami z miesiączkowaniem, płodnością i rozwojem płciowym w okresie dojrzewania. Diagnostyka wymaga kompleksowego podejścia, w tym badań hormonalnych, genetycznych, obrazowych i oceny klinicznej.

Leczenie

Postępowanie terapeutyczne zależy od rodzaju i stopnia wady. Czasem konieczna jest korekta chirurgiczna w dzieciństwie lub okresie dojrzewania, aby zapewnić prawidłową anatomię i funkcję (np. rekonstrukcja pochwy, korekcja wad macicy). W zaburzeniach różnicowania płci podejmuje się decyzje dotyczące płci wychowania, co bywa trudne etycznie i emocjonalnie. Ważną rolę pełni wsparcie psychologiczne i seksuologiczne, zwłaszcza jeśli wady wpływają na tożsamość płciową lub zdolność do reprodukcji. Niektóre zaburzenia wymagają hormonoterapii (np. estrogenizacja przy niewydolności jajników), a przy planowaniu ciąży – metod wspomaganego rozrodu. Kontrole specjalistyczne (ginekologiczne, endokrynologiczne, genetyczne) umożliwiają monitorowanie postępów i modyfikowanie leczenia w zależności od potrzeb pacjenta.

---

B.12.1 Zespół MURCS (ang. MURCS association)

Co to jest zespół MURCS?

Zespół MURCS (Müllerian duct aplasia, Renal agenesis, and Cervicothoracic somite dysplasia) to rzadkie zaburzenie rozwoju obejmujące aplazję struktur wywodzących się z przewodów Müllera (macicy i/lub górnej części pochwy), jednoczesny brak nerki (agenezja nerek jednostronna lub obustronna) oraz nieprawidłowości kręgów szyjnych i piersiowych (dysplazja somityczna). Klinicznie pacjentki prezentują się pierwotnym brakiem miesiączki (jeśli brakuje macicy i/lub pochwy), wadami układu kostnego i moczowego. Diagnostyka wymaga badań obrazowych (USG, MRI), konsultacji nefrologicznej i ortopedycznej.

Leczenie

Terapia koncentruje się na korygowaniu wad rozwojowych narządów płciowych (np. tworzenie pochwy metodą chirurgiczną), usprawnieniu układu moczowego (jeśli brakuje jednej nerki, konieczne są kontrole funkcji drugiej) oraz rehabilitacji ortopedycznej przy anomaliach kręgosłupa. Pacjentki z zespołem MURCS zazwyczaj nie mają możliwości naturalnego zajścia w ciążę z powodu aplazji macicy. Jeśli jajniki funkcjonują, rozważane może być macierzyństwo zastępcze (surogatka). Ważne jest wsparcie psychologiczne, bo wady rozwojowe przekładają się na samoocenę i poczucie kobiecości. Regularne kontrole u ginekologa, nefrologa i ortopedy pozwalają wcześnie wykrywać powikłania i dbać o wieloaspektowe zdrowie pacjentki.

---

B.12.2 Wynicowanie kloaki (ang. Cloacal exstrophy)

Co to jest wynicowanie kloaki?

Wynicowanie kloaki to ciężka wada rozwojowa, w której dochodzi do nieprawidłowego rozszczepienia dolnej części jamy brzusznej, miednicy i układu moczowo-płciowego. W efekcie pęcherz moczowy oraz jelito mogą być wynicowane na zewnątrz, a narządy płciowe zewnętrzne – rozdzielone lub niedorozwinięte. Dziecko rodzi się z odsłoniętymi tkankami, narażonymi na infekcje i urazy. Jest to wada zagrażająca życiu, wymagająca natychmiastowej interwencji medycznej.

Leczenie

Bezpośrednio po urodzeniu niezbędna jest stabilizacja noworodka i ochrona odsłoniętych struktur przed zakażeniem czy urazem. Kolejnym krokiem są wieloetapowe zabiegi chirurgiczne przywracające ciągłość przewodu pokarmowego i układu moczowego. Czasami konieczne jest wyłonienie stomii, by zabezpieczyć odpływ moczu lub kału. Rekonstrukcja narządów płciowych zależy od stopnia zniszczeń anatomicznych i może wymagać specjalistycznych operacji plastycznych przeprowadzanych w późniejszym dzieciństwie lub okresie dojrzewania. Leczenie jest wielodyscyplinarne (chirurg, urolog, ortopeda, ginekolog), a opieka psychologiczna i rehabilitacja odgrywają kluczową rolę w poprawie jakości życia pacjentów z tak złożoną wadą.

---

B.13. Nowotwory żeńskich narządów płciowych (ang. Neoplasms of the female genital organs)

Co to są nowotwory żeńskich narządów płciowych?

Nowotwory żeńskich narządów płciowych to zmiany rozrostowe rozwijające się w obrębie macicy, jajników, szyjki macicy, pochwy lub sromu. Mogą mieć charakter łagodny (np. mięśniaki macicy, torbiele jajnika) bądź złośliwy (np. rak szyjki macicy, rak endometrium, rak jajnika). Często wykrywane są podczas rutynowych badań ginekologicznych (cytologia, USG przezpochwowe), chociaż niektóre z nich, zwłaszcza złośliwe, przez długi czas nie dają wyraźnych objawów. Na powstanie nowotworów wpływają m.in. czynniki genetyczne, hormonalne, immunologiczne oraz środowiskowe (palenie tytoniu, zakażenia HPV). Wczesne rozpoznanie i leczenie istotnie zwiększają szanse na wyleczenie, dlatego tak istotne są badania przesiewowe i profilaktyka.

Leczenie

Metody terapii różnią się w zależności od rodzaju, lokalizacji i zaawansowania nowotworu. W przypadku zmian łagodnych, takich jak mięśniaki czy torbiele, często wystarczy obserwacja lub leczenie zachowawcze bądź chirurgiczne (np. wyłuszczenie zmiany). Nowotwory złośliwe leczy się najczęściej operacyjnie, niekiedy w połączeniu z radioterapią, chemioterapią lub leczeniem celowanym. Kluczową rolę odgrywają badania kontrolne, pozwalające ocenić skuteczność terapii i wykluczyć wznowy. Ważne jest też wsparcie psychologiczne, rehabilitacja i profilaktyka wtórna (np. szczepienia przeciw HPV, regularne badania cytologiczne), aby zminimalizować ryzyko nawrotu choroby lub powstania nowych ognisk.

---

B.13.1 Nowotwory o niepewnym zachowaniu żeńskich narządów płciowych (ang. Neoplasms of uncertain behaviour of female genital organs)

Co to są nowotwory o niepewnym zachowaniu żeńskich narządów płciowych?

Nowotwory o niepewnym zachowaniu to takie, których potencjał złośliwości nie jest jednoznacznie określony w momencie rozpoznania histopatologicznego. Mogą zachowywać się łagodnie lub wykazywać tendencję do progresji, a ocena często zależy od dodatkowych cech mikroskopowych i przebiegu klinicznego. Przykładami mogą być niektóre guzy jajnika o niejednoznacznym utkaniu, atypowe zmiany w endometrium czy guzy borderline. Tego typu nowotwory zwykle wymagają starannego monitorowania, ponieważ istnieje ryzyko przekształcenia w postać bardziej agresywną. Pacjentka zazwyczaj przechodzi dodatkowe badania obrazowe i laboratoryjne, aby lepiej ocenić dynamikę zmiany.

Leczenie

Wybór postępowania zależy od lokalizacji, wielkości oraz wyników szczegółowej oceny histopatologicznej. Często wykonuje się zabieg chirurgiczny (np. wycięcie guza lub wyłuszczenie zmiany przy zachowaniu zdrowych tkanek), by całkowicie usunąć podejrzaną zmianę oraz uzyskać materiał do dalszych analiz. Jeśli nie ma cech wyraźnej złośliwości, a marginesy są wolne od nacieku, niekiedy wystarczy obserwacja i regularne kontrole ginekologiczne. Przy podejrzeniu progresji lub obecności czynników ryzyka, lekarz może zalecić bardziej radykalną operację lub uzupełniającą terapię (np. chemioterapię). Ważne jest też wsparcie psychologiczne i utrzymanie kontaktu z zespołem leczenia onkologicznego w celu bieżącej oceny stanu klinicznego.

---

B.13.2 Nowotwory o nieznanym zachowaniu żeńskich narządów płciowych (ang. Neoplasms of unknown behaviour of female genital organs)

Co to są nowotwory o nieznanym zachowaniu żeńskich narządów płciowych?

Nowotwory o nieznanym zachowaniu to guzowate zmiany, dla których nie można określić charakteru (łagodny czy złośliwy) na podstawie dostępnych badań. Materiał histopatologiczny nie daje jednoznacznej odpowiedzi, a przebieg kliniczny bywa nietypowy. Takie guzy mogą wykazywać częściowo cechy atypii, ale bez ewidentnych znamion inwazji. Zdarza się, że w toku dalszej obserwacji i powtórnych badań histopatologicznych okazują się one łagodne, borderline lub agresywnym rakiem. Taką diagnozę stawia się zwykle przejściowo, zanim uzyska się dodatkowe informacje.

Leczenie

Podobnie jak w przypadku nowotworów o niepewnym zachowaniu, często zaleca się leczenie operacyjne w celu radykalnego usunięcia zmiany i uzyskania większej ilości materiału do analizy. Po zabiegu pacjentka przechodzi regularne kontrole kliniczne, USG, a czasem również badania laboratoryjne (markery nowotworowe, np. CA-125). W razie wystąpienia cech progresji wdraża się terapie onkologiczne typowe dla złośliwych guzów (chemio- lub radioterapię). Jeśli dodatkowe badania sugerują charakter łagodny, dalsze postępowanie ogranicza się do obserwacji. W każdym wypadku kluczowa jest ścisła współpraca z onkologiem i ginekologiem w celu szybkiego reagowania na ewentualne zmiany w przebiegu choroby.

---

B.13.3 Rak in situ szyjki macicy (ang. Carcinoma in situ of cervix uteri)

Co to jest rak in situ szyjki macicy?

Rak in situ szyjki macicy to przedinwazyjna postać raka, w której komórki nowotworowe są ograniczone do nabłonka wyścielającego szyjkę macicy i nie przekraczają błony podstawnej. Często określa się go mianem CIN 3 (Cervical Intraepithelial Neoplasia grade 3). Jest to etap poprzedzający raka inwazyjnego, związany najczęściej z zakażeniem onkogennymi typami wirusa HPV. Zazwyczaj nie daje wyraźnych objawów i bywa wykrywany dzięki regularnym badaniom cytologicznym lub kolposkopowym. Nieleczony może przekształcić się w raka inwazyjnego, co czyni profilaktykę i wczesną diagnostykę kluczowymi działaniami.

Leczenie

Leczenie raka in situ polega głównie na usunięciu zmienionego nabłonka. Najczęściej wykonuje się zabiegi takie jak konizacja (wycięcie stożka szyjki macicy) nożem chirurgicznym lub techniką LEEP/LEEP (pętlą elektrochirurgiczną). Inną metodą bywa ablacja laserowa czy wymrożenie (krioterapia) obszaru z dysplazją, o ile zmiana jest dobrze widoczna i niewielka. Materiał z konizacji poddaje się badaniu histopatologicznemu, by potwierdzić usunięcie całego ogniska i wykluczyć naciekanie w głąb tkanek. Po zabiegu pacjentka powinna regularnie wykonywać cytologię i kolposkopię, aby zapobiec nawrotowi i wcześnie wykryć ewentualne nowe dysplastyczne zmiany.

---

B.13.3.1 Wysokiego stopnia śródnabłonkowa neoplazja płaskonabłonkowa szyjki macicy (ang. High grade squamous intraepithelial lesion of cervix uteri)

Co to jest wysokiego stopnia śródnabłonkowa neoplazja płaskonabłonkowa szyjki macicy?

Wysokiego stopnia śródnabłonkowa neoplazja płaskonabłonkowa szyjki macicy, określana często jako HSIL, odpowiada zmianom od CIN 2 do CIN 3 (Cervical Intraepithelial Neoplasia). Oznacza znaczne nasilenie dysplazji komórek nabłonka szyjki macicy, zwykle powiązane z zakażeniem onkogennymi typami HPV (zwłaszcza HPV 16 i 18). HSIL jest etapem przedrakowym o dużej możliwości progresji do inwazyjnego raka szyjki macicy, jeśli nie zostanie poddany leczeniu. Kobiety z HSIL często nie odczuwają żadnych dolegliwości, a zmiana bywa wykrywana w badaniu cytologicznym i potwierdzana w kolposkopii i biopsji.

Leczenie

W przypadku HSIL postępowanie najczęściej obejmuje dokładną ocenę kolposkopową, a następnie wycięcie zmiany (konizacja chirurgiczna, LEEP/LEEP lub ablacja), aby zapobiec progresji do raka inwazyjnego. Wycięty materiał jest badany histopatologicznie w celu potwierdzenia braku nacieku w obrębie marginesów. Przy braku pewności co do pełnego usunięcia zmiany lub przy podejrzeniu mikroinwazji może być konieczna kolejna, bardziej rozległa interwencja. Po zakończonym leczeniu pacjentka powinna regularnie wykonywać badania cytologiczne i HPV, aby wcześnie wychwycić ewentualny nawrót dysplazji. Szczepienia przeciwko HPV i unikanie czynników ryzyka (m.in. palenia) wspierają profilaktykę nawrotu lub nowej infekcji.

---

B.13.4 Rak in situ endometrium (ang. Carcinoma in situ of endometrium)

Co to jest rak in situ endometrium?

Rak in situ endometrium to wyjątkowo rzadka postać zmian przedinwazyjnych w obrębie błony śluzowej trzonu macicy (endometrium). Oznacza, że komórki wykazują cechy złośliwości, ale bez naciekania w głąb warstw endometrium. Najczęściej rozwój nowotworowy w endometrium przebiega bezpośrednio z rozrostu atypowego (hyperplasia atypica), a stadium „carcinoma in situ” bywa trudne do jednoznacznego rozróżnienia w badaniu histopatologicznym. Klinicznie może się objawiać nieprawidłowym krwawieniem z macicy, głównie w okresie okołomenopauzalnym lub pomenopauzalnym.

Leczenie

Ze względu na potencjalne ryzyko progresji do raka inwazyjnego zaleca się leczenie zbliżone do postępowania w przypadku rozrostu atypowego endometrium. Najczęściej polega ono na chirurgicznym usunięciu macicy (histerektomia), ewentualnie wraz z przydatkami, zwłaszcza u pacjentek, które zakończyły plany rozrodcze. U młodszych kobiet, pragnących zachować płodność, można rozważyć leczenie hormonalne wysokimi dawkami gestagenów pod ścisłą kontrolą histopatologiczną. Po terapii konieczne są regularne kontrole ginekologiczne i badania USG, aby wcześnie wychwycić ewentualne zmiany nawracające.

---

B.13.5 Rak in situ pochwy (ang. Carcinoma in situ of vagina)

Co to jest rak in situ pochwy?

Rak in situ pochwy to przedinwazyjna postać nowotworu złośliwego, w której komórki atypowe są ograniczone do nabłonka wyścielającego ściany pochwy i nie przekraczają błony podstawnej. W literaturze określa się go też mianem VaIN (Vaginal Intraepithelial Neoplasia), zwłaszcza w wyższych stopniach (np. VaIN 3). Często towarzyszy zakażeniu onkogennymi typami wirusa HPV, podobnie jak zmiany w szyjce macicy (CIN). Wczesne zmiany rakowe pochwy zwykle nie dają wyraźnych objawów, czasem pojawia się plamienie kontaktowe lub upławy. Diagnozę stawia się przez badanie ginekologiczne i kolposkopię pochwy wraz z biopsją.

Leczenie

Terapia zależy od rozległości i lokalizacji zmiany. Przy pojedynczych, dobrze widocznych ogniskach rak in situ można usunąć chirurgicznie (wycięcie miejscowe) lub zastosować ablację (laseroterapia, elektrokoagulacja). W rozległych zmianach lub trudno dostępnych rejonach pochwy bywa konieczne połączenie kilku metod, w tym radioterapii. Po leczeniu pacjentka wymaga systematycznych kontroli kolposkopowych, aby wykluczyć progresję i wykryć ewentualne nawroty. Ważne jest również zbadanie szyjki macicy pod kątem ewentualnych równoległych zmian dysplastycznych, bo HPV może wywoływać wieloogniskowe uszkodzenia nabłonka.

---

B.13.5.1 Wysokiego stopnia śródnabłonkowa neoplazja płaskonabłonkowa pochwy (ang. High grade squamous intraepithelial lesion of vagina)

Co to jest wysokiego stopnia śródnabłonkowa neoplazja płaskonabłonkowa pochwy?

Wysokiego stopnia śródnabłonkowa neoplazja płaskonabłonkowa pochwy, określana też jako VaIN 2–3, oznacza zaawansowaną dysplazję nabłonka pochwy. Komórki nabłonka wykazują cechy atypii, co przekłada się na wysokie ryzyko progresji do raka inwazyjnego. Najczęściej ma związek z infekcją HPV (szczególnie typy onkogenne), a niekiedy współwystępuje z dysplazją szyjki macicy. Często przebiega bezobjawowo, wykrywana przypadkowo podczas badania ginekologicznego, kolposkopii i biopsji.

Leczenie

Główną metodą jest miejscowe zniszczenie lub wycięcie zmiany – ablacja laserowa, elektrokoagulacja czy chirurgiczne wycięcie w zależności od rozległości i głębokości zmiany. Po zabiegu materiał powinien być oceniony histopatologicznie, by wykluczyć mikronaciekanie. Przy rozległych lub wieloogniskowych zmianach bywa konieczne kilkukrotne leczenie, a w niektórych przypadkach – radioterapia. Pacjentka wymaga regularnych kontroli kolposkopowych, ponieważ ryzyko nawrotu i występowania zmian w obrębie szyjki macicy jest istotne. Profilaktycznie zaleca się też szczepienia przeciw HPV i unikanie czynników ryzyka (palenie tytoniu).

---

B.13.6 Mięśniak gładkokomórkowy macicy (ang. Leiomyoma of uterus)

Co to jest mięśniak gładkokomórkowy macicy?

Mięśniak gładkokomórkowy macicy, inaczej mięśniak, to najczęstszy łagodny nowotwór kobiecych narządów płciowych, powstający z komórek mięśni gładkich trzonu macicy. Może mieć różne umiejscowienie (podśluzówkowe, śródścienne, podsurowicówkowe) i rozmiary – od drobnych guzków do dużych, deformujących macicę mas. Objawy obejmują obfite, przedłużające się miesiączki, uczucie ciężaru w podbrzuszu, częste parcie na pęcherz czy ból podczas stosunku. Jednak wiele mięśniaków jest bezobjawowych i wykrywanych przypadkowo w badaniu USG.

Leczenie

Postępowanie zależy od wielkości, lokalizacji i objawów towarzyszących. W razie niewielkich, bezobjawowych mięśniaków wystarcza obserwacja. Przy objawach takich jak obfite krwawienia czy ból stosuje się leki zmniejszające rozmiar mięśniaków (analogi GnRH) lub leczenie chirurgiczne (miomektomia – wyłuszczenie mięśniaków), starając się zachować płodność u kobiet planujących ciążę. U pacjentek, które nie planują potomstwa, alternatywą może być embolizacja tętnic macicznych lub histerektomia (usunięcie macicy) w skrajnych przypadkach. Po operacji kluczowa jest kontrola ginekologiczna, bo mięśniaki mają tendencję do nawrotów, jeśli nie usunięto wszystkich ognisk rozrostu.

---

B.13.7 Łagodne nowotwory niemezenchymalne macicy (ang. Benign non-mesenchymal neoplasms of uterus)

Co to są łagodne nowotwory niemezenchymalne macicy?

Łagodne nowotwory niemezenchymalne macicy to rozrosty w obrębie trzonu lub szyjki macicy, które nie wywodzą się z komórek tkanki łącznej (jak mięśniaki), lecz np. z nabłonka lub innych rodzajów komórek. Mogą to być różnego typu polipy gruczołowe, torbielowate zmiany w szyjce czy łagodne guzy wywodzące się z nabłonka wyścielającego jamę macicy. Zmiany te zwykle nie dają przerzutów i nie charakteryzują się inwazją miejscową, ale mogą powodować krwawienia czy dyskomfort u pacjentki. Diagnozowane są często przez badanie ginekologiczne, USG i histeroskopię.

Leczenie

Metoda leczenia zależy od rodzaju i lokalizacji zmiany oraz od nasilenia objawów. Polipy i niewielkie łagodne guzy nabłonkowe najczęściej usuwa się histeroskopowo, co pozwala na ocenę histopatologiczną i eliminację źródła krwawień. Jeśli zmiana jest mała i bezobjawowa, czasami wystarcza obserwacja z regularnym USG. Leczenie hormonalne może być rozważane w niektórych przypadkach, gdy istnieje związek z gospodarką estrogenową. Po usunięciu zmiany istotne są kontrolne badania ginekologiczne, by upewnić się, że nie dochodzi do nawrotu lub przekształceń nowotworowych.

---

B.13.7.1 Łagodny nowotwór niemezenchymalny macicy, szyjka macicy (ang. Benign non-mesenchymal neoplasm of uterus, cervix uteri)

Co to jest łagodny nowotwór niemezenchymalny szyjki macicy?

Łagodny nowotwór niemezenchymalny szyjki macicy to zmiana rozrostowa, która wywodzi się z komórek nabłonka szyjki macicy (np. polipy nabłonkowe) lub z gruczołów szyjkowych, ale nie z tkanki łącznej czy mięśni gładkich. Takie guzy bywają rzadkie i zazwyczaj nie wykazują potencjału inwazyjnego. Objawami mogą być krwawienia kontaktowe, upławy bądź dyskomfort podczas badania ginekologicznego. Wiele z nich wykrywanych jest przypadkowo przy rutynowej kontroli. Dla potwierdzenia łagodnego charakteru konieczna jest jednak ocena histopatologiczna.

Leczenie

Najczęściej stosuje się chirurgiczne usunięcie zmiany (polipektomię, konizację lub wycięcie miejscowe) w warunkach ambulatoryjnych bądź szpitalnych, w zależności od jej rozmiaru i umiejscowienia. Po zabiegu wycinek trafia do badania histopatologicznego, co pozwala na potwierdzenie łagodnego charakteru. Jeśli zmiana jest niewielka i bezobjawowa, lekarz może zalecić obserwację w połączeniu z regularnymi badaniami cytologicznymi i kolposkopią. W przypadku ewentualnych nawrotów przeprowadza się ponowne wycięcie bądź dokładniejsze badania diagnostyczne. Dbałość o higienę intymną i unikanie czynników drażniących, takich jak stosowanie irygacji czy perfumowanych preparatów, może zmniejszyć ryzyko zapaleń i powikłań po zabiegach.

---

B.13.7.2 Łagodny nowotwór niemezenchymalny macicy, trzon macicy (ang. Benign non-mesenchymal neoplasm of uterus, corpus uteri)

Co to jest łagodny nowotwór niemezenchymalny trzonu macicy?

Łagodny nowotwór niemezenchymalny trzonu macicy to niezłośliwy rozrost komórek nabłonkowych lub innych komórek (oprócz mięśni gładkich i tkanki łącznej) występujących w obrębie śluzówki macicy. Może przybrać formę polipa endometrialnego czy rzadkich guzów wywodzących się z błony śluzowej. Takie zmiany nierzadko objawiają się krwawieniami międzymiesiączkowymi lub obfitymi miesiączkami, ale bywają także bezobjawowe i wykrywane przy badaniu USG. Najczęściej są to zmiany o charakterze polipowatym, które nie mają potencjału do przerzutów.

Leczenie

Standardowym postępowaniem jest usunięcie zmiany drogą histeroskopii, co umożliwia zarówno precyzyjne wycięcie, jak i diagnostykę histopatologiczną. W przypadku małych, bezobjawowych zmian lekarz może zalecić okresową obserwację, zwłaszcza u młodych pacjentek planujących ciążę. Jeśli polipy powodują krwawienia lub zaburzenia płodności, wskazane jest ich wycięcie. Po zabiegu pacjentka podlega kontroli ginekologicznej, włączając badania USG, aby wykluczyć nawroty. Gdy wynik histopatologiczny ujawni zmiany atypowe, konieczne może być rozszerzenie diagnostyki i ewentualna dalsza interwencja.

---

B.13.7.3 Łagodne nowotwory niemezenchymalne macicy, inne części (ang. Benign non-mesenchymal neoplasms of uterus, other parts)

Co to są łagodne nowotwory niemezenchymalne macicy w innych częściach?

Łagodne nowotwory niemezenchymalne macicy w innych częściach obejmują zmiany lokalizujące się poza typowymi regionami trzonu czy szyjki, na przykład w obrębie cieśni macicy lub w okolicy ujść jajowodowych. W większości przypadków są to polipy śluzówkowe, drobne guzki nabłonkowe lub torbiele resztkowe. Objawy często przypominają inne łagodne zmiany w macicy – np. nieregularne krwawienia, plamienia międzymiesiączkowe lub niewielkie dolegliwości bólowe w podbrzuszu. Diagnostyka obejmuje USG przezpochwowe, a niekiedy histeroskopię w celu weryfikacji charakteru zmiany.

Leczenie

Podobnie jak w przypadku polipów endometrialnych, preferowaną metodą usunięcia jest histeroskopowe wycięcie zmiany, pozwalające na dokładną ocenę i zminimalizowanie urazu tkanek. Materiał poddaje się badaniu histopatologicznemu, by wykluczyć rzadkie przypadki atypii. Przy niewielkich zmianach bezobjawowych lekarz może zalecić obserwację i okresową kontrolę, jeśli nie stwierdza się cech wzrostu. Po zabiegu kluczowa jest regularna kontrola ginekologiczna, zwłaszcza u pacjentek z obciążonym wywiadem nowotworowym. Wsparcie hormonalne (np. niskodawkowa antykoncepcja) czasem stosuje się w celu ustabilizowania endometrium i zapobiegania nawrotom.

---

B.13.8 Łagodny nowotwór jajnika (ang. Benign neoplasm of ovary)

Co to jest łagodny nowotwór jajnika?

Łagodny nowotwór jajnika to niezłośliwa zmiana rozrostowa wywodząca się z komórek jajnika – nabłonkowych, germinalnych lub zrębowych. Należą do nich m.in. torbielowate potworniaki (dermoidy), włókniaki, cystadenoma surowicze i śluzowe, a także guzy Brennera. Mogą rosnąć do dużych rozmiarów, powodując uczucie rozpierania w podbrzuszu, ból, zaburzenia cyklu miesiączkowego czy trudności z zajściem w ciążę. Często jednak przez długi czas pozostają bezobjawowe i są wykrywane przypadkowo w badaniu USG.

Leczenie

Leczenie polega zazwyczaj na chirurgicznym wyłuszczeniu zmiany (cystektomia) bądź wycięciu fragmentu jajnika, starając się pozostawić jak najwięcej zdrowej tkanki, zwłaszcza u kobiet planujących macierzyństwo. Po zabiegu materiał jest badany histopatologicznie, aby potwierdzić łagodny charakter guza. W przypadku niewielkich torbieli bezobjawowych lekarz może zalecić jedynie obserwację. Kontrole USG pozwalają monitorować ewentualny wzrost zmiany. W razie nawrotów rozważa się ponowną operację lub, w zależności od rodzaju guza i wieku pacjentki, radykalniejsze leczenie (np. usunięcie całego jajnika). Rokowanie w łagodnych nowotworach jajnika jest zazwyczaj bardzo dobre.

---

B.13.8.1 Torbielowaty potworniak (ang. Cystic teratoma)

Co to jest torbielowaty potworniak?

Torbielowaty potworniak, zwany również dermoidalnym, to rodzaj łagodnego nowotworu jajnika, który może zawierać tkanki pochodzące z różnych listków zarodkowych (włosy, zęby, tkankę tłuszczową czy kostną). Najczęściej występuje u kobiet w wieku rozrodczym i zwykle rośnie wolno. Zwykle jest to zmiana bezobjawowa, wykrywana przypadkowo, chociaż duże guzy mogą powodować ból, uczucie rozpierania lub ryzyko skrętu jajnika. W badaniu USG mają charakterystyczny obraz echogenicznej torbieli, zawierającej m.in. elementy tłuszczowe.

Leczenie

Podstawą leczenia jest chirurgiczne wyłuszczenie torbielowatego potworniaka (cystektomia) w sposób oszczędzający pozostałą tkankę jajnika, zwłaszcza u kobiet planujących ciążę. Zabieg przeprowadza się najczęściej laparoskopowo, choć większe guzy mogą wymagać laparotomii. Materiał pooperacyjny podlega ocenie histopatologicznej, by potwierdzić łagodny charakter guza. W większości przypadków rokowanie jest bardzo dobre, a nawroty rzadkie, o ile usunięto całą tkankę. Regularne kontrole ginekologiczne USG pozwalają wcześnie wykryć ewentualne zmiany w drugim jajniku lub inne nieprawidłowości.

---

B.13.8.2 Włókniak jajnika (ang. Ovarian fibroma)

Co to jest włókniak jajnika?

Włókniak jajnika to łagodny nowotwór wywodzący się ze zrębu jajnika, zbudowany głównie z komórek tkanki łącznej (fibroblastów). Zwykle rośnie powoli i przez długi czas nie daje objawów klinicznych, a wykrywany bywa podczas badań obrazowych lub w trakcie operacji z innych powodów. Duże guzy mogą wywoływać uczucie rozpierania w podbrzuszu, bóle, a w skrajnych przypadkach – ucisk sąsiednich narządów. W rzadkich sytuacjach włókniaki osiągają znaczne rozmiary i mogą występować wraz z płynem w jamie opłucnej i wodobrzuszem (zespół Meigsa).

Leczenie

Podstawową metodą terapeutyczną jest chirurgiczne usunięcie guza (najczęściej laparoskopowo, choć w przypadku dużych zmian – laparotomicznie). Zabieg polega na wyłuszczeniu włókniaka i oszczędzeniu jak największej części zdrowej tkanki jajnika, zwłaszcza u kobiet planujących ciąże. Po operacji materiał trafia do badania histopatologicznego, by wykluczyć ewentualne elementy złośliwe. Włókniaki rzadko nawracają, a rokowanie jest bardzo dobre. U pacjentek z zespołem Meigsa usunięcie guza zwykle prowadzi do ustąpienia wodobrzusza i płynu w jamie opłucnej.

---

B.13.8.3 Zespół Meigsa (ang. Meigs’ syndrome)

Co to jest zespół Meigsa?

Zespół Meigsa to rzadkie schorzenie polegające na współistnieniu łagodnego guza jajnika (najczęściej włókniaka), wodobrzusza i płynu w jamie opłucnej (hydrothorax). Przyczyna tworzenia się płynów nie jest do końca wyjaśniona, ale ustąpienie objawów po wycięciu guza sugeruje mechanizm wpływu guza na gospodarkę białkową i cieczową organizmu. Pacjentka może skarżyć się na powiększenie obwodu brzucha (wodobrzusze) oraz duszność (płyn w jamie opłucnej). Często schorzenie to występuje u kobiet w wieku około- i pomenopauzalnym.

Leczenie

Podstawowym postępowaniem jest chirurgiczne usunięcie guza jajnika. Po wycięciu zmiany zazwyczaj wodobrzusze i płyn w jamie opłucnej samoistnie się wchłaniają. W trakcie diagnostyki różnicowej istotne jest wykluczenie nowotworu złośliwego, który również może powodować zbieranie się płynów. Czasami przeprowadza się punkcję jamy opłucnej lub jamy otrzewnej, by złagodzić dolegliwości lub uzyskać materiał do badań cytologicznych. Po wyleczeniu guza i ustąpieniu objawów pacjentka podlega kontrolnym badaniom ginekologicznym, by wykluczyć ewentualne nawroty.

---

B.13.8.4 Surowicza cystadenoma jajnika (ang. Serous ovarian cystadenoma)

Co to jest surowicza cystadenoma jajnika?

Surowicza cystadenoma jajnika to łagodny guz wywodzący się z nabłonka surowiczego powierzchni jajnika, wypełniony płynem o jasnym, surowiczym charakterze. Jest jednym z najczęstszych łagodnych nowotworów nabłonkowych jajnika i może osiągać znaczne rozmiary, powodując objawy takie jak uczucie pełności w jamie brzusznej czy ból w dole brzucha. Bywa wykrywana przypadkowo podczas badań USG, kiedy jeszcze nie daje dolegliwości. W przeciwieństwie do złośliwego cystadenocarcinoma, zmiana łagodna nie nacieka tkanek i nie powoduje przerzutów.

Leczenie

Zazwyczaj polega na chirurgicznym usunięciu zmiany (cystektomia lub wycięcie części jajnika) w celu potwierdzenia łagodnego charakteru i uniknięcia wzrostu guza czy ryzyka powikłań (skręt szypuły, pęknięcie torbieli). Zabieg wykonuje się najczęściej laparoskopowo, chyba że wielkość cysty lub stan kliniczny pacjentki wymagają laparotomii. Po wycięciu guza materiał trafia do badania histopatologicznego, by wykluczyć komponenty złośliwe lub borderline. Rokowanie w surowiczym cystadenoma jest bardzo dobre, a nawroty występują rzadko, o ile zmiana została całkowicie usunięta. Regularne kontrole USG pozwalają monitorować stan drugiego jajnika i wcześnie wykryć ewentualne nowe zmiany.

---

B.13.9 Łagodny nowotwór innych lub nieokreślonych żeńskich narządów płciowych (ang. Benign neoplasm of other or unspecified female genital organs)

Co to jest łagodny nowotwór innych lub nieokreślonych żeńskich narządów płciowych?

Łagodny nowotwór innych lub nieokreślonych żeńskich narządów płciowych to kategoria obejmująca niezłośliwe guzy lokalizujące się w miejscach mniej typowych niż macica czy jajniki, np. w więzadłach miednicy, pochwie bądź sromie (ale nie mieszczące się w wyżej opisanych klasyfikacjach). Mogą być to rzadkie guzy tkanki nabłonkowej, gruczołowej czy resztkowej. Z uwagi na niewielką częstość występowania, początkowo bywają trudne do prawidłowego rozpoznania. Często wykrywa się je przypadkiem podczas badań obrazowych lub zabiegów w obrębie miednicy mniejszej.

Leczenie

Tak jak w przypadku innych łagodnych guzów, leczenie zwykle polega na chirurgicznym usunięciu zmiany i przekazaniu materiału do oceny histopatologicznej. Jeżeli guzy nie powodują objawów i są niewielkie, możliwa jest obserwacja w połączeniu z kontrolami USG. Gdy zaś wywołują dyskomfort, ból lub ryzyko ucisku na inne struktury, wskazany jest zabieg chirurgiczny. Po usunięciu nowotworu pacjentka pozostaje pod opieką ginekologa, aby wcześnie wychwycić ewentualne odrosty. Wsparcie diagnostyczne innych specjalistów (radiolog, onkolog) może być konieczne przy nietypowych lokalizacjach i trudnościach w ocenie zmian.

---

B.14. Objawy, oznaki lub kliniczne wyniki badań dotyczące żeńskiego układu rozrodczego (ang. Symptoms, signs or clinical findings involving the female genital system)

Co to są objawy, oznaki lub kliniczne wyniki badań dotyczące żeńskiego układu rozrodczego?

Są to różnorodne symptomy i nieprawidłowe wyniki badań odnoszące się do narządów płciowych kobiety, takie jak guz lub masa w obrębie piersi czy miednicy, nieprawidłowa wydzielina pochwowa, obawy przed chorobą nowotworową czy lęk przed powikłaniami w ciąży. Mogą mieć podłoże funkcjonalne, zapalne, hormonalne, nowotworowe lub wynikać z innych zaburzeń ogólnoustrojowych. Niekiedy są to jedynie subiektywne skargi pacjentki (np. ból, dyskomfort), które wymagają obiektywizacji diagnostycznej. W rozpoznaniu kluczową rolę odgrywają badania ginekologiczne, ultrasonografia, a czasem testy hormonalne czy badania mikrobiologiczne.

Leczenie

Postępowanie zawsze zaczyna się od identyfikacji przyczyny i wykluczenia poważniejszych schorzeń, takich jak stany zapalne, endometrioza, guzy łagodne czy nowotwory złośliwe. W zależności od wyników badań wdraża się leczenie zachowawcze (antybiotyki, hormony, leki przeciwzapalne), zabiegi operacyjne (usunięcie zmiany, laparoskopia diagnostyczna i lecznicza), bądź konsultacje specjalistyczne (endokrynolog, onkolog). Równie ważna jest profilaktyka: regularne badania cytologiczne, badanie piersi (mammografia, USG) i wizyty kontrolne u ginekologa, które pomagają wykryć niepokojące zmiany na wczesnym etapie. Wsparcie psychologiczne może się okazać niezbędne, zwłaszcza gdy objawy wpływają na jakość życia pacjentki.

---

B.14.1 Guz lub masa piersi u kobiety (ang. Breast lump or mass female)

Co to jest guz lub masa piersi u kobiety?

Guz lub masa piersi to zgrubienie wyczuwalne palpacyjnie lub widoczne w badaniach obrazowych (USG, mammografia), zlokalizowane w obrębie tkanki gruczołowej. Może mieć charakter łagodny (np. torbiel, gruczolakowłókniak) lub złośliwy (rak piersi). Kobiety często odkrywają je samodzielnie podczas samobadania piersi, bądź zmiana ujawnia się przypadkowo podczas badań przesiewowych. Guzowi mogą towarzyszyć inne objawy, takie jak zmiany na skórze (pogrubienie, wciągnięcie), wyciek z brodawki czy ból, ale nie zawsze.

Leczenie

Pierwszy krok to diagnostyka: badanie palpacyjne, USG, mammografia i ewentualnie biopsja (cienko- lub gruboigłowa). Jeśli wynik wskazuje na zmianę łagodną, często wystarczy obserwacja lub wycięcie w przypadku torbieli czy gruczolakowłókniaka. Podejrzenie nowotworu złośliwego wymaga rozszerzonej diagnostyki histopatologicznej i, w razie potwierdzenia, wdrożenia leczenia onkologicznego (chirurgia, radioterapia, chemioterapia, hormonoterapia). Ważne jest wykonywanie regularnych badań profilaktycznych, by w razie zmian w piersi wychwycić je na jak najwcześniejszym etapie.

---

B.14.2 Objaw lub dolegliwość piersi lub laktacji (ang. Breast or lactation symptom or complaint)

Co to jest objaw lub dolegliwość piersi lub laktacji?

Objaw lub dolegliwość piersi lub laktacji to wszelkie problemy związane z gruczołami piersiowymi, takie jak ból, obrzęk, zaczerwienienie, zmiany w brodawce, wyciek wydzieliny czy trudności z karmieniem piersią. Dolegliwości te mogą wynikać z naturalnych procesów (np. obrzmienie przed miesiączką) lub patologicznych zmian (np. zapalenie sutka, ropień, torbiele, nowotwory). Zaburzenia laktacji obejmują problemy z wytwarzaniem pokarmu, zastoje mleka czy pęknięcia brodawek. Wiele kobiet zgłasza też ból i nadwrażliwość piersi w okresie ciąży czy karmienia.

Leczenie

Postępowanie różni się w zależności od przyczyny. Przy fizjologicznych zmianach (związanych z cyklem miesiączkowym) wystarczy wsparcie w doborze odpowiedniej bielizny i preparatów łagodzących ból. Zapalenie piersi lub ropień leczone są antybiotykami, czasem konieczny jest drenaż. W zaburzeniach laktacji pomocna jest konsultacja doradcy laktacyjnego, nauka prawidłowej techniki karmienia i dbałość o higienę. Jeśli istnieje podejrzenie zmian nowotworowych lub torbielowatych, przeprowadza się badania obrazowe (USG, mammografia) i w razie potrzeby biopsję. Wczesna interwencja i profilaktyka (samobadanie, kontrolne USG) pomagają w szybkiej poprawie stanu piersi.

---

B.14.3 Objaw lub dolegliwość menopauzalna (ang. Menopausal symptom or complaint) JAK W B.6.9

Opis i sposoby postępowania w dolegliwościach menopauzalnych znajdują się w punkcie B.6.9 Objaw lub dolegliwość menopauzalna.

---

B.14.4 Objaw lub dolegliwość przedmiesiączkowa (ang. Premenstrual symptom or complaint)

Informacje na temat objawów i dolegliwości przedmiesiączkowych zostały szczegółowo omówione w punkcie B.10.5.1.1 Objaw lub dolegliwość przedmiesiączkowa.

---

B.14.5 Objaw lub dolegliwość ciążowa (ang. Pregnancy symptom or complaint)

Co to jest objaw lub dolegliwość ciążowa?

Objaw lub dolegliwość ciążowa to wszelkie symptomy towarzyszące ciąży, mogące wynikać z fizjologicznych zmian zachodzących w organizmie kobiety lub wskazywać na powikłania ciąży. Do typowych, fizjologicznych dolegliwości należą poranne nudności, zgaga, częste oddawanie moczu, bóle pleców czy obrzęki nóg w późniejszych etapach. Z kolei objawy alarmowe, takie jak silne bóle brzucha, krwawienia z dróg rodnych, silne bóle głowy lub obrzęki twarzy i rąk, mogą sugerować komplikacje (np. stan przedrzucawkowy, zagrożenie przedwczesnym porodem). Ocena każdego symptomu wymaga wizyty u położnika w celu wykluczenia groźnych stanów.

Leczenie

Leczenie dolegliwości ciążowych bywa w większości przypadków zachowawcze: modyfikacja diety (przy mdłościach i zgadze), odpowiednia aktywność fizyczna, ćwiczenia rozciągające na bóle kręgosłupa czy uniesienie kończyn w celu zmniejszenia obrzęków. Jeśli podejrzewa się powikłania, konieczna jest specjalistyczna diagnostyka: badania krwi, USG płodu, ocena ciśnienia tętniczego, analiza czynników ryzyka. W zależności od wyników wprowadza się leczenie przyczynowe (np. obniżenie ciśnienia, zapobieganie przedwczesnemu skurczowi macicy). Regularne kontrole ginekologiczne i położnicze pozwalają monitorować stan matki i płodu, wcześnie reagując na ewentualne nieprawidłowości.

---

B.14.6 Objaw lub dolegliwość poporodowa (ang. Postpartum symptom or complaint)

Co to jest objaw lub dolegliwość poporodowa?

Objaw lub dolegliwość poporodowa to wszelkie symptomy pojawiające się po zakończeniu porodu, mogące wynikać z fizjologicznych zmian w połogu lub z powikłań. Obejmują m.in. krwawienia (odchody połogowe), bóle krocza czy brzucha, problemy z laktacją, nietrzymanie moczu bądź stolca. Wiele z tych dolegliwości ustępuje w ciągu kilku tygodni, gdy organizm regeneruje się po ciąży i porodzie. Jednak niektóre objawy mogą wskazywać na infekcje (gorączka, nieprzyjemny zapach odchodów), niewłaściwe gojenie rany po cięciu cesarskim czy powikłania zakrzepowo-zatorowe.

Leczenie

Postępowanie terapeutyczne zależy od konkretnej dolegliwości. Po porodzie zaleca się prawidłową higienę krocza, wietrzenie ran, odpoczynek i stopniowe uruchamianie się. Przy problemach z laktacją pomocne są porady doradcy laktacyjnego i techniki masażu piersi, a w zapaleniu sutka – antybiotykoterapia. W razie podejrzenia infekcji wewnątrzmacicznej (endometritis) konieczne jest leczenie przeciwbakteryjne, a przy silnych bólach krocza – środki przeciwbólowe i nasiadówki łagodzące obrzęk. Ćwiczenia mięśni dna miednicy wspierają powrót do sprawności i zapobiegają nietrzymaniu moczu. Kontrola położnicza w 6-8 tygodniu po porodzie pozwala ocenić stan zdrowia kobiety i ewentualnie skierować ją do dalszych specjalistów.

---

B.14.7 Inny objaw lub dolegliwość pochwy (ang. Other symptom or complaint of vagina)

Co to jest inny objaw lub dolegliwość pochwy?

Inny objaw lub dolegliwość pochwy to kategoria obejmująca wszelkie nietypowe odczucia, wydzieliny, zapachy bądź dyskomfort odczuwany w kanale pochwy lub jej przedsionku, które nie zostały sklasyfikowane w innych punktach (np. zbyt luźna pochwa, suchość, uczucie pieczenia). Mogą być związane z infekcją, zaburzeniami hormonalnymi, zmianami po zabiegach chirurgicznych bądź stresem i obniżonym napięciem mięśniowym. Objawy czasem pojawiają się przy współżyciu lub w trakcie badania ginekologicznego.

Leczenie

Konieczna jest diagnostyka ginekologiczna, w tym wymazy w kierunku infekcji, USG czy ocena flory bakteryjnej pochwy. W zależności od wyników wprowadza się terapię skierowaną na przyczynę, np. leczenie przeciwgrzybicze, antybakteryjne lub hormonalne (w niedoborach estrogenów). W niektórych przypadkach pomocna bywa fizjoterapia dna miednicy, szczególnie gdy dolegliwość ma związek z napięciem mięśniowym. Wsparcie psychologiczne może być potrzebne, jeśli objawy utrzymują się mimo wykluczenia przyczyn organicznych (komponenta psychogenna). Istotne jest też kształcenie pacjentki w zakresie higieny intymnej i unikania czynników drażniących.

---

B.14.8 Objaw lub dolegliwość brodawki sutkowej u kobiety (ang. Symptom or complaint of female nipple)

Co to jest objaw lub dolegliwość brodawki sutkowej u kobiety?

Objaw lub dolegliwość brodawki sutkowej obejmuje wszelkie zmiany czy nieprawidłowości występujące w okolicy brodawki i otoczki (np. pęknięcia, owrzodzenia, zaczerwienienie, wyciek wydzieliny). Czasem towarzyszy temu ból lub świąd. Przyczyny mogą być błahe, takie jak otarcia od bielizny czy podrażnienia w trakcie karmienia piersią, ale może także chodzić o poważniejsze schorzenia (np. choroba Pageta brodawki sutkowej, wewnątrzprzewodowy brodawczak). Kobiety często zgłaszają się z obawą przed rakiem piersi, zwłaszcza gdy zauważają krwisty wyciek z brodawki.

Leczenie

Zależy od przyczyny – jeśli problemem są pęknięcia czy otarcia, pomocne mogą być maści gojące, odpowiednia pielęgnacja i dobór stanika. W przypadku infekcji (grzybiczej lub bakteryjnej) stosuje się odpowiednią antybiotykoterapię lub leki przeciwgrzybicze. Podejrzenie zmian nowotworowych wymaga przeprowadzenia badań obrazowych (mammografia, USG) i biopsji celowanej. Przy wykryciu wewnątrzprzewodowego brodawczaka lub innych guzów często wykonuje się zabieg chirurgiczny z badaniem histopatologicznym. Kontrole w poradni chorób sutka pozwalają monitorować gojenie i wcześnie wykryć ewentualne niepokojące zmiany.

---

B.14.9 Objaw lub dolegliwość miednicy kobiecej (ang. Symptom or complaint of female pelvis)

Co to jest objaw lub dolegliwość miednicy kobiecej?

Objaw lub dolegliwość miednicy kobiecej to szeroka kategoria obejmująca ból, uczucie ciężaru, rozpierania czy nietypowe odczucia w obrębie podbrzusza i miednicy u kobiety. Może być wynikiem schorzeń ginekologicznych (endometrioza, mięśniaki, stany zapalne), urologicznych (zakażenia pęcherza, kamica), proktologicznych (hemoroidy, szczelina odbytu) lub nerwowo-mięśniowych (napięcie mięśni dna miednicy). Czynniki psychologiczne i stres mogą nasilać percepcję bólu. Czasami objaw ten występuje cyklicznie, a innym razem ma charakter przewlekły i niecykliczny.

Leczenie

Aby skutecznie leczyć, należy najpierw ustalić przyczynę, wykonując badania ginekologiczne, USG, a często także analizę moczu, badania endoskopowe czy konsultację proktologiczną. W zapaleniu przydatków stosuje się antybiotyki, przy mięśniakach – leczenie hormonalne lub zabieg chirurgiczny, a w endometriozie – m.in. hormony i operacje laparoskopowe. Zespół napięcia mięśni dna miednicy wymaga fizjoterapii (masaż, ćwiczenia rozluźniające) i czasem wsparcia psychoterapeutycznego. Kluczowe są regularne kontrole i holistyczne podejście, uwzględniające różne narządy i układy, bo dolegliwości miednicy bywają wieloprzyczynowe.

---

B.14.10 Objaw lub dolegliwość sromu (ang. Symptom or complaint of the vulva)

Co to jest objaw lub dolegliwość sromu?

Objaw lub dolegliwość sromu oznacza wszelkie nieprawidłowości odczuwane w obrębie warg sromowych, łechtaczki i przedsionka pochwy, takie jak świąd, pieczenie, ból, guzki czy zmiany skórne. Mogą wynikać z infekcji intymnych (grzybice, bakteryjne), dermatoz (liszaj twardzinowy, wyprysk, łuszczyca), urazów mechanicznych lub podrażnień (np. od podpasek, bielizny). Niektóre kobiety zgłaszają też objawy związane z niedoborem estrogenów (suchość, utrata elastyczności) czy stanami zapalnymi gruczołów (np. Bartholina).

Leczenie

Podstawą jest identyfikacja przyczyny poprzez badanie ginekologiczne, ewentualnie posiewy mikrobiologiczne i badania dermatologiczne. Infekcje leczy się preparatami przeciwgrzybiczymi, przeciwbakteryjnymi czy przeciwwirusowymi, zależnie od patogenu. W dermatozach autoimmunologicznych pomocne bywają maści sterydowe, inhibitory kalcyneuryny lub leki immunosupresyjne doustne. Przy niedoborach estrogenów stosuje się miejscową terapię hormonalną. Wsparcie fizjoterapeutyczne (przy bólu mięśni dna miednicy) i psychologiczne (przy dolegliwościach przewlekłych) może znacząco podnieść komfort życia. Wskazana jest regularna higiena intymna, unikanie drażniących kosmetyków i noszenie przewiewnej bielizny.

---

B.14.11 Upławy pochwowe (ang. Vaginal discharge)

Co to są upławy pochwowe?

Upławy pochwowe to każda nietypowa wydzielina z pochwy, różniąca się zapachem, barwą lub konsystencją od fizjologicznego śluzu szyjkowego. Mogą mieć kolor żółty, zielonkawy, szary, czasem spieniony lub gęsty, często towarzyszy im nieprzyjemny zapach. Najczęstszymi przyczynami są infekcje (bakteryjne, grzybicze, rzęsistkowica) lub zaburzenie równowagi mikroflory pochwy. Niekiedy upławy wskazują na zmiany hormonalne, ciała obce w pochwie lub poważniejsze choroby narządów rodnych. Towarzyszą im często świąd, pieczenie, podrażnienie sromu bądź ból przy stosunku.

Leczenie

Terapia zależy od rozpoznanej przyczyny. Po badaniu ginekologicznym i analizie wymazu z pochwy włącza się odpowiednie preparaty przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze lub przeciwpierwotniakowe (np. metronidazol w rzęsistkowicy). W leczeniu infekcji bakteryjnych (bakteryjne zapalenie pochwy) stosuje się antybiotyki, a w kandydozie – leki przeciwgrzybicze. Dodatkowo warto zadbać o odbudowę prawidłowej flory bakteryjnej pochwy (probiotyki). Przy nawracających zakażeniach ważna jest diagnostyka w kierunku zaburzeń endokrynologicznych, cukrzycy czy osłabienia odporności. Profilaktyka obejmuje higienę intymną, unikanie długotrwałego stosowania antybiotyków bez kontroli i noszenie przewiewnej bielizny.

---

B.14.12 Obawa przed powikłaniami ciąży (ang. Fear of complications of pregnancy)

Co to jest obawa przed powikłaniami ciąży?

Obawa przed powikłaniami ciąży to lęk lub niepokój, jaki kobieta odczuwa na myśl o możliwych zagrożeniach związanych z ciążą i porodem, takich jak poronienie, stan przedrzucawkowy, cukrzyca ciążowa czy komplikacje podczas porodu. Ten niepokój bywa nasilony u kobiet, które doświadczyły wcześniej utraty ciąży, mają choroby przewlekłe lub słyszały o poważnych powikłaniach u znajomych. W skrajnych przypadkach strach może skutkować unikanie badań prenatalnych, zaburzeniami snu czy utrudnieniem opieki nad sobą i płodem.

Leczenie

Kluczowe jest zapewnienie ciężarnej wsparcia informacyjnego i psychologicznego. Regularne wizyty kontrolne u ginekologa, badania prenatalne, rozmowy z położną pomagają budować zaufanie i przekonanie, że ewentualne problemy zostaną wcześnie wykryte. W razie nasilonego lęku wskazane bywa skonsultowanie się z psychologiem lub psychoterapeutą, a w skrajnych sytuacjach – leczenie farmakologiczne w porozumieniu z psychiatrą (z uwzględnieniem bezpieczeństwa płodu). Techniki relaksacyjne i uczestnictwo w szkołach rodzenia pozwalają łagodzić stres. Istotne jest też wsparcie partnera i rodziny, by kobieta czuła się bezpiecznie i miała pomoc w radzeniu sobie z obawami.

---

B.14.13 Obawa przed chorobą narządów płciowych lub piersi u kobiety (ang. Fear of female genital or breast disease)

Co to jest obawa przed chorobą narządów płciowych lub piersi u kobiety?

Obawa przed chorobą narządów płciowych lub piersi to lęk dotyczący możliwości zachorowania na nowotwory (rak szyjki macicy, endometrium, jajnika, piersi) lub inne poważne choroby ginekologiczne. Kobiety często odczuwają niepokój w związku z dolegliwościami (np. nietypowe krwawienie, ból) czy zmianami wyczuwalnymi w piersi. Część z nich może unikać badań z obawy przed złą diagnozą, co paradoksalnie zwiększa ryzyko wykrycia choroby w późnym stadium. Z drugiej strony, stresujące doświadczenia związane z chorobą w rodzinie (np. mutacje BRCA) mogą jeszcze bardziej wzmagać lęk.

Leczenie

Najważniejszym krokiem jest edukacja i dostęp do rzetelnych informacji na temat badań profilaktycznych (cytologia, USG, mammografia). Regularne kontrole medyczne pomagają wcześnie wykryć ewentualne zmiany i obniżają lęk, bo dają poczucie kontroli nad własnym zdrowiem. U kobiet z silną obawą warto rozważyć wsparcie psychologiczne, zwłaszcza jeśli lęk wpływa na ich życie codzienne i relacje. W rodzinach obciążonych mutacjami BRCA czy innymi czynnikami genetycznymi wskazana bywa też konsultacja genetyczna. Ginekolog powinien zachęcać pacjentki do otwartej rozmowy o swoich obawach i informować je o dostępnych formach profilaktyki (np. szczepienie HPV, samobadanie piersi).

---

B.14.13.1 Obawa przed rakiem piersi u kobiety (ang. Fear of breast cancer female)

Co to jest obawa przed rakiem piersi u kobiety?

Obawa przed rakiem piersi to szczególny rodzaj lęku dotykający kobiet, które boją się zdiagnozowania złośliwego guza w piersi. Może dotyczyć pań, u których w rodzinie występował rak piersi (zwłaszcza przy mutacjach BRCA1/BRCA2) lub które doświadczyły już łagodnych zmian i obawiają się, że przerodzą się one w nowotwór. Kobiety często interpretują każde zgrubienie czy ból jako potencjalny symptom raka, co może być bardzo stresujące. Ten lęk bywa przyczyną zarówno częstych wizyt lekarskich, jak i paradoksalnego unikania badań.

Leczenie

Pierwszą linią postępowania jest rzetelna diagnostyka (USG piersi, mammografia, ewentualna biopsja), która pozwala rozwiać wątpliwości lub wcześnie wychwycić niepokojące zmiany. Następnie, w razie potrzeby, wsparcie psychologiczne lub psychoterapia pomagają pacjentce radzić sobie z długotrwałym stresem i strachem przed chorobą. Kobiety z podwyższonym ryzykiem genetycznym mogą skonsultować się z genetykiem i rozważyć częstsze badania kontrolne, a w niektórych przypadkach – profilaktyczne zabiegi chirurgiczne (np. mastektomia profilaktyczna). Samobadanie piersi, odpowiednia dieta i zdrowy tryb życia stanowią uzupełnienie profilaktyki, które dodatkowo może zmniejszyć lęk, bo daje poczucie kontroli nad sytuacją.

---

B.14.14 Obawa przed chorobą przenoszoną drogą płciową u kobiety (ang. Fear of sexually transmitted disease female)

Co to jest obawa przed chorobą przenoszoną drogą płciową u kobiety?

Obawa przed chorobą przenoszoną drogą płciową (STI) to lęk dotyczący możliwości zakażenia takimi patogenami jak Chlamydia, Gonococcus (rzeżączka), HIV czy HPV w trakcie kontaktów seksualnych. Kobiety mogą odczuwać niepokój, gdy zaobserwują nietypowe objawy (np. upławy, pieczenie) lub po ryzykownym kontakcie seksualnym bez zabezpieczenia. Obawa ta może prowadzić do unikania współżycia, testów diagnostycznych lub nadmiernej liczby wizyt kontrolnych. Wpływa też negatywnie na relacje partnerskie i poczucie bezpieczeństwa w życiu intymnym.

Leczenie

Najlepszym sposobem na zmniejszenie lęku jest rzetelna edukacja seksualna i wykonywanie testów przesiewowych w kierunku infekcji przenoszonych drogą płciową. Regularne badania ginekologiczne, cytologia, testy HPV, badania serologiczne (HIV, kiła) pomagają wczesnej diagnozie i leczeniu. W razie stwierdzenia infekcji stosuje się leczenie farmakologiczne, a partner seksualny także powinien przejść badania i ewentualną terapię. Ważne jest korzystanie z prezerwatyw, które zmniejszają ryzyko zakażenia STI. Wsparcie psychologiczne lub seksuologiczne może pomóc w pokonaniu lęku i w nauce odpowiedzialnych zachowań seksualnych.

---

B.14.16 Obrzęk piersi u noworodka (ang. Breast engorgement of newborn)

Co to jest obrzęk piersi u noworodka?

Obrzęk piersi u noworodka to przejściowe powiększenie gruczołów piersiowych występujące u części nowo narodzonych dzieci, zarówno dziewczynek, jak i chłopców. Wynika z działania hormonów matczynych (estrogeny), które przenikają przez łożysko w trakcie ciąży. Po urodzeniu poziom tych hormonów gwałtownie spada, co może wywołać przejściową stymulację gruczołów piersiowych dziecka. Czasem towarzyszy temu niewielkie wydzielanie mleka z brodawek, określane potocznie jako „mleko czarownic”. Zjawisko to jest z reguły łagodne i ustępuje samoistnie w ciągu kilku dni lub tygodni.

Leczenie

Obrzęk piersi u noworodka zwykle nie wymaga żadnego leczenia, stan jest fizjologiczny i przemijający. Ważne, by nie uciskać piersi ani nie wyciskać wydzieliny, ponieważ może to spowodować podrażnienia lub infekcje. Jeśli skóra wokół gruczołów jest zaczerwieniona lub występują objawy stanu zapalnego (gorączka, tkliwość, ropny wyciek), należy skonsultować się z pediatrą, bo może to wskazywać na zapalenie sutka noworodka. Wskazana jest obserwacja i delikatna pielęgnacja, bez używania silnie drażniących kosmetyków. Rodzice powinni być uspokojeni co do naturalnego przebiegu tej dolegliwości i poinformowani, że obrzęk ustąpi samoistnie.

---

INFORMACJA PRAWNA

Artykuły na naszej stronie zostały przygotowane w celach edukacyjnych i mają na celu podniesienie świadomości na temat omawianych schorzeń oraz różnorodności dostępnych metod leczenia, w tym medycyny konwencjonalnej, ajurwedy, medycyny chińskiej oraz innych terapii naturalnych i holistycznych. Informacje na naszej stronie nie mogą zastąpić profesjonalnej porady, diagnozy czy leczenia medycznego. Czytelnik powinien konsultować wszelkie decyzje dotyczące swojego zdrowia i leczenia z kwalifikowanym pracownikiem służby zdrowia. Autorzy oraz właściciele strony internetowej www.encyklopediauzdrawiania.pl nie ponoszą odpowiedzialności za jakiekolwiek działania podjęte na podstawie informacji zawartych w tym artykule, ani za ewentualne skutki takich działań.