Choroby Stawów (Rodzaje, Przyczyny, Objawy, Diagnostyka, Leczenie Konwencjonalne i Holistyczne)

Spis treści:

Choroby Stawów – Część Pierwsza

(Wprowadzenie, rola stawów, podział chorób, przyczyny, objawy, diagnostyka, leczenie konwencjonalne i holistyczne)

• A. Choroby stawów – wprowadzenie
• A.1. Rola stawów w układzie ruchu
• A.2. Podział chorób stawów
  • A.2.1. Choroby zwyrodnieniowe (degeneracyjne)
  • A.2.2. Choroby zapalne (reumatyczne)
  • A.2.3. Zakaźne zapalenia stawów
  • A.2.4. Inne choroby stawów
• A.3. Najczęstsze przyczyny i czynniki ryzyka
• A.4. Objawy i przebieg chorób stawów
• A.5. Diagnostyka chorób stawów
• A.6. Leczenie konwencjonalne chorób stawów
  • A.6.1. Leczenie farmakologiczne
  • A.6.2. Leczenie niefarmakologiczne
  • A.6.3. Leczenie chirurgiczne
• A.7. Profilaktyka i wspomaganie zdrowia stawów
  • A.7.1. Styl życia
  • A.7.2. Profilaktyka urazów i przeciążeń
  • A.7.3. Suplementacja i wsparcie naturalne
• A.8. Rokowanie i perspektywy
• A.9. Podejście holistyczne do chorób stawów
• A.10. Leczenie holistyczne chorób stawów – wieloaspektowe wsparcie pacjentów z chorobami narządu ruchu
  • A.10.1. Istota holistycznego podejścia
  • A.10.2. Podstawy leczenia holistycznego w chorobach stawów
    • A.10.2.1. Edukacja pacjenta i zmiana nawyków
    • A.10.2.2. Równowaga między ruchem a odpoczynkiem
  • A.10.3. Wsparcie żywieniowe i dietetyczne
    • A.10.3.1. Dieta przeciwzapalna
    • A.10.3.2. Kontrola masy ciała i metabolizmu
    • A.10.3.3. Witaminy i minerały
  • A.10.4. Fitoterapia i suplementy o działaniu wspomagającym
    • A.10.4.1. Zioła przeciwzapalne i przeciwbólowe
    • A.10.4.2. Adaptogeny
    • A.10.4.3. Probiotyki i prebiotyki
    • A.10.4.4. Bezpieczeństwo i interakcje
  • A.10.5. Rehabilitacja i terapia ruchem
    • A.10.5.1. Fizjoterapia
    • A.10.5.2. Aktywność codzienna
    • A.10.5.3. Hydroterapia i balneoterapia
  • A.10.6. Psychologia i radzenie sobie z bólem
    • A.10.6.1. Stres a choroby stawów
    • A.10.6.2. Techniki relaksacyjne
    • A.10.6.3. Wsparcie społeczne i grupy wsparcia
  • A.10.7. Integracja metod konwencjonalnych i holistycznych
  • A.10.8. Profilaktyka i zalecenia długoterminowe
  • A.10.9. Najważniejsze wnioski leczenia holistycznego
• A.11. Podsumowanie części pierwszej i zapowiedź drugiej

---

Choroby Stawów – Część Druga

(Specyficzne schorzenia i zaburzenia stawów – szczegółowe opisy, przyczyny, objawy, powikłania, zapobieganie, diagnostyka, leczenie)

• B. Choroby Stawów (Artropatie) (ang. Arthropathies)
  • B.1. Choroba zwyrodnieniowa stawów (ang. Osteoarthritis)
    • B.1.1. Choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego (ang. Osteoarthritis of hip)
      • B.1.1.1. Pierwotna choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego (ang. Primary osteoarthritis of hip)
      • B.1.1.2. Wtórna Choroba Zwyrodnieniowa Stawu Biodrowego (ang. Secondary Osteoarthritis of Hip)
        • B.1.1.2.1. Pourazowa choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego (ang. Post traumatic osteoarthritis of hip)
        • B.1.1.2.1. Inna wtórna choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego (ang. Other secondary osteoarthritis of hip)
    • B.1.2. Choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego (ang. Osteoarthritis of knee)
      • B.1.2.1. Pierwotna choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego (ang. Primary osteoarthritis of knee)
      • B.1.2.2. Wtórna Choroba Zwyrodnieniowa Stawu Kolanowego (ang. Secondary Osteoarthritis of Knee)
        • B.1.2.2.1. Pourazowa choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego (ang. Post traumatic osteoarthritis of knee)
        • B.1.2.2.2. Inna wtórna choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego (ang. Other secondary osteoarthritis of knee)
    • B.1.3. Choroba zwyrodnieniowa nadgarstka lub ręki (ang. Osteoarthritis of wrist or hand)
      • B.1.3.1. Pierwotna choroba zwyrodnieniowa nadgarstka lub ręki (ang. Primary osteoarthritis of wrist or hand)
      • B.1.3.2. Wtórna Choroba Zwyrodnieniowa Stawu Nadgarstkowego lub Ręki (ang. Secondary Osteoarthritis of Wrist or Hand)
        • B.1.3.2.1. Pourazowa choroba zwyrodnieniowa nadgarstka lub ręki (ang. Post traumatic osteoarthritis of wrist or hand)
        • B.1.3.2.2. Inna wtórna choroba zwyrodnieniowa nadgarstka lub ręki (ang. Other secondary osteoarthritis of wrist or hand)
    • B.1.4. Choroba zwyrodnieniowa innego określonego stawu (ang. Osteoarthritis of other specified joint)
      • B.1.4.1. Pierwotna choroba zwyrodnieniowa innego określonego stawu (ang. Primary osteoarthritis of other specified joint)
      • B.1.4.2. Pourazowa choroba zwyrodnieniowa innego określonego stawu (ang. Post traumatic osteoarthritis of other specified joint)
      • B.1.4.3. Inna wtórna choroba zwyrodnieniowa innego określonego stawu (ang. Other secondary osteoarthritis of other specified joint)
    • B.1.5. Oligoosteoartroza (ang. Oligoosteoarthritis)
    • B.1.6. Polioosteoartroza (ang. Polyosteoarthritis)
  • B.2. Choroby stawów związane z infekcją (ang. Infection related arthropathies)
    • B.2.1. Bezpośrednie infekcje stawu (ang. Direct infections of joint)
      • B.2.1.1. Bakteryjna infekcja stawu (ang. Bacterial infection of joint)
      • B.2.1.2. Wirusowa infekcja stawu (ang. Viral infection of joint)
      • B.2.1.3. Grzybicza infekcja stawu (ang. Fungal infection of joint)
    • B.2.2. Reaktywne choroby stawów (ang. Reactive arthropathies)
      • B.2.2.1. Artropatia po operacji obejścia jelitowego (ang. Arthropathy following intestinal bypass)
      • B.2.2.2. Artropatia po szczepieniu (ang. Arthropathy following vaccination)
      • B.2.2.3. Artropatia po infekcji układu moczowo-płciowego (ang. Arthropathy following genitourinary infection)
    • B.2.3. Poinfekcyjne choroby stawów (ang. Postinfectious arthropathies)
      • B.2.3.1. Bakteryjna artropatia poinfekcyjna (ang. Bacterial postinfectious arthropathy)
      • B.2.3.2. Wirusowe artropatie poinfekcyjne (ang. Viral postinfectious arthropathies)
      • B.2.3.3. Grzybicze artropatie poinfekcyjne (ang. Fungal postinfectious arthropathies)
      • B.2.3.4. Pasożytnicze artropatie poinfekcyjne (ang. Parasitic postinfectious arthropathies)
    • B.2.4. Zakaźne spondyloartropatie (ang. Infectious spondyloarthritis)
  • B.3. Zapalne choroby stawów (ang. Inflammatory arthropathies)
    • B.3.1. Reumatoidalne zapalenie stawów (ang. Rheumatoid arthritis)
      • B.3.1.1. Seropozytywne reumatoidalne zapalenie stawów (ang. Seropositive rheumatoid arthritis)
      • B.3.1.2. Seronegatywne reumatoidalne zapalenie stawów (ang. Seronegative rheumatoid arthritis)
    • B.3.2. Łuszczycowe zapalenie stawów (ang. Psoriatic arthritis)
      • B.3.2.1. Łuszczycowe zapalenie stawów kręgosłupa (ang. Psoriatic spondyloarthritis)
    • B.3.3. Polimialgia reumatyczna (ang. Polymyalgia rheumatica)
    • B.3.4. Choroba Stilla u dorosłych (ang. Adult-onset Still disease)
    • B.3.5. Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów (ang. Juvenile idiopathic arthritis)
      • B.3.5.1. Młodzieńczy idiopatyczny oligoartretyzm (ang. Juvenile idiopathic oligoarthritis)
        • B.3.5.1.1. Młodzieńczy idiopatyczny oligoartretyzm, początek utrwalony (ang. Juvenile idiopathic oligoarthritis, onset persistent)
        • B.3.5.1.2. Młodzieńczy idiopatyczny oligoartretyzm, początek wydłużony (ang. Juvenile idiopathic oligoarthritis, onset extended)
      • B.3.5.2. Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie wielostawowe (ang. Juvenile idiopathic polyarthritis)
      • B.3.5.3. Młodzieńcze łuszczycowe zapalenie stawów (ang. Juvenile psoriatic arthritis)
      • B.3.5.4. Młodzieńcze zapalenie stawów związane z zapaleniem przyczepów ścięgnistych (ang. Juvenile enthesitis related arthritis)
      • B.3.5.5. Młodzieńcze układowe zapalenie stawów (ang. Juvenile systemic arthritis)
    • B.3.6. Dna moczanowa (ang. Gout)
      • B.3.6.1. Pierwotna dna moczanowa (ang. Primary gout)
      • B.3.6.2. Wtórna dna moczanowa (ang. Secondary gout)
        • B.3.6.2.1. Dna moczanowa wywołana ołowiem (ang. Lead-induced gout)
        • B.3.6.2.2. Dna moczanowa wywołana lekami (ang. Drug-induced gout)
        • B.3.6.2.3. Dna moczanowa związana z defektami enzymatycznymi lub innymi dziedzicznymi zaburzeniami (ang. Gouty arthropathy due to enzyme defects or other inherited disorders)
      • B.3.6.3. Dna moczanowa bez określenia, czy pierwotna, czy wtórna (ang. Gout without specification whether primary or secondary)
        • B.3.6.3.1. Dna guzkowa (ang. Tophaceous gout)
    • B.3.7. Niektóre określone krystaliczne choroby stawów (ang. Certain specified crystal arthropathies)
      • B.3.7.1. Choroba odkładania pirofosforanu wapnia (ang. Calcium pyrophosphate dehydrate deposition disease)
      • B.3.7.2. Choroba odkładania hydroksyapatytu (ang. Hydroxyapatite deposition disease)
      • B.3.7.3. Chondrokalcynoza (ang. Chondrocalcinosis)
    • B.3.8. Niektóre określone zapalne choroby stawów (ang. Certain specified inflammatory arthropathies)
      • B.3.8.1. Choroba Kashin-Becka (ang. Kashin-Beck disease)
      • B.3.8.2. Zabarwione kosmkowo-guzkowe zapalenie błony maziowej (ang. Pigmented villonodular synovitis)
      • B.3.8.3. Reumatyzm palindromiczny (ang. Palindromic rheumatism)
      • B.3.8.4. Przemijające zapalenie błony maziowej (ang. Transient synovitis)
      • B.3.8.5. Przerywany wodniak stawu (ang. Intermittent hydrarthrosis)
    • B.3.9. Obwodowa spondyloartropatia (ang. Peripheral spondyloarthritis)
  • B.4. Niektóre określone zaburzenia stawów lub deformacje kończyn (ang. Certain specified joint disorders or deformities of limbs)
    • B.4.1. Nabyte deformacje palców rąk lub stóp (ang. Acquired deformities of fingers or toes)
      • B.4.1.1. Nabyty palec koślawy (ang. Acquired hallux valgus)
      • B.4.1.2. Paluch sztywny (ang. Hallux rigidus)
      • B.4.1.3. Nabyty palec młotkowaty (ang. Acquired hammer toe)
    • B.4.2. Inne nabyte deformacje kończyn (ang. Other acquired deformities of limbs)
      • B.4.2.1. Deformacja koślawa (ang. Valgus deformity)
      • B.4.2.2. Deformacja szpotawa (ang. Varus deformity)
      • B.4.2.3. Deformacja zgięciowa (ang. Flexion deformity)
      • B.4.2.4. Nabyte opadanie nadgarstka (ang. Acquired wrist drop)
      • B.4.2.5. Nabyte opadanie stopy (ang. Acquired foot drop)
      • B.4.2.6. Nabyte płaskostopie (ang. Acquired pes planus)
      • B.4.2.7. Nabyta ręka szponiasta lub ręka maczugowata (ang. Acquired clawhand or clubhand)
      • B.4.2.8. Nabyta stopa szponiasta lub stopa maczugowata (ang. Acquired clawfoot or clubfoot)
      • B.4.2.9. Nabyta nierówność długości kończyn (ang. Acquired unequal limb length)
    • B.4.3. Zaburzenia rzepki (ang. Disorders of patella)
      • B.4.3.1. Nawracająca niestabilność rzepki (ang. Recurrent instability of patella)
      • B.4.3.2. Zaburzenia rzepkowo-udowe (ang. Patellofemoral disorders)
      • B.4.3.3. Chondromalacja rzepki (ang. Chondromalacia patellae)
    • B.4.4. Wewnętrzne uszkodzenie stawu kolanowego (ang. Internal derangement of knee)
      • B.4.4.1. Torbiel łąkotki (ang. Cystic meniscus)
      • B.4.4.2. Dyskoidalna łąkotka (ang. Discoid meniscus)
      • B.4.4.3. Uszkodzenie łąkotki z powodu starego pęknięcia lub urazu (ang. Derangement of meniscus due to old tear or injury)
      • B.4.4.4. Ciało luźne w stawie kolanowym (ang. Loose body in knee)
      • B.4.4.5. Przewlekła niestabilność stawu kolanowego (ang. Chronic instability of knee)
        • B.4.4.5.1. Przewlekła niestabilność stawu kolanowego, więzadło poboczne przyśrodkowe lub inna lub nieokreślona część łąkotki przyśrodkowej (ang. Chronic instability of knee, medial collateral ligament or other or unspecified part of medial meniscus)
    • B.4.5. Niektóre określone uszkodzenia stawów (ang. Certain specified joint derangements)
      • B.4.5.1. Ciało luźne w stawie (ang. Loose body in joint)
      • B.4.5.2. Zaburzenie więzadła (ang. Disorder of ligament)
      • B.4.5.3. Nawracająca niestabilność stawu (ang. Recurrent instability of joint)
      • B.4.5.4. Przykurcz stawu (ang. Contracture of joint)
      • B.4.5.5. Ankyloza stawu (ang. Ankylosis of joint)
      • B.4.5.6. Zespół zderzeniowy stawu biodrowego (ang. Impingement syndrome of hip)
    • B.4.6. Zużycie powierzchni nośnej stawu protezy (ang. Wear of articular bearing surface of joint prosthesis)
      • B.4.6.1. Zużycie powierzchni nośnej stawu protezy biodra (ang. Wear of articular bearing surface of joint prosthesis of hip)
      • B.4.6.2. Zużycie powierzchni nośnej stawu protezy kolana (ang. Wear of articular bearing surface of joint prosthesis of knee)
      • B.4.6.3. Zużycie powierzchni nośnej stawu protezy innego stawu (ang. Wear of articular bearing surface of joint prosthesis of other joint)
    • B.4.7. Wysięk stawu (ang. Effusion of joint)
      • B.4.7.1. Wysięk stawu zawierający krew (ang. Effusion of joint containing blood)
    • B.4.8. Niektóre zaburzenia stawów, nieklasyfikowane gdzie indziej (ang. Certain joint disorders, not elsewhere classified)
      • B.4.8.1. Osteofit (ang. Osteophyte)
      • B.4.8.2. Ból w stawie (ang. Pain in joint)
      • B.4.8.3. Sztywność stawu (ang. Stiffness of joint)
    • B.4.9. Artropatia w chorobach (ang. Arthropathy in diseases)
      • B.4.9.1. Artropatia cukrzycowa (ang. Diabetic arthropathy)
      • B.4.9.2. Neuropatyczna artropatia (ang. Neuropathic arthropathy)
        • B.4.9.2.1. Cukrzycowa artropatia Charcota (ang. Diabetic Charcot arthropathy)
      • B.4.9.3. Artropatia w reakcjach nadwrażliwości (ang. Arthropathy in hypersensitivity reactions)
      • B.4.9.4. Artropatia hemofilowa (ang. Haemophilic arthropathy)

---

Choroby Stawów – Część Pierwsza

(Wprowadzenie, rola stawów, podział chorób, przyczyny, objawy, diagnostyka, leczenie konwencjonalne i holistyczne)

---

A. Choroby stawów – wprowadzenie

Choroby stawów stanowią jedną z najczęstszych przyczyn ograniczenia sprawności i bólu narządu ruchu. Wpływają na jakość życia milionów osób na całym świecie, dotykając zarówno ludzi w wieku starszym (jako część procesu zwyrodnieniowego), jak i w młodszym – w następstwie stanów zapalnych, przeciążeń czy nieprawidłowej budowy anatomicznej. W niniejszym artykule przedstawiamy szeroką panoramę schorzeń stawów: ich przyczyny, objawy, metody diagnostyki, strategie profilaktyki, wspomagania funkcjonowania aparatu stawowego, a także metody leczenia konwencjonalnego i holistycznego, w szeroko pojętej synergii obu tych nurtów.

Artykuł podzielony jest na dwie części. W pierwszej wprowadzamy najważniejsze pojęcia dotyczące stawów i podziału ich chorób. Bardzo szczegółowo wyjaśniamy jakie są dostępne terapie konwencjonalne oraz holistyczne, a przede wszystkim jak je połączyć dla najlepszych rezultatów zdrowotnych. W drugiej części tego artykułu opisujemy poszczególne, specyficzne schorzenia i zaburzenia (m.in. zwyrodnienia, choroby związane z infekcjami, zapalenia, deformacje) dotyczące stawów, podając ich przyczyny, objwy, powikłania, zapobieganie, diagnostykę oraz standardowe leczenie. Celem niniejszego artykułu jest odpowiedzieć na najważniejsze pytania dotyczące chorób stawów i przekazać wszelkie informacje na temat dostępnych metod ich uzdrawiania.

---

A.1. Rola stawów w układzie ruchu

1. Budowa stawu
   • Staw jest miejscem połączenia co najmniej dwóch kości, umożliwiającym ruch w obrębie układu kostno-mięśniowego.
   • Typowy staw (np. kolanowy) składa się z powierzchni stawowych pokrytych chrząstką, torebki stawowej, błony maziowej, a często towarzyszą mu struktury takie jak łąkotki, więzadła, kaletki maziowe.
2. Funkcje
   • Umożliwianie ruchu (zginanie, prostowanie, odwodzenie, przywodzenie itp.).
   • Amortyzacja wstrząsów (chrząstka stawowa, maź stawowa).
   • Stabilizacja ruchu (więzadła, ścięgna, mięśnie).
3. Prawidłowa homeostaza stawu
   • Zdrowy staw posiada warstwę gładkiej chrząstki szklistej i wystarczającą ilość mazi stawowej, co minimalizuje tarcie.
   • Zaburzenia tych elementów prowadzą do stanów zapalnych, bólu, ograniczenia ruchomości.

---

A.2. Podział chorób stawów

A.2.1. Choroby zwyrodnieniowe (degeneracyjne)

• Choroba zwyrodnieniowa stawów (osteoartroza, OA)
  • Najczęstsze schorzenie stawów, związane z postępującym uszkodzeniem i ścieńczeniem chrząstki stawowej, przebudową kości podchrzęstnej i powstawaniem osteofitów (tzw. wyrośli kostnych).
  • Dotyczy głównie stawów kolanowych, biodrowych, kręgosłupa, drobnych stawów rąk (szczególnie u kobiet).

A.2.2. Choroby zapalne (reumatyczne)

• Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS)
  • Przewlekły, autoimmunologiczny stan zapalny stawów, prowadzący do destrukcji chrząstki i kości.
  • Charakterystyczny jest postępujący ból, obrzęk, sztywność poranna i symetryczne zajęcie drobnych stawów dłoni i stóp.
• Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (ZZSK)
  • Proces zapalny zaczynający się w stawach krzyżowo-biodrowych, stopniowo obejmujący kręgosłup i mogący prowadzić do jego zesztywnienia.
  • Przeważnie dotyczy młodych mężczyzn (początek przed 40. rokiem życia).
• Łuszczycowe zapalenie stawów (ŁZS)
  • Występuje u chorych na łuszczycę, przebiega z zapaleniem stawów o różnym charakterze (m.in. palce, stawy osiowe).
• Dna moczanowa (artretyzm)
  • Wywołana odkładaniem kryształów kwasu moczowego w stawach (najczęściej w stawie śródstopno-paliczkowym I palucha).
  • Objawy: nagły, silny ból i obrzęk, zaczerwienienie okolicy stawu.

A.2.3. Zakaźne zapalenia stawów

• Infekcyjne zapalenie stawu (np. ropne zapalenie bakteryjne)
  • Obecność patogenu w jamie stawowej, często wymaga interwencji chirurgicznej i antybiotykoterapii.
• Reaktywne zapalenie stawów (zespół Reitera)
  • Zapalenie stawów występujące po zakażeniach (np. układu moczowego, pokarmowego), na podłożu immunologicznym.

A.2.4. Inne choroby stawów

• Choroby metaboliczne (np. chondrokalcynoza) – odkładanie kryształów pirofosforanu wapnia w stawach.
• Choroby układowe tkanki łącznej (toczeń rumieniowaty układowy, twardzina) – stawy zajmowane w ramach uogólnionego procesu.

---

A.3. Najczęstsze przyczyny i czynniki ryzyka

1. Predyspozycje genetyczne
   • W RZS czy zesztywniającym zapaleniu stawów kręgosłupa często występuje dziedziczna skłonność.
2. Wiek i proces starzenia
   • Degeneracja chrząstki w chorobie zwyrodnieniowej stawów narasta wraz z wiekiem.
3. Płeć
   • Kobiety częściej dotyka RZS, choroba zwyrodnieniowa drobnych stawów rąk, mężczyźni – ZZSK, dna moczanowa.
4. Masa ciała i otyłość
   • Nadmierna masa ciała zwiększa obciążenie stawów (zwłaszcza kolan, bioder), przyspieszając rozwój osteoartrozy.
5. Urazy i przeciążenia
   • Przewlekłe przeciążenie stawu (np. ciężka praca fizyczna, sporty wyczynowe) sprzyja uszkodzeniu chrząstki.
   • Mikrourazy – mogą prowadzić do zmian zapalnych i przyspieszonych zwyrodnień.
6. Czynniki immunologiczne i autoimmunologiczne
   • W RZS organizm atakuje błonę maziową stawów.
   • W dnie moczanowej odkładanie kryształów kwasu moczowego w stawach jest efektem zaburzonego metabolizmu.

---

A.4. Objawy i przebieg chorób stawów

1. Ból stawów (artralgia)
   • Może być tępy, kłujący, nasilający się przy ruchu (np. w osteoartrozie) lub występujący głównie w spoczynku (w RZS częsty ból nocny).
2. Sztywność poranna
   • Charakterystyczna dla chorób zapalnych (RZS, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa) – utrudniony ruch przez kilkanaście minut, czasem godziny po obudzeniu.
3. Ograniczenie ruchomości
   • W wyniku bólu, zniekształceń stawów, zaniku chrząstki czy przykurczów mięśniowo-ścięgnistych.
4. Obrzęk i wysięk w stawie
   • Świadczy o toczącym się stanie zapalnym i gromadzeniu płynu w jamie stawowej.
5. Deformacje stawów
   • W chorobie zwyrodnieniowej: osteofity, zgrubienia w okolicy stawów palców (tzw. guzki Heberdena i Boucharda).
   • W RZS: podwichnięcia, palce w ulnaryzacji, łabędzia szyja.
   • W ZZSK: zesztywnienie kręgosłupa (tzw. objaw „bambusowego kija” w RTG).
6. Zmiany ogólnoustrojowe
   • W chorobach zapalnych: zmęczenie, stany podgorączkowe, utrata masy ciała.

---

A.5. Diagnostyka chorób stawów

1. Wywiad i badanie fizykalne
   • Analiza lokalizacji bólu, czasu trwania sztywności porannej, nasilenia objawów, obecności obrzęków, deformacji.
2. Badania obrazowe
   • RTG stawów – umożliwia ocenę zwężenia szczeliny stawowej, obecność osteofitów, nadżerek.
   • USG stawów – przydatne w ocenie wysięku, stanów zapalnych błony maziowej, uszkodzeń tkanek miękkich.
   • Rezonans magnetyczny (MRI) – najdokładniejsza ocena chrząstki, więzadeł, łąkotek.
   • Tomografia komputerowa (CT) – przy ocenie skomplikowanych struktur kostnych.
3. Badania laboratoryjne
   • Morfologia, CRP, OB – ogólny wskaźnik stanu zapalnego.
   • Czynnik reumatoidalny (RF), przeciwciała anty-CCP – diagnostyka RZS.
   • Badanie stężenia kwasu moczowego – rozpoznanie dny moczanowej.
   • HLA-B27 – obecność w zesztywniającym zapaleniu stawów kręgosłupa i innych spondyloartropatiach.
4. Analiza płynu stawowego
   • Ocena barwy, lepkości, liczby komórek, obecności kryształów (w dnie – kryształy moczanowe, w chondrokalcynozie – kryształy CPPD).

---

A.6. Leczenie konwencjonalne chorób stawów

A.6.1. Leczenie farmakologiczne

1. Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne
   • Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ): ibuprofen, naproksen, diklofenak – redukują ból i stan zapalny.
   • Paracetamol – łagodzi ból, nie działa przeciwzapalnie, lecz ma mniej działań ubocznych ze strony układu pokarmowego.
2. Leki modyfikujące przebieg choroby (DMARDs) w RZS i chorobach zapalnych
   • Metotreksat, leflunomid, sulfasalazyna, hydroksychlorochina – spowalniają destrukcję stawów.
   • Leki biologiczne (np. inhibitory TNF, inhibitory interleukin, inhibitory JAK) – stosowane przy braku skuteczności tradycyjnych DMARDs.
3. Glikokortykosteroidy
   • Doustne lub wstrzyknięcia dostawowe przy silnym zapaleniu i bólu.
   • Skuteczne w zaostrzeniach, ale długoterminowo mogą wywoływać liczne efekty uboczne (osteoporoza, cukrzyca, nadciśnienie).
4. Leki obniżające poziom kwasu moczowego
   • Allopurynol, febuksostat w dnie moczanowej.

A.6.2. Leczenie niefarmakologiczne

1. Fizjoterapia i rehabilitacja
   • Ćwiczenia wzmacniające mięśnie, poprawiające zakres ruchu, odciążające stawy (pływanie, rower stacjonarny).
   • Terapie manualne, masaż, zabiegi ciepło-zimno (krioterapia, hydroterapia).
2. Ortezy i zaopatrzenie ortopedyczne
   • Stabilizatory, wkładki ortopedyczne, laski, kule – odciążenie chorego stawu.
3. Terapia zajęciowa
   • Nauka modyfikacji codziennych czynności (np. używanie uchwytów, ergonomii) w celu zmniejszenia przeciążenia stawów.

A.6.3. Leczenie chirurgiczne

1. Artroskopia
   • Zabiegi naprawcze, usunięcie ciał wolnych, szycie łąkotek w stawie kolanowym, rekonstrukcja więzadeł.
2. Endoprotezoplastyka (wymiana stawu)
   • Przy zaawansowanej destrukcji stawu biodrowego, kolanowego, rzadziej stawów barkowych czy łokciowych.
   • Przywraca ruchomość, redukuje ból, ale wymaga rehabilitacji i ma swoje ograniczenia (okres żywotności protezy).
3. Operacje korekcyjne
   • Osteotomie, artrodezy (usztywnienia stawu) – w przypadku deformacji i niestabilności.

---

A.7. Profilaktyka i wspomaganie zdrowia stawów

A.7.1. Styl życia

1. Utrzymanie prawidłowej masy ciała
   • Otyłość generuje nadmierne przeciążenia stawów kolanowych, biodrowych, kręgosłupa.
   • Redukcja wagi spowalnia procesy zwyrodnieniowe i łagodzi ból.
2. Aktywność fizyczna dostosowana do wieku i możliwości
   • Ćwiczenia o niewielkim obciążeniu stawów: pływanie, joga, pilates, nordic walking.
   • Unikanie nagłych przeciążeń, kontuzji (rozgrzewka, właściwe obuwie, technika treningu).
3. Zbilansowana dieta
   • Białko, kwasy omega-3 (oleje rybne, siemię lniane), warzywa i owoce – redukują stan zapalny.
   • Unikanie nadmiaru cukrów, produktów wysoko przetworzonych.

A.7.2. Profilaktyka urazów i przeciążeń

1. Ergonomia pracy
   • Unikanie długotrwałego stania, siedzenia przy złej postawie.
   • Podnoszenie ciężarów z użyciem technik odciążających kręgosłup, stawy.
2. Systematyczna gimnastyka wzmacniająca mięśnie posturalne
   • Stabilizacja centralna (core stability) zmniejsza ryzyko kontuzji stawów obwodowych.

A.7.3. Suplementacja i wsparcie naturalne

1. Witamina D i wapń
   • Dla prawidłowej budowy kości i pośrednio zdrowia stawów.
   • Szczególnie u osób starszych, kobiet w okresie menopauzy (profilaktyka osteoporozy).
2. Kolagen, glukozamina, chondroityna
   • Kontrowersyjne w niektórych badaniach, jednak część pacjentów sygnalizuje poprawę.
   • Mogą wspomagać odbudowę chrząstki stawowej i zmniejszać ból w początkowych stadiach choroby zwyrodnieniowej.
3. Zioła i fitoterapia
   • Kurkuma (kurkumina) ma właściwości przeciwzapalne, może łagodzić bóle stawów.
   • Boswellia serrata, imbir – również działają przeciwzapalnie w stawach.

---

A.8. Rokowanie i perspektywy

1. Choroba zwyrodnieniowa stawów
   • Jest to schorzenie postępujące, ale tempo progresji można spowolnić (redukcja masy ciała, ćwiczenia, zabiegi przeciwbólowe).
   • W ciężkich przypadkach endoprotezoplastyka daje znaczną poprawę.
2. RZS, ZZSK i inne zapalne
   • Współczesne leki modyfikujące przebieg choroby (w tym terapie biologiczne) potrafią zahamować erozję kostną, unikając trwałych deformacji, pod warunkiem wczesnej diagnozy i leczenia.
3. Dna moczanowa
   • Zmiana diety (ograniczenie produktów purynowych, alkoholu), leczenie obniżające kwas moczowy (allopurynol) może zapobiegać atakom i uszkodzeniom stawów.
4. Zakaźne zapalenia stawów
   • Wczesna i skuteczna antybiotykoterapia, czasem drenaż stawu, decyduje o zachowaniu jego sprawności.

---

A.9. Podejście holistyczne do chorób stawów

• Połączenie metod farmakologicznych i niefarmakologicznych (rehabilitacja, żywienie, redukcja stresu).
• Psychoterapia i wsparcie emocjonalne w chorobach przewlekłych (np. w RZS) – poprawa radzenia sobie z bólem.
• Balneoterapia i uzdrowiska (kąpiele siarczkowe, borowinowe, solankowe) – mogą łagodzić objawy.

---

A.10. Leczenie holistyczne chorób stawów – wieloaspektowe wsparcie pacjentów z chorobami narządu ruchu

Choroby stawów – zarówno te o charakterze zwyrodnieniowym (osteoartroza), zapalnym (reumatoidalne zapalenie stawów, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa), metabolicznym (dna moczanowa) czy powstałe na podłożu urazowym – w znaczny sposób obniżają jakość życia, prowadząc do bólu, ograniczenia ruchomości i postępującej niepełnosprawności. Choć w leczeniu tych schorzeń dominują standardowe metody (farmakoterapia, rehabilitacja, nierzadko zabiegi chirurgiczne), coraz szersze uznanie zyskuje podejście holistyczne.

W niniejszym artykule przedstawiamy, na czym polega leczenie holistyczne chorób stawów: jakie metody i narzędzia ono wykorzystuje, jak łączy je z medycyną konwencjonalną i w jaki sposób może przynieść korzyści pacjentom, z uwzględnieniem zarówno fizycznych, jak i psychicznych aspektów zdrowia.

---

A.10.1. Istota holistycznego podejścia

1. Definicja holizmu
   • Holistyczne spojrzenie na pacjenta zakłada, że na stan narządu ruchu (stawów, mięśni, ścięgien) wpływają nie tylko lokalne zmiany strukturalne, ale też styl życia, dieta, gospodarka hormonalna, psychika, a nawet kontekst społeczny.
   • Celem jest jednoczesne oddziaływanie na wszystkie istotne obszary, aby wzmocnić efekty terapeutyczne i uzyskać trwałą poprawę.
2. Integracja z medycyną konwencjonalną
   • Holistyczne leczenie nie wyklucza farmakoterapii (np. leków przeciwzapalnych, modyfikujących przebieg choroby), zabiegów chirurgicznych czy fizjoterapii.
   • Wręcz przeciwnie, wskazuje na potrzebę komplementarności: łączenia metod konwencjonalnych z działaniami wspierającymi (dietą, ruchem, psychoterapią, fitoterapią, itd.).
3. Indywidualizacja
   • Pacjenci z chorobami stawów różnią się przyczynami dolegliwości (zwyrodnienie, zapalenie, dna moczanowa, przeciążenia, urazy), stopniem zaawansowania, wiekiem, masą ciała czy stylem życia.
   • Każdy przypadek wymaga indywidualnego planu leczenia, uwzględniającego zarówno kontekst fizyczny, jak i psychoemocjonalny.

---

A.10.2. Podstawy leczenia holistycznego w chorobach stawów

A.10.2.1. Edukacja pacjenta i zmiana nawyków

1. Świadomość przyczyn i skutków
   • Pacjent powinien zrozumieć mechanizmy stojące za chorobą: w osteoartrozie – proces degeneracji chrząstki wskutek przeciążeń; w RZS – autoimmunologiczne podłoże stanu zapalnego.
   • Ułatwia to zaakceptowanie konieczności zmiany stylu życia (redukcja masy ciała, poprawa diety, regularne ćwiczenia).
2. Samokontrola i monitorowanie
   • Nauka obserwacji objawów (bólu, sztywności, obrzęków), ocena odpowiedzi na różne formy terapii.
   • Prowadzenie dziennika aktywności, diety, intensywności bólu – pomocne w analizie i planowaniu dalszego postępowania.

A.10.2.2. Równowaga między ruchem a odpoczynkiem

1. Znaczenie aktywności fizycznej
   • Odpowiednio dobrana aktywność wzmacnia mięśnie stabilizujące stawy, poprawia ukrwienie i odżywienie chrząstki, redukuje masę ciała.
   • W chorobach stawów ruch jest kluczem do zapobiegania przykurczom i dalszym zniszczeniom.
2. Unikanie przeciążeń
   • Intensywny, urazowy wysiłek (np. biegi długodystansowe, podnoszenie ciężarów bez przygotowania) może zaostrzać objawy i przyspieszać uszkodzenie stawu.
   • Rekomendowane są ćwiczenia o niewielkim obciążeniu, jak pływanie, jazda na rowerze (stacjonarnym), nordic walking, joga, pilates.
3. Regeneracja
   • Odpowiednia ilość snu i przerw w ciągu dnia, stosowanie technik relaksacyjnych, zabiegów hydroterapeutycznych (ciepłe kąpiele, masaże wodne) – wspomaga regenerację i zmniejsza dolegliwości bólowe.

---

A.10.3. Wsparcie żywieniowe i dietetyczne

A.10.3.1. Dieta przeciwzapalna

1. Zasady
   • Ograniczenie produktów silnie przetworzonych, cukrów prostych, tłuszczów nasyconych, tłuszczów trans – mogą nasilać stan zapalny.
   • Wprowadzenie do diety dużej ilości warzyw i owoców, pełnoziarnistych zbóż, chudego białka (ryby, drób, rośliny strączkowe), korzystnych tłuszczów (olej lniany, oliwa z oliwek, awokado, orzechy).
2. Specyficzne składniki o potencjale wspomagającym
   • Kwasy omega-3 (ryby morskie, olej lniany): działają przeciwzapalnie, mogą łagodzić objawy RZS czy łuszczycowego zapalenia stawów.
   • Antyoksydanty (witamina C, E, polifenole z owoców jagodowych, zielona herbata) – neutralizują wolne rodniki, co może hamować uszkodzenia stawów.
   • Kolagen, glukozamina, chondroityna – badania dotyczące ich skuteczności są mieszane, jednak część pacjentów deklaruje zmniejszenie bólu i polepszenie ruchomości w chorobie zwyrodnieniowej.

A.10.3.2. Kontrola masy ciała i metabolizmu

1. Redukcja wagi
   • Każde 5 kg masy ciała mniej to znacząca ulga dla stawów kolanowych i biodrowych.
   • Pomaga zmniejszyć ból i opóźnić postęp degeneracji stawów.
2. Zaburzenia metaboliczne
   • W dnie moczanowej – ograniczenie spożycia puryn (m.in. w czerwonym mięsie, podrobach), alkoholu, fruktozy. Stosowanie alkalizującej diety warzywnej i przyjmowanie dużej ilości płynów.
   • W insulinooporności – dieta o niskim indeksie glikemicznym, sprzyjająca stabilizacji masy ciała i ograniczaniu stanu zapalnego.

A.10.3.3. Witaminy i minerały

• Witamina D – kluczowa w metabolizmie wapnia i prawidłowym funkcjonowaniu mięśni; niedobór koreluje z nasileniem bólu stawów.
• Wapń – dla zdrowia kości i stawów (szczególnie istotny przy osteopenii, osteoporozie).
• Cynk, selen – wspierają funkcjonowanie układu immunologicznego, wykazują działanie przeciwzapalne.
• Żelazo – u pacjentów z anemią zapalną (np. w RZS) wspiera produkcję hemoglobiny i dotlenienie tkanek.

---

A.10.4. Fitoterapia i suplementy o działaniu wspomagającym

A.10.4.1. Zioła przeciwzapalne i przeciwbólowe

1. Kurkuma (Curcuma longa)
   • Substancja czynna: kurkumina. Działa przeciwzapalnie, może łagodzić objawy choroby zwyrodnieniowej stawów i RZS.
   • Wymaga dodania piperyny (z pieprzu czarnego) dla lepszej biodostępności.
2. Boswellia serrata
   • Ekstrakt z żywicy drzewa kadzidłowca. W badaniach wykazano działanie przeciwzapalne w stawach, ograniczające degradację chrząstki.
   • Możliwe zmniejszenie bólu i poprawa funkcji stawów kolanowych.
3. Imbir (Zingiber officinale)
   • Działa przeciwzapalnie, przeciwwymiotnie, rozgrzewająco.
   • Wchodzi w interakcje z lekami przeciwzakrzepowymi – należy zachować ostrożność.

A.10.4.2. Adaptogeny

1. Ashwagandha (Withania somnifera)
   • Tradycyjnie stosowana w medycynie ajurwedyjskiej. Może wspierać odporność, redukować stres, co pośrednio wpływa na zmniejszenie bólu i zapalenia stawów.
   • Prowadzone są badania nad jej możliwym działaniem przeciwzapalnym.
2. Żeń-szeń (Panax ginseng)
   • Może poprawiać siłę mięśni, ogólną wytrzymałość organizmu.
   • Ostrożność u pacjentów z nadciśnieniem lub zaburzeniami rytmu serca.

A.10.4.3. Probiotyki i prebiotyki

• Coraz więcej badań wskazuje, że mikrobiota jelitowa oddziałuje na stan zapalny w organizmie (osią jelitowo-stawową).
• Suplementacja probiotykami (Lactobacillus, Bifidobacterium) może u niektórych pacjentów łagodzić objawy reumatoidalnego zapalenia stawów czy łuszczycowego zapalenia stawów.

A.10.4.4. Bezpieczeństwo i interakcje

• Należy skonsultować się z lekarzem/farmaceutą przed wprowadzeniem ziół i suplementów.
• Część preparatów może wchodzić w interakcje z lekami przeciwzakrzepowymi (np. kurkuma, imbir) lub immunosupresyjnymi.

---

A.10.5. Rehabilitacja i terapia ruchem

A.10.5.1. Fizjoterapia

1. Kinezyterapia
   • Indywidualnie dobrane ćwiczenia wzmacniające mięśnie, poprawiające zakres ruchu stawów, koordynację.
   • Ćwiczenia w odciążeniu (basen) – szczególnie korzystne w chorobie zwyrodnieniowej (zmniejsza się nacisk na stawy).
2. Terapia manualna i masaż
   • Pomocne w rozluźnianiu przykurczy, poprawie krążenia, redukcji bólu.
   • Należy unikać agresywnych technik w okresie ostrego stanu zapalnego.
3. Elektroterapia, laseroterapia, ultradźwięki
   • Działają przeciwbólowo, przeciwzapalnie, poprawiają ukrwienie. Mogą wspomagać regenerację i łagodzić dolegliwości w połączeniu z kinezyterapią.

A.10.5.2. Aktywność codzienna

1. Ćwiczenia rozciągające i wzmacniające w domu
   • Krótka sekwencja ćwiczeń rano (dla zredukowania sztywności porannej w RZS czy ZZSK).
   • Regularność ćwiczeń kluczowa dla utrzymania sprawności stawów.
2. Pomoce ortopedyczne
   • Kule, laski, chodziki odciążają stawy przy silnym bólu lub ograniczeniu ruchu.
   • Ortezy stabilizujące staw kolanowy, nadgarstek, staw skokowy.

A.10.5.3. Hydroterapia i balneoterapia

• Basen, aquafitness – opór wody wzmacnia mięśnie, jednocześnie zmniejsza obciążenie stawów.
• Kąpiele lecznicze (solankowe, siarczkowe, borowinowe) – mogą przynieść ulgę w bólu i poprawić ruchomość stawów, często stosowane w uzdrowiskach.

---

A.10.6. Psychologia i radzenie sobie z bólem

A.10.6.1. Stres a choroby stawów

• Przewlekły stres, bezsenność, depresja mogą nasilać odczuwanie bólu i utrudniać rehabilitację.
• W chorobach autoimmunologicznych (RZS, ZZSK) stres ma wpływ na zaostrzenia.

A.10.6.2. Techniki relaksacyjne

1. Mindfulness, medytacja
   • Uczą koncentracji na „tu i teraz”, pomagają kontrolować reakcje na ból i zmniejszać lęk.
   • Mogą obniżać ciśnienie krwi, tętno, rozluźniać mięśnie przy stawach.
2. Trening oddechowy
   • Głębokie, przeponowe oddychanie wspomaga odprężenie, poprawia dotlenienie tkanek, co może łagodzić napięcie wokół stawów.
3. Terapia poznawczo-behawioralna (CBT)
   • Pomocna w zmianie myślenia o bólu, w wypracowaniu strategii radzenia sobie i poprawie motywacji do ćwiczeń.

A.10.6.3. Wsparcie społeczne i grupy wsparcia

• Kontakty z innymi pacjentami z chorobami stawów (fora, stowarzyszenia) umożliwiają wymianę doświadczeń, redukują poczucie osamotnienia.
• Psychoterapia indywidualna lub małżeńska/rodzinna może być niezbędna, gdy choroba stawów wprowadza konflikty i napięcia w życiu codziennym.

---

A.10.7. Integracja metod konwencjonalnych i holistycznych

1. Farmakoterapia i monitorowanie
   • Leki przeciwzapalne, modyfikujące chorobę (DMARDs), biologiczne, sterydy – stosowane zgodnie z zaleceniami lekarza reumatologa/ortopedy.
   • Badania kontrolne (morfologia, parametry zapalne, funkcja wątroby, nerek) w trakcie terapii.
2. Holistyczny plan
   • Długoterminowe uwzględnienie: diety przeciwzapalnej, ruchu, fizjoterapii, psychoterapii, fitoterapii (pod warunkiem braku przeciwwskazań).
   • Systematyczna kontrola efektów, korekty planu w razie zmian stanu zdrowia.
3. Korzyści
   • Zmniejszenie dawki leków przy odpowiedniej kontroli objawów (np. w RZS), rzadsze zaostrzenia, lepsza jakość życia, mniej powikłań związanych z długotrwałym stosowaniem farmaceutyków.

---

A.10.8. Profilaktyka i zalecenia długoterminowe

1. Zapobieganie urazom i przeciążeniom
   • Odpowiednie obuwie, dbałość o prawidłową technikę ćwiczeń, unikanie skrajnych obciążeń stawów.
2. Regularne badania i wizyty kontrolne
   • Utrzymanie kontaktu z lekarzem rodzinnym, reumatologiem lub ortopedą; wczesne reagowanie na narastające objawy zapalenia czy bólu.
3. Zrównoważony styl życia
   • Odpowiednia ilość snu (7–9 godzin), higiena psychiczna (umiejętne radzenie sobie z napięciem), unikanie używek (palenie, nadmierne spożycie alkoholu) – wszystko to korzystnie wpływa na stan stawów.
4. Dbanie o mięśnie i elastyczność
   • Systematyczne ćwiczenia rozciągające, wzmacniające (np. tai chi, joga) – zwiększają zakres ruchu, zmniejszają ryzyko przykurczów i uszkodzeń stawów.

---

A.10.9. Najważniejsze wnioski leczenia holistycznego

Holistyczne leczenie chorób stawów to wielowymiarowy proces, w którym kluczową rolę odgrywają zarówno konwencjonalne metody (farmakoterapia, zabiegi chirurgiczne, rehabilitacja), jak i uzupełniające działania wspomagające – odpowiednia dieta, naturalne suplementy i zioła, regularne ćwiczenia, dbałość o równowagę psychiczną i kontrolę stresu.

Najważniejsze elementy:

• Zbilansowana dieta przeciwzapalna, dbałość o normalizację masy ciała,
• Aktywność ruchowa (umiarkowana, regularna), wzmacniająca mięśnie i chroniąca stawy przed postępem destrukcji,
• Fizjoterapia i zabiegi lecznicze (m.in. masaże, elektroterapia, hydroterapia) w celu zmniejszenia bólu i poprawy funkcji,
• Wsparcie psychologiczne i redukcja stresu (medytacja, mindfulness, terapia behawioralna) w celu obniżenia reakcji bólowej i zapalnej,
• Odpowiednio dobrana fitoterapia i suplementacja (kurkuma, boswellia, witamina D, omega-3), pod warunkiem braku przeciwwskazań i konsultacji z lekarzem,
• Bieżąca kontrola u specjalisty reumatologa, ortopedy lub lekarza rodzinnego, monitorowanie objawów i ewentualne modyfikacje leczenia.

Wdrożenie tych założeń nie tylko poprawia komfort i zmniejsza dolegliwości bólowe, ale także może spowolnić progresję choroby stawów, przyczynia się do ograniczenia dawek leków przeciwzapalnych (tym samym redukując skutki uboczne) i daje pacjentom większe możliwości zachowania aktywności oraz niezależności w życiu codziennym.

---

A.11. Podsumowanie części pierwszej i zapowiedź drugiej

Choroby stawów obejmują szeroką grupę schorzeń – od zwyrodnieniowych po zapalne i metaboliczne. Najczęstszym problemem jest choroba zwyrodnieniowa, która dotyka głównie osoby starsze (choć może wystąpić u młodszych, np. sportowców lub po urazach). Z kolei reumatoidalne zapalenie stawów czy zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa to choroby autoimmunologiczne, wymagające wczesnego i długotrwałego leczenia, aby uniknąć nieodwracalnych deformacji.

Kluczowe elementy postępowania:

• Diagnoza: badania obrazowe (RTG, MRI), laboratoryjne (czynniki zapalne, immunologiczne) i ewentualnie analiza płynu stawowego.
• Leczenie farmakologiczne: NLPZ, leki modyfikujące przebieg choroby, glikokortykosteroidy w zaostrzeniach.
• Rehabilitacja i ćwiczenia: utrzymanie zakresu ruchu, wzmocnienie mięśni stabilizujących stawy.
• Profilaktyka: zdrowy styl życia, kontrola wagi, unikanie urazów, zbilansowana dieta bogata w składniki wspierające tkankę chrzęstną.
• Leczenie operacyjne: w ciężkich stadiach (artroskopia, endoprotezoplastyka stawów).

Odpowiednio zaplanowane i konsekwentnie prowadzone postępowanie terapeutyczne oraz profilaktyka mogą w istotny sposób poprawić komfort życia pacjentów z chorobami stawów i spowolnić destrukcję narządu ruchu. Wczesne rozpoznanie oraz kompleksowa, zindywidualizowana terapia (łącząca farmakoterapię z rehabilitacją, dietą i edukacją pacjenta) daje największe szanse na zachowanie sprawności i zmniejszenie dolegliwości bólowych.

Druga część artykułu szczegółowo opisuje specyficzne schorzenia i zaburzenia stawów, podając ich przyczyny, objawy, powikłąnia, zapobieganie, diagnostykę, leczenie, i obejmuje:

• Choroby zwyrodnieniowe stawów – omówienie osteoarthritis różnych stawów (biodrowego, kolanowego, nadgarstkowego/ręki oraz innych), z podziałem na formy pierwotne i wtórne (np. pourazowe).
• Choroby stawów związane z infekcjami – zarówno bezpośrednie zakażenia stawu (bakteryjne, wirusowe, grzybicze), jak i reakcje następujące po infekcjach (reaktywne i poinfekcyjne artropatie oraz zakaźne spondyloartropatie).
• Zapalenia stawów – prezentacja zapalnych chorób stawów, takich jak reumatoidalne zapalenie stawów, łuszczycowe zapalenie stawów, polimialgia reumatyczna, choroba Stilla oraz młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów, wraz z omówieniem dny moczanowej.
• Specyficzne zaburzenia stawowe i deformacje kończyn – streszczenie zagadnień dotyczących uszkodzeń mechanicznych, deformacji (np. nabyte deformacje palców, nierówność długości kończyn) oraz innych problemów, takich jak zużycie protez, wysięk stawu czy artropatie w przebiegu chorób systemowych.

---

Choroby Stawów – Część Druga

(Specyficzne schorzenia i zaburzenia stawów – szczegółowe opisy, przyczyny, objawy, powikłania, zapobieganie, diagnostyka, leczenie)

---

B. Choroby Stawów (Artropatie) (ang. Arthropathies)

Co to są choroby stawów?

Choroby stawów, określane także mianem artropatii, obejmują szeroką grupę schorzeń wpływających na funkcjonowanie i strukturę stawów. Dotyczą zarówno elementów kostnych, chrząstki stawowej, jak i tkanek miękkich, takich jak błona maziowa czy więzadła. Mogą być wynikiem procesów zapalnych, zwyrodnieniowych, autoimmunologicznych, infekcyjnych czy wrodzonych wad anatomicznych. Objawiają się zwykle bólem, ograniczeniem ruchomości, obrzękiem czy deformacjami stawów, co znacząco utrudnia codzienne funkcjonowanie. W zależności od przyczyny mogą mieć charakter ostry i odwracalny, bądź przewlekły, prowadząc z czasem do nieodwracalnych zmian strukturalnych.

Przyczyny

• Choroby zapalne: Reumatoidalne zapalenie stawów, łuszczycowe zapalenie stawów, dna moczanowa.
• Choroby zwyrodnieniowe: Osteoartretyzm, choroba zwyrodnieniowa stawów.
• Zakażenia: Infekcyjne zapalenie stawów.
• Choroby krwotoczne: Hemofilia prowadząca do artropatii hemofilowej.
• Choroby krystaliczne: Dna moczanowa, chondrocalcynoza.
• Choroby metaboliczne: Skazy metaboliczne prowadzące do nadmiernego odkładania się kryształów w stawach.

Objawy

• Ból stawów: Często nasilający się przy ruchu.
• Obrzęki: Wokół stawów, spowodowane stanem zapalnym lub nagromadzeniem płynu.
• Sztywność: Szczególnie poranna, utrudniająca rozpoczęcie ruchu.
• Zaczerwienienie i ciepło: Skóra nad stawem może być zaczerwieniona i ciepła w dotyku.

Powikłania

• Deformacje stawów: Zniekształcenia stawów w zaawansowanych przypadkach.
• Niepełnosprawność: Ograniczenie ruchomości i utrata funkcji stawów.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Aktywność fizyczna: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i poprawiające ruchomość stawów.
• Dieta: Unikanie nadmiernego spożycia puryn, które mogą prowadzić do dny moczanowej.
• Leczenie stanów zapalnych: Wczesne i skuteczne leczenie chorób zapalnych stawów.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena ruchomości, bolesności i obrzęków stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI, USG do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, poziomu kwasu moczowego, czynnika reumatoidalnego.

Leczenie

• Farmakoterapia: Leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, sterydy, leki modyfikujące przebieg choroby reumatycznej.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach zaawansowanych zmian strukturalnych.
• Terapie biologiczne: Przeciwciała monoklonalne, inhibitory TNF, które hamują procesy zapalne.

Leczenie chorób stawów zależy od ich podłoża i stopnia zaawansowania zmian. W przypadku stanów zapalnych kluczową rolę odgrywają leki przeciwzapalne (niesteroidowe lub steroidy) oraz czasem immunosupresyjne. Schorzenia zwyrodnieniowe leczy się za pomocą rehabilitacji, fizykoterapii, leków przeciwbólowych i wsparcia ortopedycznego (np. ortez), a w zaawansowanych przypadkach – poprzez zabieg operacyjny (endoprotezoplastyka lub artroskopia). W chorobach infekcyjnych stosuje się antybiotykoterapię, a w przypadkach autoimmunologicznych – leki modyfikujące przebieg choroby. Niezbędne jest również monitorowanie pacjenta pod kątem powikłań oraz regularna kontrola stanu stawów w celu oceny skuteczności podjętych działań terapeutycznych.

Źródła (Choroby Stawów):

• Eagle, T. F. (2021) – Rheumatoid Arthritis: An Examination of Arthropathy in Antiquity (tłum. Reumatoidalne zapalenie stawów: Badanie artropatii w starożytności)
• Koo, K. K.-H., Chinoy, H., Creaney, L., Hayton, M. (2021) – Inflammatory Arthropathy in the Elite Sports Athlete (tłum. Zapalna artropatia u elitarnych sportowców)
• Chin, B., Wee, I., Syn, N., O’Neill, G., Yap, E., Koh, P. (2020) – Surgery for chronic arthropathy in people with haemophilia (tłum. Chirurgia przewlekłej artropatii u osób z hemofilią)
• Benitez, J. S. C. (2021) – Acute Management of Crystal-Induced Arthropathies: an Overview (tłum. Ostra kontrola artropatii wywołanych kryształami: przegląd)
• Rodríguez-Merchán, E. (2021) – Hemophilic arthropathy: a teaching approach devoted to hemophilia treaters in under-development countries (tłum. Artropatia hemofilowa: podejście dydaktyczne dla lekarzy leczących hemofilię w krajach rozwijających się)
• Karim, A., Bajbouj, K., Qaisar, R., Hall, A. C., Hamad, M. (2022) – The role of disrupted iron homeostasis in the development and progression of arthropathy (tłum. Rola zaburzonej homeostazy żelaza w rozwoju i progresji artropatii)
• Cruz-Montecinos, C., Pérez-Alenda, S., Querol, F., Cerda, M., Maas, H. (2020) – Changes in Muscle Activity Patterns and Joint Kinematics During Gait in Hemophilic Arthropathy (tłum. Zmiany wzorców aktywności mięśniowej i kinematyki stawów podczas chodu w artropatii hemofilowej)
• Taylor, S., David, J., Partington, K., Pemberton, S., Mangles, S., Wells, A., Curry, N. (2022) – A single centre, open label, pilot study evaluating the effect of intra‐articular hyaluronic acid injection on pain and functionality when injected into the ankle (tibio‐talar and sub‐talar) joint in patients with haemophilic arthropathy (tłum. Badanie pilotażowe oceniające wpływ dostawowej iniekcji kwasu hialuronowego na ból i funkcjonalność w stawie skokowym u pacjentów z artropatią hemofilową)
• A., H., J., L., Fz, L. (2021) – Tabetic Arthropathy (tłum. Artropatia tabetyczna)
• Roddy, E., Doherty, M. (2020) – Crystal-related arthropathies (tłum. Artropatie związane z kryształami)
• Pant, C., Kumbhare, U., Nagaratna, R. (2023) – Bijadushti Janya Asthi Dhatu Kshaya with Special Reference to Progressive Pseudo-Rheumatoid Arthropathy (Dysplasia) of Childhood – A Case Report (tłum. Bijadushti Janya Asthi Dhatu Kshaya ze szczególnym uwzględnieniem progresywnej pseudo-reumatoidalnej artropatii (dysplazji) dzieciństwa – opis przypadku)
• Olivares, J., Laura, C., Inês, S., Blanca, Bdl., Patrícia, G., Irene, S., Irene, M., Carmen, M. (2021) – 4CPS-325 Effects on adherence in patients with arthropathies changing treatment (tłum. Wpływ na przestrzeganie zaleceń u pacjentów z artropatiami zmieniających leczenie)
• Mouele Mboussi, P. C., Bennani, F., Belouaham, S., Bara, H., Mougui, A., El Bouchti, I. (2022) – POS1182 EPIDEMIOLOGICAL, CLINICAL AND THERAPEUTIC ASPECTS OF TABETIC ARTHROPATHY IN A POPULATION OF SOUTHERN MOROCCO (tłum. Epidemiologiczne, kliniczne i terapeutyczne aspekty artropatii tabetycznej w populacji południowego Maroka)
• Farrugia, P. R., Bednar, D., Oitment, C. (2022) – Charcot Arthropathy of the Spine (tłum. Artropatia Charcota kręgosłupa)
• Zaim, A., Gojanovic, B., Lädermann, A., Meynard, T. (2020) – From cellulitis to arthrodesis (tłum. Od zapalenia tkanki łącznej do artrodezy)
• Rees, H., Lyons, M., Belich, P., Brown, N. (2021) – Neuropathic (Charcot) Arthropathy of the Knee (tłum. Artropatia neuropatyczna (Charcota) kolana)
• Calcaterra, I., Iannuzzo, G., Dell’Aquila, F., Di Minno, M. D. (2020) – Pathophysiological Role of Synovitis in Hemophilic Arthropathy Development: A Two-Hit Hypothesis (tłum. Patofizjologiczna rola zapalenia błony maziowej w rozwoju artropatii hemofilowej: hipoteza dwuetapowa)
• Lokesh, V., Mahesh, C., Datt, N. (2020) – RARE CASE OF NEUROPATHIC KNEE JOINT FOLLOWING SPINAL ANAESTHESIA (tłum. Rzadki przypadek neuropatycznego stawu kolanowego po znieczuleniu rdzeniowym)
• Avram, C., Drăgoi, R., Bojincă, M., Popoviciu, H., Avram, C. A. (2022) – Heritability of crystal related arthropathies (tłum. Dziedziczność artropatii związanych z kryształami)

---

B.1. Choroba zwyrodnieniowa stawów (ang. Osteoarthritis)

Co to jest choroba zwyrodnieniowa stawów?

Choroba zwyrodnieniowa stawów (zwyrodnienie stawów, osteoartroza) to najczęstsza forma artropatii, która polega na stopniowej degeneracji chrząstki stawowej i zmianach w obrębie kości, więzadeł oraz błony maziowej. Często rozwija się z wiekiem i jest związana z długotrwałym obciążeniem stawów, wadami postawy lub przebytymi urazami. Objawia się bólem nasilającym się przy ruchu, sztywnością stawów (szczególnie po dłuższym bezruchu) oraz zmniejszoną ruchomością. Może dotyczyć jednego lub wielu stawów – najczęściej kolan, bioder, rąk oraz kręgosłupa. Z czasem może prowadzić do zmian deformacyjnych i utrudnień w codziennych czynnościach.

Przyczyny

• Starzenie się: Zwiększone ryzyko zwyrodnienia stawów wraz z wiekiem.
• Urazy stawów: Przebyte urazy mogą prowadzić do rozwoju osteoartrozy.
• Genetyka: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko choroby.
• Otyłość: Nadmierna masa ciała zwiększa obciążenie stawów, szczególnie kolan.
• Inne choroby stawów: Reumatoidalne zapalenie stawów może przyczynić się do rozwoju osteoartrozy.

Objawy

• Ból stawów: Nasilający się przy ruchu i obciążeniu stawu.
• Sztywność: Szczególnie poranna, utrudniająca rozpoczęcie ruchu.
• Obrzęk: Wokół stawów, spowodowany stanem zapalnym.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym wyprostowaniu lub zgięciu stawu.

Powikłania

• Niepełnosprawność: Ograniczenie ruchomości i utrata funkcji stawów.
• Deformacje stawów: Zmiany kształtu stawów w zaawansowanych przypadkach.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Aktywność fizyczna: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i poprawiające ruchomość stawów.
• Kontrola masy ciała: Utrzymanie zdrowej wagi ciała.
• Unikanie urazów: Stosowanie odpowiedniego sprzętu ochronnego podczas aktywności fizycznych.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena ruchomości, bolesności i obrzęków stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych.

Leczenie

• Farmakoterapia: Leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, sterydy.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach zaawansowanych zmian strukturalnych, takich jak wymiana stawu.
• Terapie biologiczne: Przeciwciała monoklonalne, inhibitory TNF, które hamują procesy zapalne.

Podstawą leczenia jest zmniejszenie dolegliwości bólowych i poprawa ruchomości stawów. Stosuje się leki przeciwbólowe i przeciwzapalne (NLPZ), a u części pacjentów z zaostrzeniami pomocne bywają iniekcje dostawowe (np. sterydy lub kwas hialuronowy). Ważnym elementem terapii jest rehabilitacja, fizjoterapia oraz kontrola masy ciała w celu zmniejszenia obciążenia stawów. W zaawansowanych przypadkach, gdy leczenie zachowawcze nie przynosi efektów, rozważa się zabieg operacyjny, np. endoprotezoplastykę. Dodatkowo przydatne jest stosowanie pomocy ortopedycznych (laski, ortezy) oraz edukacja pacjenta w zakresie ergonomii ruchu.

Źródła (Zwyrodnienie Stawów):

• Chin, T. C. (2008) – What Is Osteoarthritis? (tłum. Co to jest osteoartroza?)
• Katz, J., Arant, K., Loeser, R. (2021) – Diagnosis and Treatment of Hip and Knee Osteoarthritis: A Review. (tłum. Diagnoza i leczenie osteoartrozy bioder i kolan: przegląd)
• Wise, C. (2021) – Osteoarthritis (tłum. Osteoartroza)
• Grandi, F., Bhutani, N. (2020) – Epigenetic Therapies for Osteoarthritis (tłum. Terapie epigenetyczne dla osteoartrozy)
• Grässel, S., Muschter, D. (2020) – Recent advances in the treatment of osteoarthritis (tłum. Ostatnie postępy w leczeniu osteoartrozy)
• Samvelyan, H., Hughes, D., Stevens, C., Staines, K. (2020) – Models of Osteoarthritis: Relevance and New Insights (tłum. Modele osteoartrozy: znaczenie i nowe spostrzeżenia)
• Abramoff, B., Caldera, F. (2020) – Osteoarthritis: Pathology, Diagnosis, and Treatment Options (tłum. Osteoartroza: patologia, diagnoza i opcje leczenia)
• Ansari, M., Ahmad, N., Haqqi, T. (2020) – Oxidative stress and inflammation in osteoarthritis pathogenesis: Role of polyphenols (tłum. Stres oksydacyjny i zapalenie w patogenezie osteoartrozy: rola polifenoli)
• Sun, K., Luo, J., Guo, J., Yao, X., Jing, X., Guo, F. (2020) – The PI3K/AKT/mTOR signaling pathway in osteoarthritis: a narrative review (tłum. Ścieżka sygnałowa PI3K/AKT/mTOR w osteoartrozie: przegląd narracyjny)
• Jang, S., Lee, K., Ju, J. (2021) – Recent Updates of Diagnosis, Pathophysiology, and Treatment on Osteoarthritis of the Knee (tłum. Najnowsze aktualizacje dotyczące diagnozy, patofizjologii i leczenia osteoartrozy kolana)

---

B.1.1. Choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego (ang. Osteoarthritis of hip)

Co to jest choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego?

Choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego polega na postępującym zużyciu chrząstki pokrywającej głowę kości udowej i panewkę stawu biodrowego. W wyniku przeciążeń, urazów lub zmian związanych z wiekiem dochodzi do utraty elastyczności chrząstki, powstawania osteofitów i zmian w kości podchrzęstnej. Pacjenci odczuwają ból w okolicy pachwiny, który może promieniować do uda lub kolana, oraz odnotowują ograniczenie zakresu ruchu w stawie. Nasilenie objawów bywa większe przy wstawaniu lub ruchach rotacyjnych i może utrudniać codzienne aktywności, takie jak chodzenie czy zakładanie obuwia. Z czasem nieleczone zmiany mogą prowadzić do znacznych deformacji stawu i utraty jego funkcji.

Przyczyny

• Starzenie się: Zwiększone ryzyko zwyrodnienia stawów wraz z wiekiem.
• Urazy stawów: Przebyte urazy mogą prowadzić do rozwoju osteoartrozy.
• Genetyka: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko choroby.
• Otyłość: Nadmierna masa ciała zwiększa obciążenie stawów.
• Inne choroby stawów: Reumatoidalne zapalenie stawów może przyczynić się do rozwoju osteoartrozy.

Objawy

• Ból stawu biodrowego: Nasilający się przy ruchu i obciążeniu stawu.
• Sztywność: Szczególnie poranna, utrudniająca rozpoczęcie ruchu.
• Obrzęk: Wokół stawu, spowodowany stanem zapalnym.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym wyprostowaniu lub zgięciu stawu.

Powikłania

• Niepełnosprawność: Ograniczenie ruchomości i utrata funkcji stawów.
• Deformacje stawów: Zmiany kształtu stawów w zaawansowanych przypadkach.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Aktywność fizyczna: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i poprawiające ruchomość stawów.
• Kontrola masy ciała: Utrzymanie zdrowej wagi ciała.
• Unikanie urazów: Stosowanie odpowiedniego sprzętu ochronnego podczas aktywności fizycznych.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena ruchomości, bolesności i obrzęków stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych.

Leczenie

• Farmakoterapia: Leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, sterydy.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach zaawansowanych zmian strukturalnych, takich jak wymiana stawu.
• Terapie biologiczne: Przeciwciała monoklonalne, inhibitory TNF, które hamują procesy zapalne.

W pierwszej kolejności stosuje się metody zachowawcze, obejmujące rehabilitację, fizjoterapię i farmakoterapię przeciwbólową. Kluczowe znaczenie ma redukcja masy ciała przy nadwadze, co zmniejsza obciążenie stawu oraz zapobiega dalszym uszkodzeniom. W przypadkach większej destrukcji chrząstki wykorzystuje się iniekcje dostawowe, np. preparatów kwasu hialuronowego, aby poprawić ruchomość i złagodzić ból. Jeśli postępowanie zachowawcze nie przynosi poprawy, wykonywana jest endoprotezoplastyka stawu biodrowego, czyli chirurgiczna wymiana zniszczonych elementów na sztuczne implanty. Rehabilitacja pooperacyjna jest niezwykle ważna w celu odzyskania maksymalnej sprawności i zminimalizowania ryzyka powikłań.

Źródła (Zwyrodnienie Stawu Biodrowego):

• Parvizi, J., Ganz, R. (2003) – Hip Osteoarthritis (tłum. Zwyrodnienie stawu biodrowego)
• Katz, J., Arant, K., Loeser, R. (2021) – Diagnosis and Treatment of Hip and Knee Osteoarthritis: A Review (tłum. Diagnoza i leczenie zwyrodnienia stawu biodrowego i kolanowego: przegląd)
• Urits, I., Orhurhu, V., Powell, J., Murthy, A., Kiely, B., Shipon, S., Kaye, R. J., Kaye, A., Arron, B. L., Cornett, E., Viswanath, O. (2020) – Minimally Invasive Therapies for Osteoarthritic Hip Pain: a Comprehensive Review (tłum. Minimalnie inwazyjne terapie bólu zwyrodnieniowego stawu biodrowego: kompleksowy przegląd)
• Simic-Panic, D., Boskovic, K., Knežević, A., Zvekic-Svorcan, J., Tomasevic-Todorovic, S., Spasojevic, T. (2022) – Hip osteoarthritis – update on etiopathogenesis, clinical presentation and management (tłum. Zwyrodnienie stawu biodrowego – aktualizacja etiopatogenezy, prezentacji klinicznej i leczenia)
• Kolasinski, S., Neogi, T., Hochberg, M., Oatis, C., Guyatt, G., Block, J., Callahan, L., Copenhaver, C., Dodge, C., Felson, D., Gellar, K., Harvey, W., Hawker, G., Herzig, E., Kwoh, C., Nelson, A., Samuels, J., Scanzello, C., White, D., Wise, B., Altman, R., DiRenzo, D., Fontanarosa, J., Giradi, G., Ishimori, M., Misra, D., Shah, A. A., Shmagel, A., Thoma, L., Turgunbaev, M., Turner, A. S., Reston, J. (2020) – 2019 American College of Rheumatology/Arthritis Foundation Guideline for the Management of Osteoarthritis of the Hand, Hip, and Knee (tłum. Wytyczne American College of Rheumatology/Arthritis Foundation z 2019 roku dotyczące zarządzania zwyrodnieniem stawu ręki, biodrowego i kolanowego)
• Sandiford, N., Kendoff, D., Muirhead-Allwood, S. (2020) – Osteoarthritis of the hip: aetiology, pathophysiology and current aspects of management (tłum. Zwyrodnienie stawu biodrowego: etiologia, patofizjologia i obecne aspekty zarządzania)
• Blikman, T. (2020) – Neuropathic-like symptoms in hip and knee osteoarthritis (tłum. Objawy neuropatyczne w zwyrodnieniu stawu biodrowego i kolanowego)
• Sorokina, L., Avrusin, I., Raupov, R., Isupova, E., Gaydar, E. V., Chikova, I., Dubko, M., Masalova, V., Likhacheva, T., Snegireva, L., Avramenko, V. V., Khrypov, S., Kostik, M. (2021) – Causes of osteoarthritis of the hip joint in patients with juvenile idiopathic arthritis: results of a retrospective study and analysis of literature (tłum. Przyczyny zwyrodnienia stawu biodrowego u pacjentów z młodzieńczym idiopatycznym zapaleniem stawów: wyniki badania retrospektywnego i analiza literatury)
• Filatova, Y. S., Solovyov, I., Gruzdev, A. M. (2023) – Osteoarthritis of the hip joints: possibilities of local therapy (tłum. Zwyrodnienie stawów biodrowych: możliwości terapii lokalnej)
• Hall, M., van der Esch, M., Hinman, R., Peat, G., de Zwart, A. D., Quicke, J., Runhaar, J., Knoop, J., van der Leeden, M., de Rooij, M., Meulenbelt, I., Vlieland, T. V. V., Lems, W., Holden, M., Foster, N., Bennell, K. (2021) – How does hip osteoarthritis differ from knee osteoarthritis? (tłum. Jak zwyrodnienie stawu biodrowego różni się od zwyrodnienia stawu kolanowego?)

---

B.1.1.1. Pierwotna choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego (ang. Primary osteoarthritis of hip)

Co to jest pierwotna choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego?

Pierwotna choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego to forma osteoartrozy, w której nie stwierdza się jednoznacznej przyczyny leżącej u podłoża powstałych zmian. Zwykle rozwija się ona na skutek naturalnego procesu starzenia, w połączeniu z uwarunkowaniami genetycznymi i wieloletnim przeciążeniem stawu. Charakteryzuje się stopniową utratą chrząstki stawowej, formowaniem osteofitów oraz bólem nasilającym się przy ruchu. Pacjenci mogą też odczuwać uczucie sztywności, zwłaszcza po dłuższym okresie bezruchu. Zaawansowane stadia prowadzą do deformacji stawu i wyraźnego ograniczenia codziennej aktywności.

Przyczyny

• Starzenie się: Zwiększone ryzyko zwyrodnienia stawów wraz z wiekiem.
• Genetyka: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko choroby.
• Otyłość: Nadmierna masa ciała zwiększa obciążenie stawów.

Objawy

• Ból stawu biodrowego: Nasilający się przy ruchu i obciążeniu stawu.
• Sztywność: Szczególnie poranna, utrudniająca rozpoczęcie ruchu.
• Obrzęk: Wokół stawu, spowodowany stanem zapalnym.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym wyprostowaniu lub zgięciu stawu.

Powikłania

• Niepełnosprawność: Ograniczenie ruchomości i utrata funkcji stawów.
• Deformacje stawów: Zmiany kształtu stawów w zaawansowanych przypadkach.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Aktywność fizyczna: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i poprawiające ruchomość stawów.
• Kontrola masy ciała: Utrzymanie zdrowej wagi ciała.
• Unikanie urazów: Stosowanie odpowiedniego sprzętu ochronnego podczas aktywności fizycznych.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena ruchomości, bolesności i obrzęków stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych.

Leczenie

• Farmakoterapia: Leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, sterydy.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach zaawansowanych zmian strukturalnych, takich jak wymiana stawu.
• Terapie biologiczne: Przeciwciała monoklonalne, inhibitory TNF, które hamują procesy zapalne.

Terapia ma na celu zmniejszenie bólu i spowolnienie rozwoju zmian zwyrodnieniowych. Obejmuje ćwiczenia wzmacniające mięśnie wokół stawu, stosowanie leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych oraz czasem dostawowe iniekcje kwasu hialuronowego. Kluczowe jest utrzymanie prawidłowej masy ciała i unikanie nadmiernych obciążeń, np. przez modyfikację aktywności fizycznej. Jeżeli dolegliwości są duże i nie ustępują po leczeniu zachowawczym, rozważa się operacyjne zaopatrzenie, takie jak endoprotezoplastyka. Regularne kontrole ortopedyczne i odpowiednio dobrana rehabilitacja pomagają opóźnić pogorszenie stanu stawu.

Źródła (Pierwotne Zwyrodnienie Stawu Biodrowego):

• Parvizi, J., Ganz, R. (2003) – Hip Osteoarthritis (tłum. Zwyrodnienie stawu biodrowego)
• Katz, J., Arant, K., Loeser, R. (2021) – Diagnosis and Treatment of Hip and Knee Osteoarthritis: A Review (tłum. Diagnoza i leczenie zwyrodnienia stawu biodrowego i kolanowego: przegląd)
• Reuter, J. M., Fadial, E., Ricciardi, B., Giordano, B., Wu, C-L., Kulzhanova, G. (2023) – Integrated scRNA-seq and spatial transcriptomics analysis uncovers distinct cellular populations and transcriptomes in human hip synovium between patients with femoroacetabular impingement and osteoarthritis (tłum. Zintegrowana analiza scRNA-seq i transkryptomiki przestrzennej odkrywa odrębne populacje komórkowe i transkryptomy w ludzkiej błonie maziowej biodra u pacjentów z kolizją udowo-panewkową i osteoartrozą)
• Kumar, P., Sen, R., Aggarwal, S., Jindal, K. (2020) – Common hip conditions requiring primary total hip arthroplasty and comparison of their post-operative functional outcomes (tłum. Powszechne schorzenia biodra wymagające pierwotnej całkowitej endoprotezoplastyki stawu biodrowego i porównanie ich wyników funkcjonalnych po operacji)
• Urits, I., Orhurhu, V., Powell, J., Murthy, A., Kiely, B., Shipon, S., Kaye, R. J., Kaye, A., Arron, B. L., Cornett, E., Viswanath, O. (2020) – Minimally Invasive Therapies for Osteoarthritic Hip Pain: a Comprehensive Review (tłum. Minimalnie inwazyjne terapie bólu zwyrodnieniowego stawu biodrowego: kompleksowy przegląd)
• Assogba, T. F., Niama-Natta, D., Kpadonou, T., Lawson, T., Mahaudens, P., Detrembleur, C. (2020) – Disability and functioning in primary and secondary hip osteoarthritis in Benin (tłum. Niepełnosprawność i funkcjonowanie w pierwotnym i wtórnym zwyrodnieniu stawu biodrowego w Beninie)
• Muckelt, P. E., Roos, E., Stokes, M., McDonough, S., Grønne, D. T., Ewings, S., Skou, S. (2020) – Comorbidities and their link with individual health status: A cross-sectional analysis of 23,892 people with knee and hip osteoarthritis from primary care (tłum. Choroby współistniejące i ich związek ze stanem zdrowia: analiza przekrojowa 23 892 osób z kolanowym i biodrowym zwyrodnieniem stawów z opieki podstawowej)
• Young, J., Skou, S., Koes, B., Grønne, D. T., Roos, E. (2020) – Proportion of patients with hip osteoarthritis in primary care identified by differing clinical criteria: a cross-sectional study of 4699 patients (tłum. Proporcja pacjentów ze zwyrodnieniem stawu biodrowego w opiece podstawowej zidentyfikowanych przez różne kryteria kliniczne: badanie przekrojowe 4699 pacjentów)
• Simic-Panic, D., Boskovic, K., Knežević, A., Zvekic-Svorcan, J., Tomasevic-Todorovic, S., Spasojevic, T. (2022) – Hip osteoarthritis – update on etiopathogenesis, clinical presentation and management (tłum. Zwyrodnienie stawu biodrowego – aktualizacja etiopatogenezy, prezentacji klinicznej i leczenia)
• Inagaki, K., Hagiwara, S., Kawarai, Y., Terakawa, H., Miyamoto, S., Suzuki, C., Yamagata, H., Nakamura, J., Ohtori, S., Iida, S. (2023) – Correlation between Femoral Head Lateralization and Bone Morphology in Primary Hip Osteoarthritis (tłum. Korelacja między lateralizacją głowy kości udowej a morfologią kości w pierwotnym zwyrodnieniu stawu biodrowego)

---

B.1.1.2. Wtórna Choroba Zwyrodnieniowa Stawu Biodrowego (ang. Secondary Osteoarthritis of Hip)

Co To Jest Wtórna Choroba Zwyrodnieniowa Stawu Biodrowego

Wtórne zwyrodnienie stawu biodrowego, znane również jako wtórna osteoartroza biodra, to przewlekła choroba stawów, charakteryzująca się degeneracją chrząstki stawowej i zmianami patologicznymi w kościach oraz otaczających tkankach, wynikająca z wcześniejszych uszkodzeń lub chorób.

Przyczyny

• Wcześniejsze urazy stawów: Przebyte urazy mogą prowadzić do rozwoju osteoartrozy.
• Choroby zapalne stawów: Reumatoidalne zapalenie stawów może przyczynić się do rozwoju osteoartrozy.
• Wrodzone wady stawów: Dysplazja stawu biodrowego i inne wrodzone wady mogą prowadzić do wtórnego zwyrodnienia stawu biodrowego.
• Choroby metaboliczne: Choroby takie jak cukrzyca mogą wpływać na zdrowie stawów.

Objawy

• Ból stawu biodrowego: Nasilający się przy ruchu i obciążeniu stawu.
• Sztywność: Szczególnie poranna, utrudniająca rozpoczęcie ruchu.
• Obrzęk: Wokół stawu, spowodowany stanem zapalnym.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym wyprostowaniu lub zgięciu stawu.

Powikłania

• Niepełnosprawność: Ograniczenie ruchomości i utrata funkcji stawów.
• Deformacje stawów: Zmiany kształtu stawów w zaawansowanych przypadkach.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Aktywność fizyczna: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i poprawiające ruchomość stawów.
• Kontrola masy ciała: Utrzymanie zdrowej wagi ciała.
• Unikanie urazów: Stosowanie odpowiedniego sprzętu ochronnego podczas aktywności fizycznych.

Diagnoza

• Badanie fizykalne: Ocena ruchomości, bolesności i obrzęków stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych.

Leczenie

• Farmakoterapia: Leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, sterydy.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach zaawansowanych zmian strukturalnych, takich jak wymiana stawu.
• Terapie biologiczne: Przeciwciała monoklonalne, inhibitory TNF, które hamują procesy zapalne.

Źródła (Wtórne Zwyrodnienie Stawu Biodrowego):

• Barfod, K., Viberg, B., Blønd, L., Mygind-Klavsen, B. (2020) – Joint-preserving surgery in hip and knee and development of secondary osteoarthritis (tłum. Chirurgia zachowawcza stawu biodrowego i kolanowego a rozwój wtórnego zwyrodnienia stawów)
• Burkard, T., Holmberg, D., Hügle, T., Burden, A. M. (2021) – The associations between bariatric surgery and hip or knee arthroplasty, and hip or knee osteoarthritis: a cohort study from Swedish nationwide healthcare registries (tłum. Związki między operacją bariatryczną a endoprotezoplastyką stawu biodrowego lub kolanowego oraz osteoartrozą stawu biodrowego lub kolanowego: badanie kohortowe z szwedzkich krajowych rejestrów zdrowotnych)
• Assogba, T. F., Niama-Natta, D., Kpadonou, T., Lawson, T., Mahaudens, P., Detrembleur, C. (2020) – Disability and functioning in primary and secondary hip osteoarthritis in Benin (tłum. Niepełnosprawność i funkcjonowanie w pierwotnym i wtórnym zwyrodnieniu stawu biodrowego w Beninie)
• Katz, J., Arant, K., Loeser, R. (2021) – Diagnosis and Treatment of Hip and Knee Osteoarthritis: A Review (tłum. Diagnoza i leczenie zwyrodnienia stawu biodrowego i kolanowego: przegląd)
• Urits, I., Orhurhu, V., Powell, J., Murthy, A., Kiely, B., Shipon, S., Kaye, R. J., Kaye, A., Arron, B. L., Cornett, E., Viswanath, O. (2020) – Minimally Invasive Therapies for Osteoarthritic Hip Pain: a Comprehensive Review (tłum. Minimalnie inwazyjne terapie bólu zwyrodnieniowego stawu biodrowego: kompleksowy przegląd)
• Gül, D., Orscelik, A., Akpancar, S. (2020) – Treatment of Osteoarthritis Secondary to Developmental Dysplasia of the Hip with Prolotherapy Injection versus a Supervised Progressive Exercise Control (tłum. Leczenie wtórnego zwyrodnienia stawu biodrowego związanego z dysplazją rozwojową stawu biodrowego za pomocą iniekcji proloterapii w porównaniu z kontrolą progresywnych ćwiczeń)
• Okikiade, A., Osharode, A., Oyewole, A., Ogunesan, D., Oladejo, D., Oshobu, I., Browne, K. L. (2022) – Understanding the Role of Inflammation in Secondary Osteoarthritis (tłum. Zrozumienie roli zapalenia w wtórnym zwyrodnieniu stawów)
• Tateuchi, H., Akiyama, H., Goto, K., So, K., Kuroda, Y., Ichihashi, N. (2020) – Clinical phenotypes based on clinical prognostic factors in patients with secondary hip osteoarthritis: preliminary findings from a prospective cohort study (tłum. Kliniczne fenotypy oparte na czynnikach prognostycznych u pacjentów z wtórnym zwyrodnieniem stawu biodrowego: wstępne wyniki z prospektywnego badania kohortowego)
• Wolfe, P. N., Stoker, A., Leary, E., Crist, B., Bozynski, C., Cook, J. (2023) – Evaluation of Serum and Urine Biomarker Panels for Developmental Dysplasia of the Hip Prior to Onset of Secondary Osteoarthritis (tłum. Ocena paneli biomarkerów surowicy i moczu w dysplazji rozwojowej stawu biodrowego przed wystąpieniem wtórnego zwyrodnienia stawu biodrowego)
• Okuzu, Y., Goto, K., Shimizu, Y., Kawai, T., Kuroda, Y., Matsuda, S. (2020) – Sacroiliac joint degeneration is common in patients with end-stage hip osteoarthritis secondary to unilateral developmental dysplasia of the hip: Factors associated with its severity and laterality (tłum. Degeneracja stawu krzyżowo-biodrowego jest powszechna u pacjentów z końcowym stadium zwyrodnienia stawu biodrowego wtórnym do jednostronnej dysplazji rozwojowej stawu biodrowego: czynniki związane z jej ciężkością i jednostronnością)

---

B.1.1.2.1. Pourazowa choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego (ang. Post traumatic osteoarthritis of hip)

Co to jest pourazowa choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego?

Pourazowa choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego rozwija się w wyniku uszkodzenia stawu w przeszłości, np. złamania kości udowej w okolicy stawu czy zwichnięcia biodra. Trauma narusza stabilność stawu, prowadząc do nierównomiernego rozkładu obciążeń i przyspieszonej degeneracji chrząstki. Z czasem objawia się bólem, ograniczeniem zakresu ruchu i uczuciem sztywności, podobnie jak w innych postaciach osteoartrozy, lecz często w młodszym wieku. Pacjenci mogą zauważyć także wyraźne przeskakiwanie lub chrupanie w stawie przy ruchu. Rozpoznanie opiera się głównie na wywiadzie (wcześniejszy uraz) i badaniach obrazowych.

Przyczyny

• Wcześniejsze urazy stawów: Przebyte urazy, takie jak złamania, zwichnięcia czy uszkodzenia więzadeł, mogą prowadzić do rozwoju pourazowego zwyrodnienia stawów.
• Chirurgia stawów: Operacje przeprowadzone na stawie biodrowym mogą zwiększać ryzyko pourazowego zwyrodnienia stawów.
• Wrodzone wady stawów: Dysplazja stawu biodrowego i inne wrodzone wady mogą prowadzić do wtórnego pourazowego zwyrodnienia stawu biodrowego.

Objawy

• Ból stawu biodrowego: Nasilający się przy ruchu i obciążeniu stawu.
• Sztywność: Szczególnie poranna, utrudniająca rozpoczęcie ruchu.
• Obrzęk: Wokół stawu, spowodowany stanem zapalnym.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym wyprostowaniu lub zgięciu stawu.

Powikłania

• Niepełnosprawność: Ograniczenie ruchomości i utrata funkcji stawów.
• Deformacje stawów: Zmiany kształtu stawów w zaawansowanych przypadkach.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Aktywność fizyczna: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i poprawiające ruchomość stawów.
• Kontrola masy ciała: Utrzymanie zdrowej wagi ciała.
• Unikanie urazów: Stosowanie odpowiedniego sprzętu ochronnego podczas aktywności fizycznych.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena ruchomości, bolesności i obrzęków stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych.

Leczenie

• Farmakoterapia: Leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, sterydy.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach zaawansowanych zmian strukturalnych, takich jak wymiana stawu.
• Terapie biologiczne: Przeciwciała monoklonalne, inhibitory TNF, które hamują procesy zapalne.

Postępowanie terapeutyczne polega na złagodzeniu bólu oraz utrzymaniu lub poprawie ruchomości stawu. W pierwszym etapie stosuje się rehabilitację, ćwiczenia wzmacniające i odciążające (np. basen), a także farmakoterapię przeciwbólową i przeciwzapalną. Zalecane jest unikanie przeciążeń, noszenie wkładek korygujących lub korzystanie z kul w okresie zaostrzeń. Jeżeli uszkodzenia są znaczne, stosuje się zabiegi chirurgiczne – od artroskopowej korekcji elementów stawu po całkowitą endoprotezoplastykę. Ostateczny wybór metody zależy od rozległości zmian, wieku pacjenta oraz współistniejących chorób.

Źródła (Pourazowe Zwyrodnienie Stawu Biodrowego):

• Castano Betancourt, M. C., Rangel Maia, C., Munhoz, M., Morais, C., Gomez Machado, E. (2022) – A review of Risk Factors for Post-traumatic hip and knee osteoarthritis following musculoskeletal injuries other than anterior cruciate ligament rupture (tłum. Przegląd czynników ryzyka pourazowego zwyrodnienia stawu biodrowego i kolanowego po urazach mięśniowo-szkieletowych innych niż zerwanie więzadła krzyżowego przedniego)
• Karateev, A., Chernikova, A. A., Makarov, M. (2023) – Post-traumatic osteoarthritis: epidemiology, pathogenesis, clinical picture, approaches to pharmacotherapy (tłum. Pourazowe zwyrodnienie: epidemiologia, patogeneza, obraz kliniczny, podejścia do farmakoterapii)
• Hart, D. (2022) – Osteoarthritis as an Umbrella Term for Different Subsets of Humans Undergoing Joint Degeneration: The Need to Address the Differences to Develop Effective Conservative Treatments and Prevention Strategies (tłum. Zwyrodnienie stawów jako termin ogólny dla różnych podzbiorów ludzi poddanych degeneracji stawów: potrzeba uwzględnienia różnic w celu opracowania skutecznych konserwatywnych metod leczenia i strategii zapobiegania)
• Hsia, A. W., Jbeily, E. H., Mendez, M. E., Cunningham, H. C., Biris, K., Bang, H., Lee, C. A., Loots, G., Christiansen, B. (2021) – Post-Traumatic Osteoarthritis Progression is Diminished by Early Mechanical Unloading and Anti-Inflammatory Treatment in Mice (tłum. Postęp pourazowego zwyrodnienia jest zmniejszany przez wczesne mechaniczne odciążenie i leczenie przeciwzapalne u myszy)
• Tumminelli, P., Malanga, G., Raghunadan, A. (2020) – “PLAY” (Preventing Long-Term Arthritis in Youth) ProgramA Review of the literature of the Etiology of Post-traumatic Osteoarthritis and Potential Preventative Treatments (tłum. Program “PLAY” (Zapobieganie długoterminowemu zapaleniu stawów u młodzieży) – Przegląd literatury dotyczącej etiologii pourazowego zwyrodnienia i potencjalnych środków zapobiegawczych)
• Bedingfield, S., Colazo, J., Di Francesco, M., Yu, F., Liu, D. D., Di Francesco, V., Himmel, L., Gupta, M., Cho, H., Hasty, K., Decuzzi, P., Duvall, C. (2021) – Top-Down Fabricated microPlates for Prolonged, Intra-articular Matrix Metalloproteinase 13 siRNA Nanocarrier Delivery to Reduce Post-traumatic Osteoarthritis (tłum. Mikroplateki wytwarzane z góry na dół do przedłużonej dostawy nośników siRNA do macierzy metaloproteinazy 13 w celu zmniejszenia pourazowego zwyrodnienia)
• Wang, L., Zeng, N., Yan, Z., Li, J., Ni, G. (2020) – Post-traumatic osteoarthritis following ACL injury (tłum. Pourazowe zwyrodnienie po urazie ACL)
• Riggs, K., Sankar, U. (2023) – Inflammatory mechanisms in post-traumatic osteoarthritis: a role for CaMKK2 (tłum. Mechanizmy zapalne w pourazowym zwyrodnieniu: rola CaMKK2)
• Mendez, M. E., Murugesh, D., Sebastian, A., Hum, N., McCloy, S. A., Kuhn, E., Christiansen, B., Loots, G. (2020) – Antibiotic Treatment Prior to Injury Improves Post-Traumatic Osteoarthritis Outcomes in Mice (tłum. Leczenie antybiotykami przed urazem poprawia wyniki pourazowego zwyrodnienia u myszy)
• Dilley, J., Noori-Dokht, H., Seetharam, A., Bello, M., Nanavaty, A., Natoli, R. M., McKinley, T., Bault, Z., Wagner, D., Sankar, U. (2023) – A Reproducible Cartilage Impact Model to Generate Post-Traumatic Osteoarthritis in the Rabbit (tłum. Reproduktywny model wpływu na chrząstkę do generowania pourazowego zwyrodnienia u królika)

---

B.1.1.2.2. Inna wtórna choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego (ang. Other secondary osteoarthritis of hip)

Co to jest inna wtórna choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego?

„Inna wtórna choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego” odnosi się do przypadków, w których zmiany degeneracyjne stawu biodrowego powstały w następstwie innych czynników, niezaliczanych typowo do pourazowych. Mogą to być nieprawidłowości anatomiczne (np. wrodzona dysplazja stawu biodrowego), zaburzenia metaboliczne, zapalne czy endokrynologiczne. Wspomniane przyczyny sprzyjają przyspieszonemu zużywaniu się chrząstki i pojawianiu się osteofitów, prowadząc do klinicznego obrazu podobnego do typowej osteoartrozy. Pacjent zwykle skarży się na ból i ograniczenie ruchomości, choć nasilenie i tempo rozwoju objawów bywa zmienne. Zdiagnozowanie przyczyny wymaga szerokiej diagnostyki, obejmującej m.in. badania krwi i obrazowe.

Leczenie

Kluczowe jest rozpoznanie i opanowanie pierwotnego czynnika chorobowego – np. wyrównanie zaburzeń endokrynologicznych lub korekta wady anatomicznej. Jednocześnie stosuje się leczenie objawowe podobne do innych postaci osteoartrozy: rehabilitację, fizykoterapię, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne. W razie potrzeby lekarz może zalecić dostawowe iniekcje preparatów poprawiających jakość mazi stawowej. Jeśli zmiany są zaawansowane i stan stawu znacznie ogranicza jakość życia, rozważa się leczenie chirurgiczne, w tym protezoplastykę. Celem jest zachowanie jak najdłużej sprawności i ograniczenie progresji uszkodzeń stawu.

---

B.1.2. Choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego (ang. Osteoarthritis of knee)

Co to jest choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego?

Choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego dotyczy chrząstki pokrywającej powierzchnie stawowe kości udowej, piszczelowej i rzepki. Rozwija się z powodu przeciążeń, urazów, wad anatomicznych (np. koślawość, szpotawość kolan) lub zmian degeneracyjnych związanych z wiekiem. Pacjenci najczęściej skarżą się na ból kolana, początkowo przy ruchu lub pod koniec dnia, który później może występować także w spoczynku. Typowe jest uczucie sztywności po dłuższym siedzeniu lub rano, choć zwykle ustępuje ono po krótkim czasie aktywności. W zaawansowanym stadium może dojść do deformacji osi kończyny i znacznych ograniczeń ruchomości, wpływających na zdolność chodzenia.

Przyczyny

• Starzenie się: Zwiększone ryzyko zwyrodnienia stawów wraz z wiekiem.
• Urazy stawów: Przebyte urazy mogą prowadzić do rozwoju osteoartrozy.
• Genetyka: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko choroby.
• Otyłość: Nadmierna masa ciała zwiększa obciążenie stawów.
• Choroby zapalne stawów: Reumatoidalne zapalenie stawów może przyczynić się do rozwoju osteoartrozy.

Objawy

• Ból stawu kolanowego: Nasilający się przy ruchu i obciążeniu stawu.
• Sztywność: Szczególnie poranna, utrudniająca rozpoczęcie ruchu.
• Obrzęk: Wokół stawu, spowodowany stanem zapalnym.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym wyprostowaniu lub zgięciu stawu.

Powikłania

• Niepełnosprawność: Ograniczenie ruchomości i utrata funkcji stawów.
• Deformacje stawów: Zmiany kształtu stawów w zaawansowanych przypadkach.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Aktywność fizyczna: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i poprawiające ruchomość stawów.
• Kontrola masy ciała: Utrzymanie zdrowej wagi ciała.
• Unikanie urazów: Stosowanie odpowiedniego sprzętu ochronnego podczas aktywności fizycznych.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena ruchomości, bolesności i obrzęków stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych.

Leczenie

• Farmakoterapia: Leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, sterydy.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach zaawansowanych zmian strukturalnych, takich jak wymiana stawu.
• Terapie biologiczne: Przeciwciała monoklonalne, inhibitory TNF, które hamują procesy zapalne.

Leczenie polega na łagodzeniu bólu, poprawie ruchomości i zapobieganiu dalszej degradacji stawu. Stosuje się leki przeciwzapalne, przeciwbólowe, czasem iniekcje sterydowe lub kwasu hialuronowego oraz metody fizjoterapeutyczne (ćwiczenia, zabiegi fizykalne). Bardzo ważna jest kontrola masy ciała, ponieważ nadwaga dodatkowo obciąża stawy kolanowe. W przypadku dużych zmian zwyrodnieniowych, niereagujących na leczenie zachowawcze, wskazane bywa leczenie operacyjne, np. artroskopia naprawcza lub endoprotezoplastyka. Rehabilitacja pooperacyjna powinna być prowadzona pod okiem specjalistów, aby zapewnić optymalne przywrócenie funkcji stawu.

Źródła (Zwyrodnienie Stawu Kolanowego):

• Katz, J., Arant, K., Loeser, R. (2021) – Diagnosis and Treatment of Hip and Knee Osteoarthritis: A Review (tłum. Diagnoza i leczenie zwyrodnienia stawu biodrowego i kolanowego: przegląd)
• Rezus, E., Burlui, A., Cardoneanu, A., Macovei, L., Tamba, B., Rezus, C. (2021) – From Pathogenesis to Therapy in Knee Osteoarthritis: Bench-to-Bedside (tłum. Od patogenezy do terapii w zwyrodnieniu stawu kolanowego: od laboratorium do kliniki)
• Siddiq, M. A., Clegg, D., Jansen, T., Rasker, J. (2021) – Emerging and New Treatment Options for Knee Osteoarthritis (tłum. Nowe i pojawiające się opcje leczenia zwyrodnienia stawu kolanowego)
• Koh, S. M., Chan, C., Teo, S., Singh, S., Merican, A., Ng, W., Abbas, A., Kamarul, T. (2020) – Elevated plasma and synovial fluid interleukin-8 and interleukin-18 may be associated with the pathogenesis of knee osteoarthritis (tłum. Podwyższony poziom interleukiny-8 i interleukiny-18 w osoczu i płynie stawowym może być związany z patogenezą zwyrodnienia stawu kolanowego)
• Primorac, D., Molnar, V., Rod, E., Jeleč, Ž., Čukelj, F., Matišić, V., Vrdoljak, T., Hudetz, D., Hajsok, H., Borić, I. (2020) – Knee Osteoarthritis: A Review of Pathogenesis and State-Of-The-Art Non-Operative Therapeutic Considerations (tłum. Zwyrodnienie stawu kolanowego: przegląd patogenezy i najnowocześniejszych rozważań terapeutycznych bez operacji)
• Srivastava, R., Sharma, A., Srivastava, S., Raj, S., Raj, L. (2021) – Genetics in Osteoarthritis Knee (tłum. Genetyka w zwyrodnieniu stawu kolanowego)
• Cueva, J. H., Castillo, D., Espinós-Morató, H., Durán, D., Díaz, P., Lakshminarayanan, V. (2022) – Detection and Classification of Knee Osteoarthritis (tłum. Wykrywanie i klasyfikacja zwyrodnienia stawu kolanowego)
• Gress, K. L., Charipova, K., An, D., Hasoon, J., Kaye, A., Paladini, A., Varrassi, G., Viswanath, O., Abd-Elsayed, A., Urits, I. (2020) – Treatment recommendations for chronic knee osteoarthritis (tłum. Zalecenia dotyczące leczenia przewlekłego zwyrodnienia stawu kolanowego)
• Kolasinski, S., Neogi, T., Hochberg, M., Oatis, C., Guyatt, G., Block, J., Callahan, L., Copenhaver, C., Dodge, C., Felson, D., Gellar, K., Harvey, W., Hawker, G., Herzig, E., Kwoh, C., Nelson, A., Samuels, J., Scanzello, C., White, D., Wise, B., Altman, R., DiRenzo, D., Fontanarosa, J., Giradi, G., Ishimori, M., Misra, D., Shah, A. A., Shmagel, A., Thoma, L., Turgunbaev, M., Turner, A. S., Reston, J. (2020) – 2019 American College of Rheumatology/Arthritis Foundation Guideline for the Management of Osteoarthritis of the Hand, Hip, and Knee (tłum. Wytyczne American College of Rheumatology/Arthritis Foundation z 2019 roku dotyczące zarządzania zwyrodnieniem stawu ręki, biodrowego i kolanowego)
• Anil, U., Markus, D., Hurley, E., Manjunath, A. K., Alaia, M., Campbell, K., Jazrawi, L., Strauss, E. (2021) – The efficacy of intra-articular injections in the treatment of knee osteoarthritis: A network meta-analysis of randomized controlled trials (tłum. Skuteczność iniekcji dostawowych w leczeniu zwyrodnienia stawu kolanowego: meta-analiza sieciowa randomizowanych kontrolowanych badań)

---

B.1.2.1. Pierwotna choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego (ang. Primary osteoarthritis of knee)

Co to jest pierwotna choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego?

Pierwotna choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego to degeneracyjne schorzenie kolana, które rozwija się bez wyraźnej przyczyny wtórnej, takiej jak uraz czy inna choroba. Często jest wynikiem naturalnego procesu starzenia, w połączeniu z nadmiernym obciążeniem stawów, otyłością lub predyspozycjami genetycznymi. Postępujące zużycie chrząstki stawowej prowadzi do powstawania osteofitów, zwężenia szpary stawowej i usztywnienia kolana. Pacjenci doświadczają bólu narastającego przy ruchu i ustępującego w spoczynku, a także uczucia sztywności po dłuższym bezruchu. Z czasem może dochodzić do znacznego ograniczenia ruchomości i trudności w wykonywaniu codziennych czynności.

Przyczyny

• Starzenie się: Zwiększone ryzyko zwyrodnienia stawów wraz z wiekiem.
• Genetyka: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko choroby.
• Otyłość: Nadmierna masa ciała zwiększa obciążenie stawów.
• Urazy stawów: Przebyte urazy mogą prowadzić do rozwoju zwyrodnienia.

Objawy

• Ból stawu kolanowego: Nasilający się przy ruchu i obciążeniu stawu.
• Sztywność: Szczególnie poranna, utrudniająca rozpoczęcie ruchu.
• Obrzęk: Wokół stawu, spowodowany stanem zapalnym.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym wyprostowaniu lub zgięciu stawu.

Powikłania

• Niepełnosprawność: Ograniczenie ruchomości i utrata funkcji stawów.
• Deformacje stawów: Zmiany kształtu stawów w zaawansowanych przypadkach.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Aktywność fizyczna: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i poprawiające ruchomość stawów.
• Kontrola masy ciała: Utrzymanie zdrowej wagi ciała.
• Unikanie urazów: Stosowanie odpowiedniego sprzętu ochronnego podczas aktywności fizycznych.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena ruchomości, bolesności i obrzęków stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych.

Leczenie

• Farmakoterapia: Leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, sterydy.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach zaawansowanych zmian strukturalnych, takich jak wymiana stawu.
• Terapie biologiczne: Przeciwciała monoklonalne, inhibitory TNF, które hamują procesy zapalne.

Terapia obejmuje głównie metody zachowawcze mające na celu złagodzenie bólu i utrzymanie sprawności stawu. Stosuje się leki przeciwzapalne, przeciwbólowe, a w razie potrzeby iniekcje dostawowe, np. kwasu hialuronowego. Rehabilitacja i ćwiczenia wzmacniające mięśnie udowe oraz właściwa kontrola masy ciała pomagają zmniejszyć obciążenie kolan. W bardziej zaawansowanych przypadkach, kiedy ból i ograniczenie ruchu są duże, rozważa się leczenie operacyjne, takie jak endoprotezoplastyka stawu kolanowego. Regularne kontrole ortopedyczne oraz fizjoterapia pozwalają monitorować postęp zmian i optymalizować plan leczenia.

Źródła (Pierwotne Zwyrodnienie Stawu Kolanowego):

• Gress, K. L., Charipova, K., An, D., Hasoon, J., Kaye, A., Paladini, A., Varrassi, G., Viswanath, O., Abd-Elsayed, A., Urits, I. (2020) – Treatment recommendations for chronic knee osteoarthritis (tłum. Zalecenia dotyczące leczenia przewlekłego zwyrodnienia stawu kolanowego)
• Subramanyam, K., Poornima, S. (2020) – Genetic Insights of Primary knee osteoarthritis (tłum. Genetyczne spostrzeżenia na temat pierwotnego zwyrodnienia stawu kolanowego)
• Srivastava, R., Sharma, A., Srivastava, S., Raj, S., Raj, L. (2021) – Genetics in Osteoarthritis Knee (tłum. Genetyka w zwyrodnieniu stawu kolanowego)
• Mohammed, W. F., Mohamed, F., Ahmd, G., Abdelmagied, R. A., Mounir, A. M., Abdel-Kader, M. (2022) – Osteopontine in knee osteoarthritis (tłum. Osteopontyna w zwyrodnieniu stawu kolanowego)
• Mahmoudian, A., Lohmander, L., Mobasheri, A., Englund, M., Luyten, F. (2021) – Early-stage symptomatic osteoarthritis of the knee — time for action (tłum. Wczesne stadium objawowego zwyrodnienia stawu kolanowego — czas na działanie)
• Householder, N. A., Raghuram, A., Agyare, K., Thipaphay, S., Zumwalt, M. (2023) – A Review of Recent Innovations in Cartilage Regeneration Strategies for the Treatment of Primary Osteoarthritis of the Knee: Intra-articular Injections (tłum. Przegląd najnowszych innowacji w strategiach regeneracji chrząstki w leczeniu pierwotnego zwyrodnienia stawu kolanowego: iniekcje dostawowe)
• Poornima, S., Daram, S., Devaki, R., Merugu, R., Subramanyam, K. (2022) – Association of MTHFR gene polymorphism C677T (rs1801133) studies with early primary knee osteoarthritis in a South Indian population: a hospital-based study (tłum. Związek polimorfizmu genu MTHFR C677T (rs1801133) z wczesnym pierwotnym zwyrodnieniem stawu kolanowego w populacji południowoindyjskiej: badanie szpitalne)
• Steenkamp, W., Rachuene, P., Dey, R., Mzayiya, N. L., Ramasuvha, B. E. (2022) – The correlation between clinical and radiological severity of osteoarthritis of the knee (tłum. Korelacja między kliniczną a radiologiczną ciężkością zwyrodnienia stawu kolanowego)
• Katz, J., Arant, K., Loeser, R. (2021) – Diagnosis and Treatment of Hip and Knee Osteoarthritis: A Review (tłum. Diagnoza i leczenie zwyrodnienia stawu biodrowego i kolanowego: przegląd)
• Pal, C., Yadav, R., Verma, A., Uppal, A., Chahar, H., Patel, J. V. (2022) – Prevalence of primary knee osteoarthritis in the urban and rural population in India (tłum. Prewalencja pierwotnego zwyrodnienia stawu kolanowego w populacji miejskiej i wiejskiej w Indiach)

---

B.1.2.2. Wtórna Choroba Zwyrodnieniowa Stawu Kolanowego (ang. Secondary Osteoarthritis of Knee)

Co To Jest Wtórna Choroba Zwyrodnieniowa Stawu Kolanowego

Wtórne zwyrodnienie stawu kolanowego, znane również jako wtórna osteoartroza kolana, to przewlekła choroba stawów, charakteryzująca się degeneracją chrząstki stawowej i zmianami patologicznymi w kościach oraz otaczających tkankach, prowadzącymi do bólu, sztywności i ograniczenia ruchomości, wywołanymi wcześniejszymi urazami lub chorobami stawów.

Przyczyny

• Urazy stawów: Przebyte urazy, takie jak złamania, zwichnięcia czy uszkodzenia więzadeł, mogą prowadzić do rozwoju wtórnego zwyrodnienia stawów.
• Choroby zapalne stawów: Reumatoidalne zapalenie stawów może przyczynić się do rozwoju wtórnej osteoartrozy.
• Chirurgia stawów: Operacje przeprowadzone na stawie kolanowym mogą zwiększać ryzyko wtórnego zwyrodnienia stawów.
• Choroby metaboliczne: Choroby takie jak cukrzyca mogą wpływać na zdrowie stawów.

Objawy

• Ból stawu kolanowego: Nasilający się przy ruchu i obciążeniu stawu.
• Sztywność: Szczególnie poranna, utrudniająca rozpoczęcie ruchu.
• Obrzęk: Wokół stawu, spowodowany stanem zapalnym.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym wyprostowaniu lub zgięciu stawu.

Powikłania

• Niepełnosprawność: Ograniczenie ruchomości i utrata funkcji stawów.
• Deformacje stawów: Zmiany kształtu stawów w zaawansowanych przypadkach.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Aktywność fizyczna: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i poprawiające ruchomość stawów.
• Kontrola masy ciała: Utrzymanie zdrowej wagi ciała.
• Unikanie urazów: Stosowanie odpowiedniego sprzętu ochronnego podczas aktywności fizycznych.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena ruchomości, bolesności i obrzęków stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych.

Leczenie

• Farmakoterapia: Leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, sterydy.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach zaawansowanych zmian strukturalnych, takich jak wymiana stawu.
• Terapie biologiczne: Przeciwciała monoklonalne, inhibitory TNF, które hamują procesy zapalne.

Źródła (Wtórne Zwyrodnienie Stawu Kolanowego):

• Srivastava, R., Sharma, A., Srivastava, S., Raj, S., Raj, L. (2021) – Genetics in Osteoarthritis Knee (tłum. Genetyka w zwyrodnieniu stawu kolanowego)
• Barfod, K., Viberg, B., Blønd, L., Mygind-Klavsen, B. (2020) – Joint-preserving surgery in hip and knee and development of secondary osteoarthritis (tłum. Chirurgia zachowawcza stawu biodrowego i kolanowego a rozwój wtórnego zwyrodnienia stawów)
• Zmerly, H., Moscato, M., Akkawi, I., Galletti, R., Di Gregori, V. (2022) – Treatment options for secondary osteonecrosis of the knee (tłum. Opcje leczenia wtórnej martwicy kości kolana)
• Burkard, T., Holmberg, D., Hügle, T., Burden, A. M. (2021) – The associations between bariatric surgery and hip or knee arthroplasty, and hip or knee osteoarthritis: a cohort study from Swedish nationwide healthcare registries (tłum. Związki między operacją bariatryczną a endoprotezoplastyką stawu biodrowego lub kolanowego oraz zwyrodnieniem stawu biodrowego lub kolanowego: badanie kohortowe ze szwedzkich krajowych rejestrów zdrowotnych)
• Wang, Q., Runhaar, J., Kloppenburg, M., Boers, M., Bijlsma, J., Bierma-Zeinstra, S., The Credo Expert Group (2020) – The Added Value of Radiographs in Diagnosing Knee Osteoarthritis Is Similar for General Practitioners and Secondary Care Physicians; Data from the CHECK Early Osteoarthritis Cohort (tłum. Dodatkowa wartość radiografii w diagnostyce zwyrodnienia stawu kolanowego jest podobna dla lekarzy pierwszego kontaktu i lekarzy opieki wtórnej; dane z kohorty CHECK Early Osteoarthritis)
• Katz, J., Arant, K., Loeser, R. (2021) – Diagnosis and Treatment of Hip and Knee Osteoarthritis: A Review (tłum. Diagnoza i leczenie zwyrodnienia stawu biodrowego i kolanowego: przegląd)
• Okikiade, A., Osharode, A., Oyewole, A., Ogunesan, D., Oladejo, D., Oshobu, I., Browne, K. L. (2022) – Understanding the Role of Inflammation in Secondary Osteoarthritis (tłum. Zrozumienie roli zapalenia w wtórnym zwyrodnieniu stawów)
• Yang, Y., Li, P., Zhu, S., Bi, R. (2020) – Comparison of early-stage changes of osteoarthritis in cartilage and subchondral bone between two different rat models (tłum. Porównanie zmian w początkowym stadium zwyrodnienia w chrząstce i kości podchrzęstnej między dwoma różnymi modelami szczurów)
• Turati, M., Franchi, S., Crippa, M., Rizzi, L., Rigamonti, L., Sacerdote, P., Gatti, S. D., Piatti, M., Galimberti, G., Munegato, D., Amodeo, G., Omeljaniuk, R. J., Zatti, G., Torsello, A., Bigoni, M. (2023) – Prokineticin 2 and Cytokine Content in the Synovial Fluid of Knee Osteoarthritis and Traumatic Meniscal Tear Patients: Preliminary Results (tłum. Zawartość prokinetyny 2 i cytokin w płynie stawowym pacjentów z osteoartrozą kolana i urazowym uszkodzeniem łąkotki: wyniki wstępne)
• Okumura, N., Kawasaki, T., Kubo, M., Yayama, T., Mimura, T., Kumagai, K., Maeda, T., Imai, S. (2020) – Effects of malalignment and disease activity on osteophyte formation in knees of rheumatoid arthritis patients (tłum. Wpływ nieprawidłowego ustawienia i aktywności choroby na tworzenie osteofitów w kolanach pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów)

---

B.1.2.2.1. Pourazowa choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego (ang. Post traumatic osteoarthritis of knee)

Co to jest pourazowa choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego?

Pourazowa choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego powstaje w wyniku wcześniejszych urazów, takich jak złamania okolicy stawu, uszkodzenia więzadeł lub łąkotek. Te uszkodzenia zmieniają biomechanikę kolana, co prowadzi do przyspieszonej degeneracji chrząstki stawowej. Pacjenci często relacjonują ból nasilający się po wysiłku lub w trakcie dłuższego chodzenia, a z czasem mogą też występować blokowania czy przeskakiwania w stawie. W badaniach obrazowych widoczne są cechy nierównomiernego zużycia chrząstki oraz zmiany w strukturach, które uległy urazowi. Na ogół choroba pojawia się w młodszym wieku niż pierwotna osteoartroza i może szybciej postępować.

Przyczyny

• Urazy stawów: Złamania, zwichnięcia, uszkodzenia więzadeł, takie jak zerwanie więzadła krzyżowego przedniego (ACL), mogą prowadzić do rozwoju pourazowego zwyrodnienia stawów.
• Choroby zapalne stawów: Reumatoidalne zapalenie stawów może przyczynić się do rozwoju pourazowego zwyrodnienia.
• Chirurgia stawów: Operacje przeprowadzone na stawie kolanowym mogą zwiększać ryzyko pourazowego zwyrodnienia stawów.
• Choroby metaboliczne: Choroby takie jak cukrzyca mogą wpływać na zdrowie stawów.

Objawy

• Ból stawu kolanowego: Nasilający się przy ruchu i obciążeniu stawu.
• Sztywność: Szczególnie poranna, utrudniająca rozpoczęcie ruchu.
• Obrzęk: Wokół stawu, spowodowany stanem zapalnym.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym wyprostowaniu lub zgięciu stawu.

Powikłania

• Niepełnosprawność: Ograniczenie ruchomości i utrata funkcji stawów.
• Deformacje stawów: Zmiany kształtu stawów w zaawansowanych przypadkach.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Aktywność fizyczna: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i poprawiające ruchomość stawów.
• Kontrola masy ciała: Utrzymanie zdrowej wagi ciała.
• Unikanie urazów: Stosowanie odpowiedniego sprzętu ochronnego podczas aktywności fizycznych.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena ruchomości, bolesności i obrzęków stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych.

Leczenie

• Farmakoterapia: Leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, sterydy.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach zaawansowanych zmian strukturalnych, takich jak wymiana stawu.
• Terapie biologiczne: Przeciwciała monoklonalne, inhibitory TNF, które hamują procesy zapalne.

Postępowanie terapeutyczne obejmuje rehabilitację, farmakoterapię przeciwbólową i przeciwzapalną oraz metody odciążające staw kolanowy. W razie potrzeby wykonuje się iniekcje dostawowe (sterydowe lub preparatów kwasu hialuronowego), aby złagodzić dolegliwości. Jeśli rozległe uszkodzenia pozostałe po urazie znacznie zaburzają stabilność czy osiowanie kolana, pomocne mogą być zabiegi chirurgiczne naprawcze (np. rekonstrukcja więzadeł) lub osteotomie korygujące. W zaawansowanych przypadkach, gdy ból i dysfunkcja stawu są duże, rozważa się endoprotezoplastykę kolana. Kluczowym elementem jest także ochrona stawu przed kolejnymi urazami poprzez odpowiednio dobrane ćwiczenia i unikanie przeciążeń.

Źródła (Pourazowe Zwyrodnienie Stawu Kolanowego):

• Christine M. Khella, Rojiar Asgarian, J. M. Horvath, B. Rolauffs, M. Hart (2021) – An Evidence-Based Systematic Review of Human Knee Post-Traumatic Osteoarthritis (PTOA): Timeline of Clinical Presentation and Disease Markers, Comparison of Knee Joint PTOA Models and Early Disease Implications (tłum. Systematyczny przegląd oparty na dowodach dotyczący pourazowego zwyrodnienia stawu kolanowego u ludzi: harmonogram prezentacji klinicznej i markery choroby, porównanie modeli PTOA stawu kolanowego i implikacje we wczesnej fazie choroby)
• M. C. Castano Betancourt, Catrine Rangel Maia, Marcelo Munhoz, C. Morais, Eduardo Gomez Machado (2022) – A review of Risk Factors for Post-traumatic hip and knee osteoarthritis following musculoskeletal injuries other than anterior cruciate ligament rupture (tłum. Przegląd czynników ryzyka pourazowego zwyrodnienia stawu biodrowego i kolanowego po urazach mięśniowo-szkieletowych innych niż zerwanie więzadła krzyżowego przedniego)
• A. Karateev, A. A. Chernikova, M. Makarov (2023) – Post-traumatic osteoarthritis: epidemiology, pathogenesis, clinical picture, approaches to pharmacotherapy (tłum. Pourazowe zwyrodnienie: epidemiologia, patogeneza, obraz kliniczny, podejścia do farmakoterapii)
• Peter Tumminelli, G. Malanga, Aditya Raghunadan (2020) – “PLAY” (Preventing Long-Term Arthritis in Youth) Program: A Review of the literature of the Etiology of Post-traumatic Osteoarthritis and Potential Preventative Treatments (tłum. Program “PLAY” (Zapobieganie długoterminowemu zapaleniu stawów u młodzieży) – Przegląd literatury dotyczącej etiologii pourazowego zwyrodnienia i potencjalnych środków zapobiegawczych)
• Bob J. Evers, M. V. D. van den Bosch, A. Blom, P. M. van der Kraan, S. Koëter, R. Thurlings (2022) – Post-traumatic knee osteoarthritis; the role of inflammation and hemarthrosis on disease progression (tłum. Pourazowe zwyrodnienie stawu kolanowego; rola zapalenia i hemartrozy w postępie choroby)
• J. Riegger, R. Brenner (2020) – Pathomechanisms of Posttraumatic Osteoarthritis: Chondrocyte Behavior and Fate in a Precarious Environment (tłum. Mechanizmy patogenezy pourazowego zwyrodnienia stawów: zachowanie i los chondrocytów w niepewnym środowisku)
• M.-L. McDonald, J. S. Richman, C. Boer, R. Kalsoum, D. Dochtermann, T. Barker, K. Briem, K. Hatzikotoulas, B. Hollis, L. Jostins-Dean, R. Magi, E. Reimann, EstBB Research Team, L. Southam, U. Styrkarsdottir, H. Tiwari, J. V. van Meurs, E. Zeggini, J. Singh, F. Watt (2023) – A Genome-Wide Association Study (GWAS) meta-analysis of post-traumatic osteoarthritis of the knee (GO-PTOA): Protocol for Analysis Plan (tłum. Meta-analiza badań asocjacyjnych całego genomu (GWAS) pourazowego zwyrodnienia stawu kolanowego (GO-PTOA): Protokół planu analizy)
• Changpeng Zhanga, Weiwei Wangb, Xiyong Lic, Changsheng Liaod, Pengfei Hane, Y. LiF. (2023) – Research Advances in the Development of Post-Traumatic Knee Osteoarthritis with Abnormal Mechanical Load, Inflammation, and Hemarthrosis (tłum. Postępy w badaniach nad rozwojem pourazowego zwyrodnienia stawu kolanowego z nieprawidłowym obciążeniem mechanicznym, zapaleniem i hemartrozą)
• T. H. Haut Donahue, G. E. Narez, M. Powers, L. Déjardin, F. Wei, R. Haut (2022) – A Morphological Study of the Meniscus, Cartilage and Subchondral Bone Following Closed-Joint Traumatic Impact to the Knee (tłum. Badanie morfologiczne łąkotki, chrząstki i kości podchrzęstnej po zamkniętym urazie stawu kolanowego)
• K. Vachhani, A. Prodeus, S. Nakamura, J. Rockel, A. Hopfgartner, M. Kapoor, J. Gariépy, C. Whyne, D. Nam (2022) – Can CD200R1 Agonists Slow the Progression of Osteoarthritis Secondary to Injury? (tłum. Czy agoniści CD200R1 mogą spowolnić postęp zwyrodnienia stawów wtórnych do urazu?)

---

B.1.2.2.2. Inna wtórna choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego (ang. Other secondary osteoarthritis of knee)

Co to jest inna wtórna choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego?

Ten termin obejmuje przypadki osteoartrozy kolana powstałe w wyniku innych czynników niż uraz, np. chorób metabolicznych, zapalnych czy wad anatomicznych (np. wrodzonych deformacji). Zmiany zwyrodnieniowe rozwijają się szybciej, gdy kolano jest obciążone nieprawidłową osiowością lub gdy dochodzi do przewlekłego procesu zapalnego. Pacjenci zgłaszają typowe objawy zwyrodnienia: ból przy ruchu, sztywność po spoczynku i stopniowe ograniczenie zakresu ruchu. Rozpoznanie wymaga zidentyfikowania pierwotnej przyczyny, co często wiąże się z dodatkowymi badaniami, w tym laboratoryjnymi. Wczesne wykrycie i leczenie czynnika sprawczego może spowolnić lub zatrzymać postęp choroby.

Leczenie

Leczenie skupia się na opanowaniu przyczyny wtórnego uszkodzenia stawu oraz na leczeniu objawowym. Stosuje się farmakoterapię, rehabilitację i modyfikację aktywności w celu odciążenia kolana. Dodatkowym elementem może być korekta wady anatomicznej, np. poprzez zabieg chirurgiczny przy deformacjach osi kończyny. W niektórych przypadkach pomocne są iniekcje dostawowe, które poprawiają jakość mazi stawowej i zmniejszają ból. Jeśli zmiany są bardzo zaawansowane, ortopeda może zalecić operacyjną wymianę stawu (endoprotezoplastykę) lub inne procedury naprawcze.

---

B.1.3. Choroba zwyrodnieniowa nadgarstka lub ręki (ang. Osteoarthritis of wrist or hand)

Co to jest choroba zwyrodnieniowa nadgarstka lub ręki?

Choroba zwyrodnieniowa nadgarstka lub ręki obejmuje zwykle drobne stawy śródręczno-paliczkowe i międzypaliczkowe, a czasem także staw promieniowo-nadgarstkowy. Najczęściej dotyczy osób starszych oraz osób narażonych na przeciążenia dłoni i nadgarstków (np. wskutek pracy manualnej). Charakteryzuje się bólem nasilającym się przy ruchu, sztywnością poranną krótkotrwałą i zniekształceniem stawów palców (np. guzki Heberdena i Boucharda). Wraz z rozwojem zmian chorobowych pojawiają się trudności w wykonywaniu precyzyjnych czynności, takich jak zapinanie guzików czy otwieranie słoików. Obraz radiologiczny wykazuje zwężenie szpary stawowej, sklerotyzację i wyrośla kostne (osteofity).

Przyczyny

• Urazy stawów: Złamania, zwichnięcia czy uszkodzenia więzadeł mogą prowadzić do rozwoju zwyrodnienia stawów.
• Choroby zapalne stawów: Reumatoidalne zapalenie stawów może przyczynić się do rozwoju osteoartrozy.
• Genetyka: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko choroby.
• Otyłość: Nadmierna masa ciała zwiększa obciążenie stawów.

Objawy

• Ból nadgarstka lub ręki: Nasilający się przy ruchu i obciążeniu stawu.
• Sztywność: Szczególnie poranna, utrudniająca rozpoczęcie ruchu.
• Obrzęk: Wokół stawu, spowodowany stanem zapalnym.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym wyprostowaniu lub zgięciu stawu.

Powikłania

• Niepełnosprawność: Ograniczenie ruchomości i utrata funkcji stawów.
• Deformacje stawów: Zmiany kształtu stawów w zaawansowanych przypadkach.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Aktywność fizyczna: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i poprawiające ruchomość stawów.
• Kontrola masy ciała: Utrzymanie zdrowej wagi ciała.
• Unikanie urazów: Stosowanie odpowiedniego sprzętu ochronnego podczas aktywności fizycznych.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena ruchomości, bolesności i obrzęków stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych.

Leczenie

• Farmakoterapia: Leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, sterydy.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach zaawansowanych zmian strukturalnych, takich jak wymiana stawu.
• Terapie biologiczne: Przeciwciała monoklonalne, inhibitory TNF, które hamują procesy zapalne.

Postępowanie obejmuje leczenie zachowawcze, w tym farmakoterapię (leki przeciwbólowe, przeciwzapalne) oraz rehabilitację (ćwiczenia poprawiające zręczność i siłę mięśni dłoni). Niekiedy pomocne są stabilizatory lub ortezy nadgarstka, które ograniczają przeciążenia podczas wykonywania czynności. W zaostrzeniach stosuje się iniekcje sterydowe, co może przejściowo złagodzić ból i stan zapalny. Operacje są rzadziej wykonywane niż w przypadku stawów kolanowych czy biodrowych, ale w ciężkich przypadkach można rozważyć procedury rekonstrukcyjne lub artrodezę. Edukacja pacjenta i dostosowanie aktywności do możliwości stawów dłoni stanowią istotny element terapii.

Źródła (Zwyrodnienie Nadgarstka lub Ręki):

• Sood, M. (2021) – Osteoarthritis of the wrist and hand (tłum. Zwyrodnienie nadgarstka i ręki)
• Grunz, J., Gietzen, C., Christopoulos, G., van Schoonhoven, J., Goehtz, F., Schmitt, R., Hesse, N. (2021) – Osteoarthritis of the Wrist: Pathology, Radiology, and Treatment (tłum. Zwyrodnienie nadgarstka: patologia, radiologia i leczenie)
• Goodman, E., Malik, T. (2020) – A 68-Year-Old Man with Chronic Wrist Pain (tłum. 68-letni mężczyzna z przewlekłym bólem nadgarstka)
• Bobos, P., MacDermid, J. C., Boutsikari, E. C., Lalone, E. A., Ferreira, L., Grewal, R. (2020) – Evaluation of the content validity index of the Australian/Canadian osteoarthritis hand index, the patient-rated wrist/hand evaluation and the thumb disability exam in people with hand arthritis (tłum. Ocena indeksu ważności treści australijskiego/kanadyjskiego indeksu osteoartrozy ręki, oceny nadgarstka/ręki ocenianej przez pacjenta i testu niepełnosprawności kciuka u osób z zapaleniem stawów rąk)
• Tossini, N., Lessi, G., Zacharias, A. L. S., Corrêa E Silva, G. R., Abrantes, L. S. S., Mendes da Silva Serrão, P. R. (2020) – Impairment of electrical activation of wrist flexor and extensor muscles during gripping and functional activities in the early stage of hand osteoarthritis: A cross-sectional study (tłum. Zaburzenie aktywacji elektrycznej mięśni zginaczy i prostowników nadgarstka podczas chwytania i czynności funkcjonalnych we wczesnym stadium zwyrodnienia stawów rąk: badanie przekrojowe)
• Haugen, I., Felson, D., Abhishek, A., Berenbaum, F., Bierma-Zeinstra, S., Borgen, T., Herrero Beaumont, G., Ishimori, M., Jonsson, H., Kroon, F., Maheu, E., Ramonda, R., Ritschl, V., Stamm, T., van der Heijde, D. M., Wittoek, R., Greibrokk, E., Smeets, W., Kloppenburg, M. (2020) – Development of classification criteria for hand osteoarthritis: comparative analyses of persons with and without hand osteoarthritis (tłum. Opracowanie kryteriów klasyfikacji zwyrodnienia stawów rąk: analiza porównawcza osób z i bez zwyrodnienia stawów rąk)
• Hassani, S., Delavar, S. H., Safikhani, H. (2020) – The Effect of Eight Weeks of Hand-Selected Strength Training and Cinnamon-Honey Supplementation on Strength and Range of Motion of Wrist Joint in Elderly Women with Osteoarthritis (tłum. Wpływ ośmiotygodniowego wyselekcjonowanego treningu siłowego ręki i suplementacji cynamonowo-miodowej na siłę i zakres ruchu stawu nadgarstkowego u starszych kobiet z osteoartrozą)
• Gignac, M., Irvin, E., Cullen, K., Van Eerd, D., Beaton, D., Mahood, Q., McLeod, C., Backman, C. (2020) – Men and Women’s Occupational Activities and the Risk of Developing Osteoarthritis of the Knee, Hip, or Hands: A Systematic Review and Recommendations for Future Research (tłum. Działalność zawodowa mężczyzn i kobiet oraz ryzyko rozwoju zwyrodnienia stawów kolan, bioder lub rąk: przegląd systematyczny i zalecenia do przyszłych badań)
• Silvestre, M., Rodrigues, A., Canhão, H., Marques, C., Teixeira, D., Calhau, C., Branco, J. (2020) – Cross-Talk between Diet-Associated Dysbiosis and Hand Osteoarthritis (tłum. Interakcja między dysbiozą związaną z dietą a osteoartrozą rąk)
• Kedor, C., Detert, J., Rau, R., Wassenberg, S., Listing, J., Klaus, P., Braun, T., Hermann, W., Weiner, S., Buttgereit, F., Burmester, G. (2021) – Hydroxychloroquine in patients with inflammatory and erosive osteoarthritis of the hands: results of the OA-TREAT study—a randomised, double-blind, placebo-controlled, multicentre, investigator-initiated trial (tłum. Hydroksychlorochina u pacjentów z zapalnym i erozyjnym zwyrodnieniem stawów rąk: wyniki badania OA-TREAT – randomizowane, podwójnie ślepe, kontrolowane placebo, wieloośrodkowe, zainicjowane przez badaczy)
• Tossini, N., Zacharias, A., Abrantes, L. S. S., Serrão, P. R. M. S. (2021) – Initial stages of hand osteoarthritis do not affect the extrinsic muscles of the hand: a cross-sectional study (tłum. Początkowe stadia zwyrodnienia stawów rąk nie wpływają na zewnętrzne mięśnie ręki: badanie przekrojowe)
• Plotz, B., Bomfim, F., Sohail, M., Samuels, J. (2021) – Current Epidemiology and Risk Factors for the Development of Hand Osteoarthritis (tłum. Aktualna epidemiologia i czynniki ryzyka rozwoju zwyrodnienia stawów rąk)
• Pascal, R., Latourte, A. (2021) – Hand Osteoarthritis (tłum. Zwyrodnienie stawów rąk)
• Pomares, G. (2021) – Trapeziometacarpal osteoarthritis and arthritis of the wrist (tłum. Zwyrodnienie stawu trapeziometakarpalnego i zapalenie stawu nadgarstkowego)
• Loh, M., Loh, D., Loh, W. (2020) – Case Report Submission: Pyrocardan Arthroplasty of SECONDARY Osteoarthritis of the Scaphotrapeziotrapezoid Joint (tłum. Raport przypadku: Artroplastyka Pyrocardan w wtórnym zwyrodnieniu stawu scaphotrapeziotrapezoid)
• Kolasinski, S., Neogi, T., Hochberg, M., Oatis, C., Guyatt, G., Block, J., Callahan, L., Copenhaver, C., Dodge, C., Felson, D., Gellar, K., Harvey, W., Hawker, G., Herzig, E., Kwoh, C., Nelson, A., Samuels, J., Scanzello, C., White, D., Wise, B., Altman, R., DiRenzo, D., Fontanarosa, J., Giradi, G., Ishimori, M., Misra, D., Shah, A. A., Shmagel, A., Thoma, L., Turgunbaev, M., Turner, A. S., Reston, J. (2020) – 2019 American College of Rheumatology/Arthritis Foundation Guideline for the Management of Osteoarthritis of the Hand, Hip, and Knee (tłum. Wytyczne American College of Rheumatology/Arthritis Foundation z 2019 roku dotyczące zarządzania zwyrodnieniem stawu ręki, biodrowego i kolanowego)
• Larsson, S., Carlsson, I., Rosberg, H., Björkman, A., Brogren, E. (2020) – Patients’ experiences before and after total wrist fusion or total wrist arthroplasty: A qualitative study of patients with wrist osteoarthritis (tłum. Doświadczenia pacjentów przed i po całkowitej fuzji nadgarstka lub całkowitej artroplastyce nadgarstka: badanie jakościowe pacjentów ze zwyrodnieniem stawu nadgarstkowego)
• Hassebrock, J. D., Thomas, O. J., Breuer, L. C., Renfree, K. (2021) – Midterm Patient-Reported Outcomes in Wrist Denervation for Post-Traumatic Arthritis (tłum. Wyniki zgłaszane przez pacjentów w średnim okresie po denervacji nadgarstka z powodu pourazowego zapalenia stawów)
• Forte, A., Murray, P. (2022) – Osteoarthritis and Prosthetic Joints in the Hand (tłum. Zwyrodnienie stawów i protezy stawów w ręce)
• Andersson, J., Hagert, E., Brittberg, M. (2021) – Cartilage Injuries and Posttraumatic Osteoarthritis in the Wrist: A Review (tłum. Uszkodzenia chrząstki i pourazowe zwyrodnienie stawu nadgarstkowego: przegląd)

---

B.1.3.1. Pierwotna choroba zwyrodnieniowa nadgarstka lub ręki (ang. Primary osteoarthritis of wrist or hand)

Co to jest pierwotna choroba zwyrodnieniowa nadgarstka lub ręki?

Jest to postać osteoartrozy ręki lub nadgarstka, w której nie stwierdza się wyraźnej przyczyny wtórnej, np. urazów czy zaburzeń metabolicznych. Najczęściej wynika z wieloletniego przeciążenia drobnych stawów rąk, związanego z wykonywaną pracą lub intensywną aktywnością życiową. Dotyka zazwyczaj osób w starszym wieku, częściej kobiet, i objawia się bólem oraz sztywnością stawów dłoni, zwłaszcza po okresie bezruchu. W badaniach obrazowych widoczne są charakterystyczne zmiany zwyrodnieniowe: osteofity, sklerotyzacja podchrzęstna i czasem torbiele podchrzęstne. Chociaż choroba postępuje powoli, w zaawansowanych stadiach znacząco utrudnia wykonywanie precyzyjnych czynności manualnych.

Przyczyny

• Urazy stawów: Złamania, zwichnięcia czy uszkodzenia więzadeł mogą prowadzić do rozwoju zwyrodnienia stawów.
• Choroby zapalne stawów: Reumatoidalne zapalenie stawów może przyczynić się do rozwoju osteoartrozy.
• Genetyka: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko choroby.
• Otyłość: Nadmierna masa ciała zwiększa obciążenie stawów.

Objawy

• Ból nadgarstka lub ręki: Nasilający się przy ruchu i obciążeniu stawu.
• Sztywność: Szczególnie poranna, utrudniająca rozpoczęcie ruchu.
• Obrzęk: Wokół stawu, spowodowany stanem zapalnym.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym wyprostowaniu lub zgięciu stawu.

Powikłania

• Niepełnosprawność: Ograniczenie ruchomości i utrata funkcji stawów.
• Deformacje stawów: Zmiany kształtu stawów w zaawansowanych przypadkach.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Aktywność fizyczna: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i poprawiające ruchomość stawów.
• Kontrola masy ciała: Utrzymanie zdrowej wagi ciała.
• Unikanie urazów: Stosowanie odpowiedniego sprzętu ochronnego podczas aktywności fizycznych.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena ruchomości, bolesności i obrzęków stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych.

Leczenie

• Farmakoterapia: Leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, sterydy.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach zaawansowanych zmian strukturalnych, takich jak wymiana stawu.
• Terapie biologiczne: Przeciwciała monoklonalne, inhibitory TNF, które hamują procesy zapalne.

Terapia ma na celu złagodzenie bólu i utrzymanie możliwie dużej sprawności dłoni. Stosuje się leki przeciwbólowe, przeciwzapalne (NLPZ), a przy nasilonych objawach okresowo iniekcje sterydów. Bardzo istotna jest rehabilitacja z ćwiczeniami usprawniającymi chwyt i zręczność oraz ewentualne zastosowanie ortez odciążających. Pacjentom zaleca się unikanie nadmiernego obciążania rąk oraz naukę ergonomii ruchu w codziennych aktywnościach. Operacje, takie jak artrodeza czy plastyka stawów, przeprowadza się zwykle w ostateczności, gdy metody zachowawcze nie przynoszą poprawy.

Źródła (Pierwotne Zwyrodnienie Nadgarstka lub Ręki):

• Sood, M. (2021) – Osteoarthritis of the wrist and hand (tłum. Zwyrodnienie nadgarstka i ręki)
• Grunz, J., Gietzen, C., Christopoulos, G., van Schoonhoven, J., Goehtz, F., Schmitt, R., Hesse, N. (2021) – Osteoarthritis of the Wrist: Pathology, Radiology, and Treatment (tłum. Zwyrodnienie nadgarstka: patologia, radiologia i leczenie)
• Loh, M., Loh, D., Loh, W. (2020) – Case Report Submission: Pyrocardan Arthroplasty of SECONDARY Osteoarthritis of the Scaphotrapeziotrapezoid Joint (tłum. Raport przypadku: Artroplastyka Pyrocardan w wtórnym zwyrodnieniu stawu scaphotrapeziotrapezoid)
• Haugen, I., Felson, D., Abhishek, A., Berenbaum, F., Bierma-Zeinstra, S., Borgen, T., Herrero Beaumont, G., Ishimori, M., Jonsson, H., Kroon, F., Maheu, E., Ramonda, R., Ritschl, V., Stamm, T., van der Heijde, D. M., Wittoek, R., Greibrokk, E., Smeets, W., Kloppenburg, M. (2020) – Development of classification criteria for hand osteoarthritis: comparative analyses of persons with and without hand osteoarthritis (tłum. Opracowanie kryteriów klasyfikacji zwyrodnienia stawów rąk: analiza porównawcza osób z i bez zwyrodnienia stawów rąk)
• Goodman, E., Malik, T. (2020) – A 68-Year-Old Man with Chronic Wrist Pain (tłum. 68-letni mężczyzna z przewlekłym bólem nadgarstka)
• Swain, S., Coupland, C., Sarmanova, A., Kuo, C.-F., Mallen, C., Doherty, M., Zhang, W. (2023) – Healthcare utilisation and mortality in people with osteoarthritis in the UK: findings from a national primary care database (tłum. Wykorzystanie opieki zdrowotnej i śmiertelność u osób z osteoartrozą w Wielkiej Brytanii: wyniki z krajowej bazy danych opieki podstawowej)
• Bobos, P., MacDermid, J. C., Boutsikari, E. C., Lalone, E. A., Ferreira, L., Grewal, R. (2020) – Evaluation of the content validity index of the Australian/Canadian osteoarthritis hand index, the patient-rated wrist/hand evaluation and the thumb disability exam in people with hand arthritis (tłum. Ocena indeksu ważności treści australijskiego/kanadyjskiego indeksu osteoartrozy ręki, oceny nadgarstka/ręki ocenianej przez pacjenta i testu niepełnosprawności kciuka u osób z zapaleniem stawów rąk)
• Wise, C. (2021) – Osteoarthritis (tłum. Zwyrodnienie stawów)
• Gignac, M., Irvin, E., Cullen, K., Van Eerd, D., Beaton, D., Mahood, Q., McLeod, C., Backman, C. (2020) – Men and Women’s Occupational Activities and the Risk of Developing Osteoarthritis of the Knee, Hip, or Hands: A Systematic Review and Recommendations for Future Research (tłum. Działalność zawodowa mężczyzn i kobiet oraz ryzyko rozwoju zwyrodnienia stawów kolan, bioder lub rąk: przegląd systematyczny i zalecenia do przyszłych badań)
• Plotz, B., Bomfim, F., Sohail, M., Samuels, J. (2021) – Current Epidemiology and Risk Factors for the Development of Hand Osteoarthritis (tłum. Aktualna epidemiologia i czynniki ryzyka rozwoju zwyrodnienia stawów rąk)
• Cruz, M., Rodrigues, A., Dias, S., Sepriano, A., Canhão, H., Gouveia, N., Ramiro, S., Branco, J. (2021) – Obesity and diabetes are associated with disability in women with hand osteoarthritis. Results from the EpiReumaPt nationwide study (tłum. Otyłość i cukrzyca są związane z niepełnosprawnością u kobiet z osteoartrozą rąk. Wyniki ogólnokrajowego badania EpiReumaPt)
• Kolasinski, S., Neogi, T., Hochberg, M., Oatis, C., Guyatt, G., Block, J., Callahan, L., Copenhaver, C., Dodge, C., Felson, D., Gellar, K., Harvey, W., Hawker, G., Herzig, E., Kwoh, C., Nelson, A., Samuels, J., Scanzello, C., White, D., Wise, B., Altman, R., DiRenzo, D., Fontanarosa, J., Giradi, G., Ishimori, M., Misra, D., Shah, A. A., Shmagel, A., Thoma, L., Turgunbaev, M., Turner, A. S., Reston, J. (2020) – 2019 American College of Rheumatology/Arthritis Foundation Guideline for the Management of Osteoarthritis of the Hand, Hip, and Knee (tłum. Wytyczne American College of Rheumatology/Arthritis Foundation z 2019 roku dotyczące zarządzania zwyrodnieniem stawu ręki, biodrowego i kolanowego)
• Almeida, D., Costa, E., Guimarães, F., Azevedo, S., Rodrigues, J., Silva, J., Faria, D., Peixoto, D., Teixeira, F., Costa, J., Afonso, C., Neves, J., Ribeiro, A. R., Cerqueira, M. (2020) – Are we overlooking osteoarthritis? – A comparative study of pain, function and quality of life in patiens with hand osteoarthritis and rheumatoid arthritis (tłum. Czy przeoczamy osteoartrozę? – porównawcze badanie bólu, funkcji i jakości życia u pacjentów z osteoartrozą rąk i reumatoidalnym zapaleniem stawów)
• Kedor, C., Detert, J., Rau, R., Wassenberg, S., Listing, J., Klaus, P., Braun, T., Hermann, W., Weiner, S., Buttgereit, F., Burmester, G. (2021) – Hydroxychloroquine in patients with inflammatory and erosive osteoarthritis of the hands: results of the OA-TREAT study—a randomised, double-blind, placebo-controlled, multicentre, investigator-initiated trial (tłum. Hydroksychlorochina u pacjentów z zapalnym i erozyjnym zwyrodnieniem stawów rąk: wyniki badania OA-TREAT – randomizowane, podwójnie ślepe, kontrolowane placebo, wieloośrodkowe, zainicjowane przez badaczy)
• Silvestre, M., Rodrigues, A., Canhão, H., Marques, C., Teixeira, D., Calhau, C., Branco, J. (2020) – Cross-Talk between Diet-Associated Dysbiosis and Hand Osteoarthritis (tłum. Interakcja między dysbiozą związaną z dietą a osteoartrozą rąk)

---

B.1.3.2. Wtórna Choroba Zwyrodnieniowa Stawu Nadgarstkowego lub Ręki (ang. Secondary Osteoarthritis of Wrist or Hand)

Co To Jest Wtórna Choroba Zwyrodnieniowa Stawu Nadgarstkowego lub Ręki

Wtórne zwyrodnienie stawu nadgarstkowego lub ręki, znane również jako wtórna osteoartroza nadgarstka lub ręki, to przewlekła choroba stawów, charakteryzująca się degeneracją chrząstki stawowej i zmianami patologicznymi w kościach oraz otaczających tkankach, prowadzącymi do bólu, sztywności i ograniczenia ruchomości, wywołanymi wcześniejszymi urazami lub chorobami stawów.

Przyczyny

• Urazy stawów: Złamania, zwichnięcia, uszkodzenia więzadeł.
• Choroby zapalne stawów: Reumatoidalne zapalenie stawów.
• Chirurgia stawów: Operacje przeprowadzone na stawie nadgarstkowym lub ręki.
• Choroby metaboliczne: Cukrzyca i inne zaburzenia metaboliczne.

Objawy

• Ból nadgarstka lub ręki: Nasilający się przy ruchu i obciążeniu stawu.
• Sztywność: Szczególnie poranna, utrudniająca rozpoczęcie ruchu.
• Obrzęk: Wokół stawu, spowodowany stanem zapalnym.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym wyprostowaniu lub zgięciu stawu.

Powikłania

• Niepełnosprawność: Ograniczenie ruchomości i utrata funkcji stawów.
• Deformacje stawów: Zmiany kształtu stawów w zaawansowanych przypadkach.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Aktywność fizyczna: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i poprawiające ruchomość stawów.
• Kontrola masy ciała: Utrzymanie zdrowej wagi ciała.
• Unikanie urazów: Stosowanie odpowiedniego sprzętu ochronnego podczas aktywności fizycznych.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena ruchomości, bolesności i obrzęków stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych.

Leczenie

• Farmakoterapia: Leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, sterydy.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach zaawansowanych zmian strukturalnych, takich jak wymiana stawu.
• Terapie biologiczne: Przeciwciała monoklonalne, inhibitory TNF, które hamują procesy zapalne.

Źródła (Wtórne Zwyrodnienie Stawu Nadgarstkowego lub Ręki):

• Loh, M., Loh, D., Loh, W. (2020) – Case Report Submission: Pyrocardan Arthroplasty of SECONDARY Osteoarthritis of the Scaphotrapeziotrapezoid Joint (tłum. Raport przypadku: Artroplastyka Pyrocardan w wtórnym zwyrodnieniu stawu scaphotrapeziotrapezoid)
• Sood, M. (2021) – Osteoarthritis of the wrist and hand (tłum. Zwyrodnienie nadgarstka i ręki)
• Goodman, E., Malik, T. (2020) – A 68-Year-Old Man with Chronic Wrist Pain (tłum. 68-letni mężczyzna z przewlekłym bólem nadgarstka)
• Grunz, J., Gietzen, C., Christopoulos, G., van Schoonhoven, J., Goehtz, F., Schmitt, R., Hesse, N. (2021) – Osteoarthritis of the Wrist: Pathology, Radiology, and Treatment (tłum. Zwyrodnienie nadgarstka: patologia, radiologia i leczenie)
• Haugen, I., Felson, D., Abhishek, A., Berenbaum, F., Bierma-Zeinstra, S., Borgen, T., Herrero Beaumont, G., Ishimori, M., Jonsson, H., Kroon, F., Maheu, E., Ramonda, R., Ritschl, V., Stamm, T., van der Heijde, D. M., Wittoek, R., Greibrokk, E., Smeets, W., Kloppenburg, M. (2020) – Development of classification criteria for hand osteoarthritis: comparative analyses of persons with and without hand osteoarthritis (tłum. Opracowanie kryteriów klasyfikacji zwyrodnienia stawów rąk: analiza porównawcza osób z i bez zwyrodnienia stawów rąk)
• Pomares, G. (2021) – Trapeziometacarpal osteoarthritis and arthritis of the wrist (tłum. Zwyrodnienie stawu trapeziometakarpalnego i zapalenie stawu nadgarstkowego)
• Wise, C. (2021) – Osteoarthritis (tłum. Zwyrodnienie stawów)
• Parker, S., Riley, N., Floyd Dean, B. J. (2020) – Management of osteoarthritis at the base of the thumb (tłum. Zarządzanie zwyrodnieniem stawów u podstawy kciuka)
• Okikiade, A., Osharode, A., Oyewole, A., Ogunesan, D., Oladejo, D., Oshobu, I., Browne, K. L. (2022) – Understanding the Role of Inflammation in Secondary Osteoarthritis (tłum. Zrozumienie roli zapalenia w wtórnym zwyrodnieniu stawów)
• Bobos, P., MacDermid, J. C., Boutsikari, E. C., Lalone, E. A., Ferreira, L., Grewal, R. (2020) – Evaluation of the content validity index of the Australian/Canadian osteoarthritis hand index, the patient-rated wrist/hand evaluation and the thumb disability exam in people with hand arthritis (tłum. Ocena indeksu ważności treści australijskiego/kanadyjskiego indeksu osteoartrozy ręki, oceny nadgarstka/ręki ocenianej przez pacjenta i testu niepełnosprawności kciuka u osób z zapaleniem stawów rąk)

---

B.1.3.2.1. Pourazowa choroba zwyrodnieniowa nadgarstka lub ręki (ang. Post traumatic osteoarthritis of wrist or hand)

Co to jest pourazowa choroba zwyrodnieniowa nadgarstka lub ręki?

Pourazowa osteoartroza nadgarstka lub ręki rozwija się w wyniku przebytych urazów, takich jak złamanie kości nadgarstka (np. kości łódeczkowatej), zwichnięcie stawów międzypaliczkowych czy uszkodzenia więzadeł. W efekcie dochodzi do zmiany rozkładu sił obciążających stawy oraz przyspieszonego zużycia chrząstki. Pacjenci mogą odczuwać ból przy ruchach zgięcia, wyprostu czy chwytania przedmiotów, a także zauważać obrzęk i zmniejszoną stabilność stawów. Czasem pojawiają się zgrubienia kostne lub ograniczenia ruchomości, które utrudniają wykonywanie precyzyjnych czynności. W wywiadzie często wskazuje się na konkretny uraz lub serię mikrourazów powtarzanych przez dłuższy czas.

Leczenie

Pierwszy etap leczenia obejmuje metody zachowawcze: farmakoterapię przeciwbólową, rehabilitację i stosowanie ortez stabilizujących stawy. Warto również rozważyć modyfikację aktywności, aby unikać ruchów wywołujących ból lub pogłębiających uszkodzenia. W razie zaawansowanych zmian lub niestabilności stawów wykonuje się zabiegi chirurgiczne, np. artroskopowe oczyszczenie stawu czy artrodezę. Po zabiegu konieczna jest rehabilitacja, która umożliwia przywrócenie możliwie największej sprawności dłoni i nadgarstka. Stałe monitorowanie postępu choroby pozwala w porę reagować na ewentualne zaostrzenia objawów i korygować plan terapeutyczny.

---

B.1.3.2.2. Inna wtórna choroba zwyrodnieniowa nadgarstka lub ręki (ang. Other secondary osteoarthritis of wrist or hand)

Co to jest inna wtórna choroba zwyrodnieniowa nadgarstka lub ręki?

„Inna wtórna” oznacza zmiany zwyrodnieniowe w stawach nadgarstka lub dłoni wynikające z przyczyn odmiennych od urazowych, takich jak zapalne choroby reumatyczne, zaburzenia hormonalne czy wrodzone wady budowy. W tych sytuacjach uszkodzenie chrząstki ma charakter wtórny do podstawowego procesu chorobowego, który przyspiesza jej zużycie. Objawy obejmują ból, uczucie sztywności oraz zmniejszoną sprawność dłoni, często nasilając się z czasem. Pacjenci miewają też inne dolegliwości wynikające z choroby pierwotnej (np. objawy zapalenia stawów w przebiegu reumatoidalnego zapalenia stawów). Rozpoznanie wymaga zwykle przeprowadzenia badań laboratoryjnych i obrazowych, aby zidentyfikować główne źródło problemu.

Leczenie

Terapia polega na kompleksowym podejściu: leczeniu choroby podstawowej i stosowaniu metod spowalniających degenerację stawów. Stosuje się leki modyfikujące przebieg choroby (w przypadku zapalnych jednostek reumatologicznych), przeciwbólowe, a także fizjoterapię i ćwiczenia wzmacniające mięśnie dłoni. Ważne jest także unikanie nadmiernego obciążania stawów oraz stosowanie pomocy ortopedycznych (np. ortez). W razie braku poprawy i znacznego nasilenia objawów można rozważyć zabiegi chirurgiczne, takie jak artroskopia czy artrodeza, w celu stabilizacji lub korekcji deformacji. Regularna kontrola lekarska pozwala ocenić skuteczność leczenia i ewentualnie skorygować plan terapeutyczny.

---

B.1.4. Choroba zwyrodnieniowa innego określonego stawu (ang. Osteoarthritis of other specified joint)

Co to jest choroba zwyrodnieniowa innego określonego stawu?

Ta kategoria odnosi się do osteoartrozy rozwijającej się w stawach innych niż najczęściej spotykane (kolano, biodro, dłonie). Może dotyczyć m.in. stawów skokowych, barkowych czy stawów kręgosłupa. Podobnie jak w innych lokalizacjach, chrząstka stawowa ulega zużyciu wskutek przeciążeń, urazów lub naturalnego procesu starzenia. Objawy obejmują ból, ograniczenie ruchu oraz możliwe deformacje, co utrudnia wykonywanie codziennych aktywności. Rozpoznanie opiera się na badaniu klinicznym i wynikach badań obrazowych, a przyczyną mogą być zarówno czynniki pierwotne, jak i wtórne.

Leczenie

Leczenie zasadniczo nie różni się od innych form osteoartrozy: obejmuje leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, rehabilitację i modyfikację trybu życia. W zależności od stawu dotkniętego chorobą, dobiera się odpowiednie ćwiczenia usprawniające i odciążające. Kiedy zmiany są zaawansowane, można zastosować iniekcje dostawowe (np. sterydów) lub rozważyć interwencje chirurgiczne, takie jak artroskopia czy endoprotezoplastyka (jeśli staw można zastąpić implantem). Bardzo ważna jest profilaktyka i wczesna diagnoza, aby zapobiec pogłębianiu się zmian. Utrzymanie aktywnego trybu życia, przy jednoczesnym unikaniu przeciążeń, sprzyja lepszej kontroli objawów choroby.

---

B.1.4.1. Pierwotna choroba zwyrodnieniowa innego określonego stawu (ang. Primary osteoarthritis of other specified joint)

Co to jest pierwotna choroba zwyrodnieniowa innego określonego stawu?

Jest to osteoartroza w rzadziej dotykanym stawie (np. barkowym czy skokowym), której przyczyny nie są związane z wcześniejszym urazem czy chorobą ogólnoustrojową. Zazwyczaj wiąże się z wiekiem, obciążeniami wynikającymi z aktywności zawodowej lub sportowej, a także predyspozycjami genetycznymi. Zmiany zwyrodnieniowe rozwijają się stopniowo, prowadząc do początkowych dolegliwości bólowych i epizodów sztywności po spoczynku. Wraz z postępem choroby może dochodzić do wyraźnych deformacji i ograniczenia ruchomości, utrudniających codzienne funkcjonowanie. Rozpoznanie zwykle ustala się na podstawie badania klinicznego i obrazowego (RTG, czasem MRI).

Leczenie

Terapia obejmuje metody zachowawcze, takie jak farmakoterapia przeciwbólowa i przeciwzapalna, rehabilitacja oraz ćwiczenia wzmacniające mięśnie stabilizujące dany staw. Przy bólach o umiarkowanym nasileniu można stosować iniekcje sterydów lub kwasu hialuronowego, co niekiedy łagodzi objawy. Ważna jest kontrola masy ciała i edukacja pacjenta, by unikał nadmiernego obciążania chorego stawu. W przypadkach zaawansowanych zmian, powodujących znaczne upośledzenie jakości życia, konieczna może być interwencja chirurgiczna, np. artroskopia lub protezoplastyka. Po zabiegu niezbędna jest rehabilitacja, aby odzyskać sprawność i zminimalizować ryzyko powikłań.

---

B.1.4.2. Pourazowa choroba zwyrodnieniowa innego określonego stawu (ang. Post traumatic osteoarthritis of other specified joint)

Co to jest pourazowa choroba zwyrodnieniowa innego określonego stawu?

Dotyczy osteoartrozy rozwijającej się w mniej typowych lokalizacjach (np. stawie barkowym, skokowym czy łokciowym) wskutek urazu lub mikrourazów. Uraz może naruszyć powierzchnie stawowe, więzadła lub torebkę stawową, prowadząc do zaburzeń mechaniki i przyspieszonego zużycia chrząstki. Początkowo dolegliwości bólowe mogą być niewielkie i kojarzone z przeciążeniem, ale z czasem nasilają się i towarzyszy im uczucie sztywności. W badaniach obrazowych widoczne są cechy degeneracji chrząstki, czasem niestabilność stawu lub niesprawnie wygojone fragmenty kostne. Objawy mogą pojawić się wcześniej niż w pierwotnych formach osteoartrozy i szybciej postępować.

Leczenie

Pierwszym etapem jest leczenie zachowawcze, obejmujące farmakoterapię przeciwbólową, przeciwzapalną oraz rehabilitację. Ważne są ćwiczenia mające na celu przywrócenie prawidłowej osi obciążenia i wzmocnienie mięśni. Jeżeli deformacje lub niestabilność stawu są znaczące, lekarz może zalecić procedurę chirurgiczną: artroskopię naprawczą, osteotomię korygującą bądź w skrajnych przypadkach endoprotezoplastykę. Po operacji konieczna jest profesjonalna rehabilitacja, która ma na celu odzyskanie zakresu ruchów i siły mięśniowej. Długotrwałe efekty zależą w dużej mierze od przestrzegania zaleceń fizjoterapeutycznych i unikania sytuacji prowadzących do ponownego urazu.

---

B.1.4.3. Inna wtórna choroba zwyrodnieniowa innego określonego stawu (ang. Other secondary osteoarthritis of other specified joint)

Co to jest inna wtórna choroba zwyrodnieniowa innego określonego stawu?

Ta kategoria odnosi się do wtórnych postaci osteoartrozy w lokalizacjach nietypowych, wywołanych np. zaburzeniami metabolicznymi, zapalnymi czy wadami wrodzonymi. Podstawowy proces chorobowy prowadzi do osłabienia struktur stawowych i przyspieszonej degeneracji chrząstki. Pacjenci zgłaszają bóle, trudności w codziennym ruchu i sztywność stawu, często wraz z innymi objawami choroby podstawowej. W badaniach obrazowych można dostrzec charakterystyczne cechy zwyrodnieniowe, a także zmiany typowe dla głównej patologii (np. nadżerki, zwapnienia). Rozpoznanie wymaga wykluczenia przyczyn urazowych i potwierdzenia obecności czynnika sprzyjającego degeneracji.

Leczenie

Najistotniejsze jest zidentyfikowanie i leczenie czynnika pierwotnego, np. wyrównanie zaburzeń metabolicznych czy kontrola choroby zapalnej. W celu zmniejszenia bólu i zapobiegania dalszym uszkodzeniom stawu stosuje się leki przeciwzapalne, przeciwbólowe oraz fizjoterapię. W uzasadnionych przypadkach pomagają zastrzyki dostawowe (kwas hialuronowy, sterydy) lub zabiegi chirurgiczne korekcyjne. Przy ciężkim i nieodwracalnym uszkodzeniu chrząstki rozważa się protezoplastykę, jeśli istnieje możliwość zastąpienia zniszczonego stawu implantem. Współpraca z dietetykiem, endokrynologiem czy reumatologiem bywa kluczowa dla ustabilizowania przyczyny wtórnych zmian zwyrodnieniowych.

---

B.1.5. Oligoosteoartroza (ang. Oligoosteoarthritis)

Co to jest oligoosteoartroza?

Oligoosteoartroza to postać choroby zwyrodnieniowej stawów, w której zmiany obejmują jednocześnie niewielką liczbę stawów, najczęściej do czterech. Rozwija się podobnie do innych odmian osteoartrozy, cechując się postępującą degeneracją chrząstki i powstawaniem osteofitów. Pacjenci odczuwają ból nasilający się przy ruchu, czasem występuje też poranna sztywność ustępująca po krótkiej aktywności. Lokalizacja może być różnorodna, np. stawy kolanowe i jeden staw ręki, co wyróżnia ją od wielostawowych zmian typowych dla polioosteoartrozy. Często pojawia się w wieku średnim lub starszym, a intensywność dolegliwości zależy od stopnia zaawansowania choroby.

Przyczyny

• Urazy stawów: Złamania, zwichnięcia czy uszkodzenia więzadeł mogą prowadzić do rozwoju oligoosteoartrozy.
• Choroby zapalne stawów: Reumatoidalne zapalenie stawów może przyczynić się do rozwoju oligoosteoartrozy.
• Genetyka: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko choroby.
• Otyłość: Nadmierna masa ciała zwiększa obciążenie stawów.

Objawy

• Ból stawów: Nasilający się przy ruchu i obciążeniu stawu.
• Sztywność: Szczególnie poranna, utrudniająca rozpoczęcie ruchu.
• Obrzęk: Wokół stawu, spowodowany stanem zapalnym.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym wyprostowaniu lub zgięciu stawu.

Powikłania

• Niepełnosprawność: Ograniczenie ruchomości i utrata funkcji stawów.
• Deformacje stawów: Zmiany kształtu stawów w zaawansowanych przypadkach.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Aktywność fizyczna: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i poprawiające ruchomość stawów.
• Kontrola masy ciała: Utrzymanie zdrowej wagi ciała.
• Unikanie urazów: Stosowanie odpowiedniego sprzętu ochronnego podczas aktywności fizycznych.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena ruchomości, bolesności i obrzęków stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych.

Leczenie

• Farmakoterapia: Leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, sterydy.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach zaawansowanych zmian strukturalnych, takich jak wymiana stawu.
• Terapie biologiczne: Przeciwciała monoklonalne, inhibitory TNF, które hamują procesy zapalne.

Terapię prowadzi się analogicznie do innych form osteoartrozy, skupiając się na łagodzeniu bólu i utrzymaniu ruchomości stawów. Stosuje się leki przeciwbólowe (paracetamol, NLPZ), iniekcje sterydowe lub kwasu hialuronowego oraz rehabilitację ruchową. Dbałość o masę ciała oraz unikanie nadmiernych przeciążeń stawów pomagają spowolnić przebieg choroby. W razie pogorszenia stanu i istotnego ograniczenia funkcji stawu możliwa jest interwencja chirurgiczna, np. artroskopia lub endoprotezoplastyka. Regularne kontrole ortopedyczne i fizjoterapia pozwalają na dostosowanie leczenia do aktualnych potrzeb pacjenta.

Źródła (Oligoosteoartroza):

• Vis, M., Marc, K., Tchetverikov, I., Hazes, J. M. W., Luime, J. J. (2020) – Evolvement of swollen joints in the first year of early psoriatic oligoarthritis (tłum. Rozwój opuchniętych stawów w pierwszym roku wczesnej łuszczycowej oligoartrozy)
• Smith, A. M., Swindells-Macleod, C., Kearsley‐Fleet, L., Hyrich, K., Shoop‐Worrall, S. (2022) – What are the outcomes of persistent oligoarthritis? A systematic review plan (tłum. Jakie są wyniki utrzymującej się oligoartrozy? Plan przeglądu systematycznego)
• Chambah, S., Coupal, L., Choquette, D. (2020) – Psoriatic arthritis: Oligoarthritis and polyarthritis pattern changes over the initial year of the presentation. A real-world evidence report from the Quebec registry RHUMADATA® (tłum. Łuszczycowe zapalenie stawów: zmiany wzorca oligoartrozy i poliartrozy w pierwszym roku prezentacji. Raport z rejestru Quebec RHUMADATA®)
• Schmidt, T., Berthold, E., Arve-Butler, S., Gullstrand, B., Mossberg, A., Kahn, F., Bengtsson, A. A., Månsson, B., Kahn, R. (2020) – Children with oligoarticular juvenile idiopathic arthritis have skewed synovial monocyte polarization pattern with functional impairment—a distinct inflammatory pattern for oligoarticular juvenile arthritis (tłum. Dzieci z oligoartykularnym młodzieńczym idiopatycznym zapaleniem stawów mają zaburzony wzorzec polaryzacji monocytów maziowych z upośledzeniem funkcji — wyraźny wzorzec zapalny dla oligoartykularnego młodzieńczego zapalenia stawów)
• Tsuchiya, J., Kondo, N., Fujimoto, A., Kondo, R., Yamada, M., Kuraishi, T., Yoda, T., Abe, R., Endo, N. (2020) – Seronegative oligoarthritis preceding psoriasis by 9.5 years (tłum. Seronegatywna oligoartroza wyprzedzająca łuszczycę o 9,5 roku)

---

B.1.6. Polioosteoartroza (ang. Polyosteoarthritis)

Co to jest polioosteoartroza?

Polioosteoartroza to wielostawowa postać choroby zwyrodnieniowej, w której zmiany degeneracyjne dotyczą wielu stawów jednocześnie. Najczęściej obejmuje stawy rąk, kolan i kręgosłupa, choć może wystąpić również w innych lokalizacjach. Pacjenci odczuwają ból i ograniczenie ruchu w kilku obszarach, co znacząco wpływa na codzienne funkcjonowanie. Choroba rozwija się przeważnie u osób w starszym wieku, zwłaszcza gdy istnieją czynniki ryzyka, takie jak nadwaga czy obciążenia genetyczne. W badaniach obrazowych widoczne są typowe cechy osteoartrozy: zwężenie szpar stawowych, osteofity i przebudowa warstwy podchrzęstnej.

Przyczyny

• Urazy stawów: Złamania, zwichnięcia czy uszkodzenia więzadeł mogą prowadzić do rozwoju oligoosteoartrozy.
• Choroby zapalne stawów: Reumatoidalne zapalenie stawów może przyczynić się do rozwoju oligoosteoartrozy.
• Genetyka: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko choroby.
• Otyłość: Nadmierna masa ciała zwiększa obciążenie stawów.

Objawy

• Ból stawów: Nasilający się przy ruchu i obciążeniu stawu.
• Sztywność: Szczególnie poranna, utrudniająca rozpoczęcie ruchu.
• Obrzęk: Wokół stawu, spowodowany stanem zapalnym.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym wyprostowaniu lub zgięciu stawu.

Powikłania

• Niepełnosprawność: Ograniczenie ruchomości i utrata funkcji stawów.
• Deformacje stawów: Zmiany kształtu stawów w zaawansowanych przypadkach.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Aktywność fizyczna: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i poprawiające ruchomość stawów.
• Kontrola masy ciała: Utrzymanie zdrowej wagi ciała.
• Unikanie urazów: Stosowanie odpowiedniego sprzętu ochronnego podczas aktywności fizycznych.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena ruchomości, bolesności i obrzęków stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych.

Leczenie

• Farmakoterapia: Leki przeciwbólowe, przeciwzapalne, sterydy.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach zaawansowanych zmian strukturalnych, takich jak wymiana stawu.
• Terapie biologiczne: Przeciwciała monoklonalne, inhibitory TNF, które hamują procesy zapalne.

Ze względu na zajęcie wielu stawów, terapia ma charakter kompleksowy i obejmuje farmakoterapię, fizjoterapię oraz modyfikacje stylu życia. Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne łagodzą dolegliwości, natomiast rehabilitacja pozwala utrzymać ruchomość i wzmocnić mięśnie stabilizujące stawy. Ważna jest redukcja masy ciała w przypadku otyłości, aby zmniejszyć obciążenie stawów, szczególnie kolan i bioder. Jeśli zmiany w danym stawie są bardzo zaawansowane i powodują duże dolegliwości, rozważa się leczenie operacyjne – np. endoprotezoplastykę jednego z najbardziej objawowych stawów. Celem jest poprawa jakości życia pacjenta oraz zahamowanie postępu degeneracji w możliwie największym zakresie.

Źródła (Oligoosteoartroza):

• Vis, M., Marc, K., Tchetverikov, I., Hazes, J. M. W., Luime, J. J. (2020) – Evolvement of swollen joints in the first year of early psoriatic oligoarthritis (tłum. Rozwój opuchniętych stawów w pierwszym roku wczesnej łuszczycowej oligoartrozy)
• Smith, A. M., Swindells-Macleod, C., Kearsley‐Fleet, L., Hyrich, K., Shoop‐Worrall, S. (2022) – What are the outcomes of persistent oligoarthritis? A systematic review plan (tłum. Jakie są wyniki utrzymującej się oligoartrozy? Plan przeglądu systematycznego)
• Chambah, S., Coupal, L., Choquette, D. (2020) – Psoriatic arthritis: Oligoarthritis and polyarthritis pattern changes over the initial year of the presentation. A real-world evidence report from the Quebec registry RHUMADATA® (tłum. Łuszczycowe zapalenie stawów: zmiany wzorca oligoartrozy i poliartrozy w pierwszym roku prezentacji. Raport z rejestru Quebec RHUMADATA®)
• Schmidt, T., Berthold, E., Arve-Butler, S., Gullstrand, B., Mossberg, A., Kahn, F., Bengtsson, A. A., Månsson, B., Kahn, R. (2020) – Children with oligoarticular juvenile idiopathic arthritis have skewed synovial monocyte polarization pattern with functional impairment—a distinct inflammatory pattern for oligoarticular juvenile arthritis (tłum. Dzieci z oligoartykularnym młodzieńczym idiopatycznym zapaleniem stawów mają zaburzony wzorzec polaryzacji monocytów maziowych z upośledzeniem funkcji — wyraźny wzorzec zapalny dla oligoartykularnego młodzieńczego zapalenia stawów)
• Tsuchiya, J., Kondo, N., Fujimoto, A., Kondo, R., Yamada, M., Kuraishi, T., Yoda, T., Abe, R., Endo, N. (2020) – Seronegative oligoarthritis preceding psoriasis by 9.5 years (tłum. Seronegatywna oligoartroza wyprzedzająca łuszczycę o 9,5 roku)

---

B.2. Choroby stawów związane z infekcją (ang. Infection related arthropathies)

Co to są choroby stawów związane z infekcją?

Choroby stawów związane z infekcją to artropatie, w których proces zapalny wywoływany jest lub podtrzymywany przez czynniki zakaźne. Mogą mieć charakter bezpośredniego zajęcia stawu przez drobnoustroje (np. bakterie, wirusy, grzyby) lub reaktywny, gdy zakażenie toczy się w innym miejscu organizmu. Objawiają się bólem, obrzękiem, zaczerwienieniem stawu oraz czasem gorączką czy ogólnym osłabieniem. Ich przebieg bywa ostry, z ryzykiem szybkiego zniszczenia struktur stawu, jeśli nie zostanie wdrożone leczenie. Diagnostyka obejmuje badania laboratoryjne (posiewy, markery stanu zapalnego) i obrazowe oraz niekiedy punkcję stawu w celu analizy płynu stawowego.

Przyczyny

• Infekcje bakteryjne: Septic arthritis, tuberculosis arthritis.
• Infekcje wirusowe: Chikungunya, Zika, HIV.
• Infekcje grzybicze: Candida arthritis.

Objawy

• Ból stawów: Często silny, nasilający się przy ruchu.
• Obrzęk: Wokół zajętych stawów.
• Gorączka: Towarzysząca infekcji ogólnoustrojowej.
• Sztywność stawów: Szczególnie poranna, utrudniająca rozpoczęcie ruchu.

Powikłania

• Uszkodzenie stawów: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Sepsa: Rozszerzenie infekcji na cały organizm.
• Niepełnosprawność: Ograniczenie ruchomości i utrata funkcji stawów.

Zapobieganie

• Szybka diagnoza i leczenie infekcji: Aby zapobiec rozprzestrzenianiu się infekcji na stawy.
• Higiena: Regularne mycie rąk i unikanie kontaktu z zakażonymi osobami.
• Szczepienia: Przeciwko patogenom wywołującym infekcje stawów, np. wirusowi grypy.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, posiewy krwi i płynu stawowego.

Leczenie

• Antybiotyki: W przypadku bakteryjnych infekcji stawów.
• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach zaawansowanych zmian strukturalnych, takich jak wymiana stawu.

W leczeniu kluczowe jest rozpoznanie czynnika infekcyjnego i zastosowanie odpowiedniej terapii przeciwdrobnoustrojowej (antybiotyki, leki przeciwgrzybicze lub przeciwwirusowe). W przypadku bezpośrednich infekcji stawu często konieczne jest opróżnianie ropnej treści i przemywanie stawu (artroskopia lub drenaż). Jeśli choroba ma charakter reaktywny, skupia się na zwalczeniu pierwotnego ogniska zakażenia oraz łagodzeniu objawów stawowych lekami przeciwzapalnymi. W niektórych przypadkach pomocna bywa rehabilitacja, zwłaszcza po ustąpieniu ostrej fazy infekcji, aby przywrócić pełną sprawność. Wczesne wdrożenie właściwego leczenia pozwala zapobiec trwałym uszkodzeniom stawu i powikłaniom ogólnoustrojowym.

Źródła (Choroby Stawów Związane z Infekcją):

• Pandey, A., Dua, A., Jain, S., Pandey, B. (2023) – Rare infection related arthropathies in rheumatology: a multi-centric study (tłum. Rzadkie infekcyjne artropatie w reumatologii: badanie wieloośrodkowe)
• Depypere, M., Morgenstern, M., Kuehl, R., Senneville, É., Moriarty, T. F., Obremskey, W., Zimmerli, W., Trampuz, A., Lagrou, K., Metsemakers, W. (2020) – Pathogenesis and management of fracture-related infection (tłum. Patogeneza i leczenie infekcji związanych z złamaniami)
• Bradley, A. T., King, C., Lin, Y., Sculco, P., Balach, T., Landy, D. C. (2020) – Distinguishing periprosthetic crystalline arthropathy from infection in total knee arthroplasty: a systematic review (tłum. Rozróżnienie periprosthetic crystalline arthropathy od infekcji w total knee arthroplasty: przegląd systematyczny)
• Roddy, E., Doherty, M. (2020) – Crystal-related arthropathies (tłum. Artropatie związane z kryształami)
• Harrison, M., Brice, N., Slamang, W., Webb, K., Scott, C. (2021) – Clinical features of paediatric HIV arthropathy (tłum. Cechy kliniczne artropatii HIV u dzieci)
• Chernoff, D. J., Barker, J., Wingerter, S., Shriwise, T. L. (2020) – Gout after total knee arthroplasty (tłum. Dna moczanowa po całkowitej artroplastyce kolana)
• Wang, X., Zhang, X.-M., Cai, W., Li, Z., Ma, C., Liu, Y.-H., He, Q., Yan, T., Cao, X. (2022) – One-stage revision arthroplasty in a patient with ochronotic arthropathy accompanied by joint infection: a case report (tłum. Jednoetapowa rewizja artroplastyki u pacjenta z artropatią ochronotyczną i infekcją stawów: opis przypadku)
• Li, C., Ojeda-Thies, C., Renz, N., Margaryan, D., Perka, C., Trampuz, A. (2020) – The global state of clinical research and trends in periprosthetic joint infection: a bibliometric analysis (tłum. Globalny stan badań klinicznych i trendy w infekcjach stawów okołoprotezowych: analiza bibliometryczna)
• Masala, I., Marino, F., Sarzi-Puttini, P., Atzeni, F. (2020) – Bone and joint bacterial infections in patients with rheumatoid arthritis (tłum. Infekcje kości i stawów bakteryjne u pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów)
• Suchowiecki, K., Reid, S., Simon, G., Firestein, G., Chang, A. (2021) – Persistent joint pain following arthropod virus infections (tłum. Przewlekły ból stawów po infekcjach wirusowych przenoszonych przez stawonogi)
• Harrison, M., Brice, N., Scott, C. (2021) – Clinical Features of HIV Arthropathy in Children: A Case Series and Literature Review (tłum. Cechy kliniczne artropatii HIV u dzieci: seria przypadków i przegląd literatury)

---

B.2.1. Bezpośrednie infekcje stawu (ang. Direct infections of joint)

Co to są bezpośrednie infekcje stawu?

Bezpośrednie infekcje stawu (septyczne zapalenie stawów) to stan, w którym drobnoustroje chorobotwórcze (bakterie, wirusy lub grzyby) wnikają bezpośrednio do jamy stawowej. Może to nastąpić wskutek urazu penetrującego staw, zabiegów chirurgicznych, iniekcji dostawowych lub przez rozprzestrzenienie zakażenia z sąsiednich tkanek. Objawia się silnym bólem, obrzękiem, zaczerwienieniem, wysoką temperaturą miejscową i często gorączką. Jest to stan nagły i groźny, gdyż drobnoustroje mogą szybko zniszczyć chrząstkę oraz kości. Diagnostyka obejmuje badanie płynu stawowego, posiew i obrazowanie, a leczenie powinno być wprowadzone niezwłocznie.

Przyczyny

• Infekcje bakteryjne: Najczęściej wywoływane przez Staphylococcus aureus, Streptococcus.
• Infekcje wirusowe: Wirusy takie jak wirus grypy, HIV.
• Infekcje grzybicze: Candida spp.

Objawy

• Ból stawów: Często silny i nasilający się przy ruchu.
• Obrzęk: Wokół zajętego stawu.
• Gorączka: Towarzysząca infekcji ogólnoustrojowej.
• Sztywność stawów: Utrudniająca ruchomość stawu.

Powikłania

• Zniszczenie stawu: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Sepsa: Rozszerzenie infekcji na cały organizm.
• Niepełnosprawność: Ograniczenie ruchomości i utrata funkcji stawów.

Zapobieganie

• Szybka diagnoza i leczenie infekcji: Aby zapobiec rozprzestrzenianiu się infekcji na stawy.
• Higiena: Regularne mycie rąk i unikanie kontaktu z zakażonymi osobami.
• Szczepienia: Przeciwko patogenom wywołującym infekcje stawów, np. wirusowi grypy.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, posiewy krwi i płynu stawowego.

Leczenie

• Antybiotyki: W przypadku bakteryjnych infekcji stawów.
• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach zaawansowanych zmian strukturalnych, takich jak wymiana stawu.

Podstawą terapii są antybiotyki (w przypadku bakteryjnego zakażenia) lub odpowiednie leki przeciwgrzybicze/przeciwwirusowe, jeśli stwierdzono inny czynnik etiologiczny. Zazwyczaj konieczne jest również mechaniczne oczyszczenie stawu (punkcja, artroskopia lub zabieg chirurgiczny) w celu usunięcia ropnej treści i zmniejszenia ciśnienia wewnątrzstawowego. Leczenie trwa zwykle kilka tygodni, często w warunkach szpitalnych, a dobór leków opiera się na wyniku posiewu i antybiogramu. Po opanowaniu ostrej fazy infekcji zaleca się rehabilitację w celu zapobiegania przykurczom i powrotu funkcji stawu. Wczesna i agresywna terapia pozwala uniknąć nieodwracalnych uszkodzeń oraz utrzymuje sprawność pacjenta.

Źródła (Bezpośrednie Infekcje Stawów):

• Talha Riaz, A. Tande (2022) – Bone and Joint Infections (tłum. Infekcje kości i stawów)
• K. Alder, Inkyu Lee, Alana M Munger, Hyuk-Kwon Kwon, M. Morris, Sean V. Cahill, Jungho Back, Kristin E. Yu, Francis Y. Lee (2020) – Intracellular Staphylococcus aureus in Bone and Joint Infections: A Mechanism of Disease Recurrence, Inflammation, and Bone and Cartilage Destruction (tłum. Wewnątrzkomórkowy Staphylococcus aureus w infekcjach kości i stawów: Mechanizm nawrotu choroby, zapalenia i destrukcji kości i chrząstki)
• S. Hasan, James W. Smith (2021) – Infection of native and prosthetic joints (tłum. Infekcja stawów natywnych i protezowych)
• Timothy J. Marquis, Vincent J Williams, D. Banach (2021) – Septic arthritis caused by Desulfovibrio desulfuricans: A case report and review of the literature (tłum. Septic arthritis wywołane przez Desulfovibrio desulfuricans: Opis przypadku i przegląd literatury)
• G. Raftery, M. Shaikh (2020) – Infection and arthritis (tłum. Infekcja i zapalenie stawów)

---

B.2.1.1. Bakteryjna infekcja stawu (ang. Bacterial infection of joint)

Co to jest bakteryjna infekcja stawu?

Bakteryjna infekcja stawu (ropne zapalenie stawów) to najczęstsza forma septycznego zapalenia, wywołana przez bakterie, takie jak Staphylococcus aureus czy Streptococcus. Zakażenie może dotrzeć do stawu krwią (droga hematogenna), poprzez bezpośrednie zranienie lub procedury medyczne. Charakteryzuje się gwałtownym początkiem: intensywnym bólem, obrzękiem, utratą ruchomości i często gorączką. Nieleczone zapalenie bakteryjne prowadzi do szybkiego niszczenia chrząstki, ropowicy tkanek miękkich oraz ryzyka sepsy. Diagnoza opiera się na badaniu płynu stawowego (posiew, ocena leukocytów) i wynikach badań obrazowych.

Przyczyny

• Infekcje bakteryjne: Najczęściej wywoływane przez Staphylococcus aureus, Streptococcus.
• Predyspozycje zdrowotne: Cukrzyca, reumatoidalne zapalenie stawów, immunosupresja.

Objawy

• Ból stawów: Często silny i nasilający się przy ruchu.
• Obrzęk: Wokół zajętego stawu.
• Gorączka: Towarzysząca infekcji ogólnoustrojowej.
• Sztywność stawów: Utrudniająca ruchomość stawu.

Powikłania

• Zniszczenie stawu: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Sepsa: Rozszerzenie infekcji na cały organizm.
• Niepełnosprawność: Ograniczenie ruchomości i utrata funkcji stawów.

Zapobieganie

• Szybka diagnoza i leczenie infekcji: Aby zapobiec rozprzestrzenianiu się infekcji na stawy.
• Higiena: Regularne mycie rąk i unikanie kontaktu z zakażonymi osobami.
• Szczepienia: Przeciwko patogenom wywołującym infekcje stawów, np. wirusowi grypy.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, posiewy krwi i płynu stawowego.

Leczenie

• Antybiotyki: W przypadku bakteryjnych infekcji stawów.
• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach zaawansowanych zmian strukturalnych, takich jak wymiana stawu.

Terapia polega na stosowaniu antybiotyków dobranych na podstawie posiewu i antybiogramu, często w dużych dawkach dożylnie. Konieczne bywa usunięcie ropnej treści przez punkcję lub artroskopię, aby zmniejszyć ciśnienie w stawie i usunąć bakterie. W przypadku rozległego zakażenia lub braku poprawy, wykonuje się zabieg otwarty w celu dokładnego wyczyszczenia jamy stawowej. Po ustąpieniu ostrej fazy kluczowa jest rehabilitacja, aby uniknąć przykurczów i sztywności stawu. Wczesne rozpoczęcie leczenia bakteryjnego zapalenia stawów daje największe szanse na odzyskanie pełnej sprawności i uniknięcie trwałych powikłań.

Źródła (Infekcja Bakteryjna Stawów):

• Graue, C., Schmitt, B., Waggoner, A., Laurent, F., Abad, L., Bauer, T., Mazariegos, I., Balada-llasat, J., Horn, J., Wolk, D., Jefferis, A., Hermans, M., Verhoofstad, I., Butler-Wu, S., Umali-Wilcox, M., Murphy, C., Cabrera, B., Esteban, J., Macías-Valcayo, A., Craft, D., von Bredow, B., Leber, A., Bard, J. D., Mestas, J., Daly, J., Barr, R., Kensinger, B., Pons, B., Jay, C. (2020) – Evaluation of the BioFire® Bone and Joint Infection (BJI) Panel for the Detection of Microorganisms and Antimicrobial Resistance Genes in Synovial Fluid Specimens (tłum. Ocena panelu BioFire® Bone and Joint Infection (BJI) do wykrywania mikroorganizmów i genów oporności na antybiotyki w próbkach płynu stawowego)
• Alder, K., Lee, I., Munger, A. M., Kwon, H., Morris, M., Cahill, S. V., Back, J., Yu, K. E., Lee, F. Y. (2020) – Intracellular Staphylococcus aureus in Bone and Joint Infections: A Mechanism of Disease Recurrence, Inflammation, and Bone and Cartilage Destruction (tłum. Wewnątrzkomórkowy Staphylococcus aureus w infekcjach kości i stawów: Mechanizm nawrotu choroby, zapalenia i destrukcji kości i chrząstki)
• Boff, D., Oliveira, V., Queiroz Junior, C. M., Galvão, I., Batista, N. V., Gouwy, M., Menezes, G., Cunha, T., Verri Júnior, W. A., Proost, P., Teixeira, M., Amaral, F. (2020) – Lipoxin A4 impairs effective bacterial control and potentiates joint inflammation and damage caused by Staphylococcus aureus infection (tłum. Lipoksyna A4 osłabia skuteczną kontrolę bakteryjną i potęguje stan zapalny stawu oraz uszkodzenia spowodowane zakażeniem Staphylococcus aureus)
• Masala, I., Marino, F., Sarzi-Puttini, P., Atzeni, F. (2020) – Bone and joint bacterial infections in patients with rheumatoid arthritis (tłum. Infekcje bakteryjne kości i stawów u pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów)
• Jin, T., Mohammad, M., Pullerits, R., Ali, A. (2021) – Bacteria and Host Interplay in Staphylococcus aureus Septic Arthritis and Sepsis (tłum. Współdziałanie bakterii i gospodarza w Staphylococcus aureus Septic Arthritis i Sepsis)
• Raftery, G., Shaikh, M. (2020) – Infection and arthritis (tłum. Infekcja i zapalenie stawów)
• Riaz, T., Tande, A. (2022) – Bone and Joint Infections (tłum. Infekcje kości i stawów)

---

B.2.1.2. Wirusowa infekcja stawu (ang. Viral infection of joint)

Co to jest wirusowa infekcja stawu?

Wirusowa infekcja stawu jest rzadziej spotykana niż bakteryjna, a jej sprawcami mogą być wirusy, takie jak parwowirus B19, wirus różyczki czy wirus zapalenia wątroby. Zakażenie stawu może nastąpić drogą krwionośną, najczęściej w trakcie ostrej lub przewlekłej infekcji ogólnoustrojowej. Objawy obejmują ból, obrzęk i ograniczenie ruchu w zajętym stawie, czasem z towarzyszącymi objawami ogólnymi (np. wysypka, gorączka). Infekcje wirusowe zwykle mają łagodniejszy przebieg, a ryzyko trwałych uszkodzeń stawu jest mniejsze niż w zakażeniach bakteryjnych. Rozpoznanie opiera się na wywiadzie, badaniach laboratoryjnych (m.in. przeciwciała) i ocenie płynu stawowego.

Przyczyny

• Wirusy alphawirusowe: Chikungunya, O’nyong’nyong.
• Wirusy parwowirusowe: Parvovirus B19.
• Wirusy zapalenia wątroby: Hepatitis B, Hepatitis C.
• Inne wirusy: HIV, wirus Epstein-Barr (EBV), wirus cytomegalii (CMV).

Objawy

• Ból stawów: Często ostry i nasilający się przy ruchu.
• Obrzęk: Wokół zajętych stawów.
• Gorączka: Towarzysząca infekcji ogólnoustrojowej.
• Sztywność stawów: Utrudniająca ruchomość stawu, szczególnie rano.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Niewydolność stawów: Zmniejszona ruchomość i funkcja stawu.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Szybka diagnoza i leczenie infekcji: Aby zapobiec rozprzestrzenianiu się infekcji na stawy.
• Higiena: Regularne mycie rąk i unikanie kontaktu z zakażonymi osobami.
• Szczepienia: Przeciwko patogenom wywołującym infekcje stawów, np. wirusowi grypy.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, posiewy krwi i płynu stawowego.

Leczenie

• Leki przeciwwirusowe: W zależności od rodzaju wirusa.
• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.

W większości przypadków leczenie jest objawowe, obejmujące odpoczynek, leki przeciwzapalne i przeciwbólowe (NLPZ), a także okłady chłodzące. Ważne jest kontrolowanie infekcji wirusowej w organizmie, choć specyficzne leki przeciwwirusowe stosuje się rzadko (np. w zapaleniach związanych z HIV czy wirusem opryszczki). Punkcja stawu lub artroskopia jest rozważana głównie w celach diagnostycznych i wyjątkowo w sytuacjach, gdy trzeba usunąć nagromadzony wysięk. Często choroba ustępuje samoistnie po kilku tygodniach, a rehabilitacja przyspiesza odzyskanie pełnej funkcji stawu. W przypadku przedłużających się objawów konieczna jest weryfikacja rozpoznania oraz badanie w kierunku ewentualnego komponentu bakteryjnego lub innej choroby współistniejącej.

Źródła (Infekcja Wirusowa Stawów):

• Suchowiecki, K., Reid, S., Simon, G., Firestein, G., Chang, A. (2021) – Persistent Joint Pain Following Arthropod Virus Infections (tłum. Przewlekły ból stawów po infekcjach wirusowych przenoszonych przez stawonogi)
• Raftery, G., Shaikh, M. (2020) – Infection and arthritis (tłum. Infekcja i zapalenie stawów)
• Arulekar, R., Shinde, S. B. (2022) – Post-viral polyarthritis: Case report (tłum. Poprzewirusowe zapalenie wielostawowe: opis przypadku)
• Davenport, B. J., Bullock, C., McCarthy, M., Hawman, D. W., Murphy, K., Kedl, R., Diamond, M., Morrison, T. (2020) – Chikungunya Virus Evades Antiviral CD8+ T Cell Responses To Establish Persistent Infection in Joint-Associated Tissues (tłum. Wirus Chikungunya unika odpowiedzi przeciwwirusowych komórek T CD8+, aby ustanowić przewlekłą infekcję w tkankach stawowych)
• Groma, V., Tarasovs, M., Skuja, S., Semenistaja, S., Nora-Krūkle, Z., Svirskis, Š., Murovska, M. (2020) – Inflammatory Cytokine-Producing Cells and Inflammation Markers in the Synovium of Osteoarthritis Patients Evidenced in Human Herpesvirus 7 Infection (tłum. Komórki produkujące cytokiny zapalne i markery zapalenia w mazi stawowej pacjentów z osteoartrozą w przypadku infekcji wirusem opryszczki typu 7)
• Pott, F., Postmus, D., Brown, R. J. P., Wyler, E., Neumann, E., Landthaler, M., Goffinet, C. (2021) – Single-cell analysis of arthritogenic alphavirus-infected human synovial fibroblasts links low abundance of viral RNA to induction of innate immunity and arthralgia-associated gene expression (tłum. Analiza pojedynczych komórek zakażonych alfawirusem fibroblastów maziowych wiąże niską ilość wirusowego RNA z indukcją wrodzonej odporności i ekspresją genów związanych z bólami stawów)
• Vera, A., Vázquez-Gómez, I., Montolio-Chiva, L., Flores, E., Ybanez, D., Valls-Pascual, E., Martínez-Ferrer, Á., Sendra-García, A., Núñez-Monje, V., Hernández, I., Alegre-Sancho, J., Fernández-Llanio, N. (2020) – FRI0446 VIRAL ARTHRITIS: DESCRIPTIVE ANALYSIS OF A SERIES OF 131 PATIENTS (tłum. Zapalenie stawów wywołane wirusem: opisowa analiza serii 131 pacjentów)
• Borodin, S., Tuharov, Y., Ostapchenko, D., Kot, L., Korotkyi, O. (2022) – VIEW OF THE PATHOGENETIC MECHANISMS OF JOINT DAMAGE IN CORONAVIRUS DISEASE 2019 (tłum. Przegląd mechanizmów patogenetycznych uszkodzenia stawów w chorobie koronawirusowej 2019)
• Payet, M., Septembre-Malaterre, A., Gasque, P., Guillot, X. (2023) – Human Synovial Mesenchymal Stem Cells Expressed Immunoregulatory Factors IDO and TSG6 in a Context of Arthritis Mediated by Alphaviruses (tłum. Ludzkie synowialne komórki macierzyste wyrażają czynniki immunoregulacyjne IDO i TSG6 w kontekście zapalenia stawów wywołanego przez alfawirusy)
• Tritsch, S., Encinales, L., Pacheco, N., Cadena, A., Cure, C., McMahon, E. A., Watson, H., Ramírez, A. P., Mendoza, A. R., Li, G., Khurana, K., Jaller-Raad, J., Castillo, S. M., Taborda, O. B., Jaller-Char, J., Echavez, L. A., Jiménez, D., Coba, A. G., Gomez, M. A., Orozco, D. A., Bravo, E., Martinez, V., Guerra, B., Simon, G., Firestein, G., Chang, A. (2019) – Chronic Joint Pain 3 Years after Chikungunya Virus Infection Largely Characterized by Relapsing-remitting Symptoms (tłum. Przewlekły ból stawów 3 lata po zakażeniu wirusem Chikungunya charakteryzowany głównie przez objawy nawrotowe i remisję)

---

B.2.1.3. Grzybicza infekcja stawu (ang. Fungal infection of joint)

Co to jest grzybicza infekcja stawu?

Grzybicza infekcja stawu (grzybicze zapalenie stawów) jest rzadką postacią septycznego zapalenia, wywołaną przez grzyby, takie jak Candida, Aspergillus czy Cryptococcus. Występuje najczęściej u osób z obniżoną odpornością, np. chorych na nowotwory, po przeszczepach lub przy długotrwałej terapii immunosupresyjnej. Charakteryzuje się przewlekłym przebiegiem, z umiarkowanym bólem, obrzękiem i stopniowym niszczeniem stawu. Diagnoza bywa trudna, ponieważ objawy są mniej nasilone niż w ropnym zapaleniu bakteryjnym, a identyfikacja patogenu wymaga specjalistycznych testów. Nieleczona grzybica stawów może jednak prowadzić do poważnych uszkodzeń i długotrwałej inwalidyzacji.

Przyczyny

• Infekcje grzybicze: Candida spp., Aspergillus spp., inne rzadkie gatunki grzybów.
• Zabiegi chirurgiczne: Infekcje okołoprotezowe.
• Osłabiony układ odpornościowy: Choroby przewlekłe, takie jak cukrzyca, HIV.

Objawy

• Ból stawów: Często ostry i nasilający się przy ruchu.
• Obrzęk: Wokół zajętego stawu.
• Gorączka: Towarzysząca infekcji ogólnoustrojowej.
• Sztywność stawów: Utrudniająca ruchomość stawu.

Powikłania

• Zniszczenie stawu: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Sepsa: Rozszerzenie infekcji na cały organizm.
• Niepełnosprawność: Ograniczenie ruchomości i utrata funkcji stawów.

Zapobieganie

• Szybka diagnoza i leczenie infekcji: Aby zapobiec rozprzestrzenianiu się infekcji na stawy.
• Higiena: Regularne mycie rąk i unikanie kontaktu z zakażonymi osobami.
• Szczepienia: Przeciwko patogenom wywołującym infekcje stawów, np. wirusowi grypy.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, posiewy krwi i płynu stawowego.

Leczenie

• Antygrzybicze leki: W przypadku grzybiczych infekcji stawów.
• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach zaawansowanych zmian strukturalnych, takich jak wymiana stawu.

Podstawą terapii jest długotrwałe podawanie leków przeciwgrzybiczych (np. azoli, echinokandyn lub amfoterycyny B) w zależności od rodzaju patogenu i wrażliwości. Często konieczne jest również mechaniczne oczyszczenie stawu przez artroskopię lub zabieg otwarty, aby usunąć tkanki objęte zakażeniem. Niezbędne jest jednoczesne wsparcie i leczenie przyczyny obniżonej odporności, np. modyfikacja terapii immunosupresyjnej. Okres leczenia może trwać wiele tygodni lub miesięcy, a regularna ocena postępów jest kluczowa, by uniknąć nawrotów. Po opanowaniu infekcji pacjent przechodzi rehabilitację, która pozwala odbudować siłę i funkcję stawu.

Źródła (Infekcja Grzybicza Stawów):

• Mishra, A., Juneja, D. (2023) – Fungal arthritis: A challenging clinical entity (tłum. Grzybicze zapalenie stawów: wyzwanie kliniczne)
• Riaz, T., Tande, A., Steed, L., Demos, H., Salgado, C., Osmon, D., Marculescu, C. (2020) – Risk Factors for Fungal Prosthetic Joint Infection (tłum. Czynniki ryzyka grzybiczych zakażeń stawów protezowych)
• Gross, C., Della Valle, C. D., Rex, J., Traven, S. A., Durante, E. C. (2020) – Fungal Periprosthetic Joint Infection: A Review of Demographics and Management (tłum. Grzybicze zakażenie okołoprotezowe stawów: przegląd demografii i zarządzania)
• Koutserimpas, C., Chamakioti, I., Zervakis, S., Raptis, K., Alpantaki, K., Kofteridis, D., Vrioni, G., Samonis, G. (2021) – Non-Candida Fungal Prosthetic Joint Infections (tłum. Grzybicze zakażenia stawów protezowych wywołane przez nie-Candida)
• Enz, A., Mueller, S. C., Warnke, P., Ellenrieder, M., Mittelmeier, W., Klinder, A. (2021) – Periprosthetic Fungal Infections in Severe Endoprosthetic Infections of the Hip and Knee Joint—A Retrospective Analysis of a Certified Arthroplasty Centre of Excellence (tłum. Grzybicze zakażenia okołoprotezowe w ciężkich infekcjach endoprotezowych stawu biodrowego i kolanowego — retrospektywna analiza certyfikowanego ośrodka artroplastyki)
• Starnes, V. R., Duggan, J., Hollingshead, C. (2023) – 1309. Fungal Prosthetic Joint Infection – Case Series and Review of the Literature (tłum. Grzybicze zakażenie stawu protezowego – seria przypadków i przegląd literatury)
• Tai, D. B. G., Wengenack, N., Patel, R., Berbari, E., Abdel, M., Tande, A. (2022) – Fungal and mycobacterial cultures should not be routinely obtained for diagnostic work-up of patients with suspected periprosthetic joint infections (tłum. Kultury grzybicze i mykobakteryjne nie powinny być rutynowo uzyskiwane do diagnostycznego badania pacjentów z podejrzeniem zakażeń okołoprotezowych stawów)
• Koutserimpas, C., Naoum, S., Giovanoulis, V., Raptis, K., Alpantaki, K., Dretakis, K., Vrioni, G., Samonis, G. (2022) – Fungal Periprosthetic Hip Joint Infections (tłum. Grzybicze zakażenia okołoprotezowe stawów biodrowych)
• Sambri, A., Zunarelli, R., Fiore, M., Bortoli, M., Paolucci, A., Filippini, M., Zamparini, E., Tedeschi, S., Viale, P., De Paolis, M. (2022) – Epidemiology of Fungal Periprosthetic Joint Infection: A Systematic Review of the Literature (tłum. Epidemiologia grzybiczych zakażeń okołoprotezowych stawów: systematyczny przegląd literatury)
• Maniar, A. R., Bhatnagar, N., Mishra, A., Vinchurkar, K., Jain, D. (2021) – Rare Fungal Infection in Arthritic Knee After Stem Cell Injection Managed by Novel Staged Primary Arthroplasty: A Case Report (tłum. Rzadkie grzybicze zapalenie stawu kolanowego po zastrzyku komórek macierzystych zarządzane przez nową etapową pierwotną artroplastykę: opis przypadku)

---

B.2.2. Reaktywne choroby stawów (ang. Reactive arthropathies)

Co to są reaktywne choroby stawów?

Reaktywne choroby stawów to artropatie rozwijające się wskutek odpowiedzi immunologicznej na infekcję toczącą się w organizmie, ale zwykle poza stawem (np. w jelitach czy układzie moczowo-płciowym). Często nazywane są również zespołami reaktywnymi, gdyż staw ulega zapaleniu „reaktywnie” wobec antygenów drobnoustrojów znajdujących się w innym miejscu ciała. Objawiają się bólem, obrzękiem i sztywnością stawów, czasem towarzyszą im objawy układowe jak gorączka, wysypka czy zapalenie spojówek. Przykładem klasycznym jest zespół Reitera, związany z zakażeniem układu moczowo-płciowego lub pokarmowego. Choroby te są na ogół przejściowe, ale u części pacjentów mogą przybrać charakter przewlekły.

Przyczyny

• Infekcje bakteryjne: Chlamydia trachomatis, Salmonella, Shigella, Yersinia, Campylobacter.
• Infekcje wirusowe: Wirus Epstein-Barr, HIV.
• Genetyka: Predyspozycje genetyczne, np. obecność antygenu HLA-B27.

Objawy

• Ból stawów: Najczęściej asymetryczny ból stawów kończyn dolnych.
• Obrzęk: Wokół zajętych stawów.
• Gorączka: Towarzysząca infekcji ogólnoustrojowej.
• Objawy pozastawowe: Zapalenie spojówek, zapalenie cewki moczowej, zmiany skórne.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Niewydolność stawów: Zmniejszona ruchomość i funkcja stawu.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Szybka diagnoza i leczenie infekcji: Aby zapobiec rozprzestrzenianiu się infekcji na stawy.
• Higiena: Regularne mycie rąk i unikanie kontaktu z zakażonymi osobami.
• Bezpieczne praktyki seksualne: Aby zapobiec infekcjom przenoszonym drogą płciową.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, posiewy krwi i płynu stawowego.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Antybiotyki: W przypadku infekcji bakteryjnych.
• Leki immunosupresyjne: W przypadkach przewlekłych.

Kluczowe jest wyleczenie lub kontrola ogniska zakażenia pierwotnego – np. antybiotykoterapia przy infekcji bakteryjnej jelit lub dróg moczowo-płciowych. W leczeniu zapalenia stawów stosuje się leki przeciwzapalne (NLPZ), a w razie większej aktywności – glikokortykosteroidy doustne czy dostawowe. Pacjentom zaleca się rehabilitację i ćwiczenia wspomagające ruchomość stawów oraz unikanie przeciążeń. Przebieg choroby bywa zmienny, część przypadków ustępuje samoistnie, podczas gdy inne wymagają dłuższej terapii. Regularna kontrola reumatologiczna i szybka reakcja na nawroty objawów pomagają zapobiegać utrwalaniu zmian zapalnych.

Źródła (Reaktywne Choroby Stawów):

• Balabanova, R. (2020) – On the diagnosis and coding of reactive arthropathies (tłum. Na temat diagnozowania i kodowania reaktywnych artropatii)
• Türk, S., Öztürk, Z., Karataş, D., Gönüllü, E. (2021) – INACTIVATED COVID-19 VACCINE CAN INDUCE REACTIVE POLYARTHRITIS IN OLDER PATIENTS: REPORT OF TWO CASES (tłum. Inaktywna szczepionka przeciw COVID-19 może indukować reaktywne zapalenie stawów u starszych pacjentów: raport dwóch przypadków)
• Jubber, A., Moorthy, A. (2021) – Reactive Arthritis: A Clinical Review (tłum. Reaktywne zapalenie stawów: przegląd kliniczny)
• Mahran, M., Khalifa, A., Elsherif, M., Refai, O. (2021) – Neglected reactive arthritis complicated by bilateral hip and temporomandibular joints ankylosis after a suspected tetanus infection: a case report (tłum. Zaniedbane reaktywne zapalenie stawów skomplikowane przez obustronne zesztywnienie stawów biodrowych i skroniowo-żuchwowych po podejrzewanym zakażeniu tężcem: opis przypadku)
• Wendling, D., Prati, C., Chouk, M., Verhoeven, F. (2020) – Reactive Arthritis: Treatment Challenges and Future Perspectives (tłum. Reaktywne zapalenie stawów: wyzwania terapeutyczne i przyszłe perspektywy)
• Santacruz, J. C., Londoño, J., Santos, A. M., Arzuaga, A., Mantilla, M. J. (2021) – Extra-Articular Manifestations in Reactive Arthritis due to COVID-19 (tłum. Pozastawowe objawy w reaktywnym zapaleniu stawów z powodu COVID-19)

---

B.2.2.1. Artropatia po operacji obejścia jelitowego (ang. Arthropathy following intestinal bypass)

Co to jest artropatia po operacji obejścia jelitowego?

Jest to rzadka postać reaktywnej choroby stawów, występująca po zabiegach chirurgicznych z zakresu obejścia jelitowego, zwykle stosowanych w leczeniu otyłości. Zmiany w strukturze przewodu pokarmowego mogą prowadzić do zaburzeń wchłaniania i zmian mikroflory jelitowej, co z kolei może wywołać odpowiedź immunologiczną w stawach. Pacjenci skarżą się na bóle, obrzęk i ograniczenie ruchomości w jednym lub kilku stawach, czasem z towarzyszącym ogólnym osłabieniem. Mechanizm jest nadal badany, ale przypuszcza się, że pewne antygeny bakteryjne lub pokarmowe mogą wywoływać niewłaściwą reakcję układu odpornościowego. Diagnostyka wymaga wykluczenia innych przyczyn zapalenia stawów i dokładnej analizy historii zabiegu oraz diety pacjenta.

Przyczyny

• Zmiany metaboliczne: Zmiany w mikrobiomie jelitowym i metabolizmie po operacji.
• Stan zapalny: Przewlekły stan zapalny spowodowany zmianami w trawieniu i wchłanianiu składników odżywczych.
• Infekcje bakteryjne: Wzrost liczby bakterii w jelitach (SIBO) może prowadzić do stanów zapalnych stawów.

Objawy

• Ból stawów: Często ostry i nasilający się przy ruchu.
• Obrzęk: Wokół zajętego stawu.
• Sztywność stawów: Utrudniająca ruchomość stawu.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Niewydolność stawów: Zmniejszona ruchomość i funkcja stawu.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Szybka diagnoza i leczenie infekcji: Aby zapobiec rozprzestrzenianiu się infekcji na stawy.
• Dieta i suplementacja: Zapewnienie odpowiedniego poziomu witamin i minerałów, które mogą być zaburzone po operacji.
• Regularna aktywność fizyczna: Aby utrzymać zdrowie stawów i mięśni.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, posiewy krwi i płynu stawowego.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Antybiotyki: W przypadku infekcji bakteryjnych.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.

Postępowanie obejmuje przede wszystkim leczenie zachowawcze, takie jak leki przeciwzapalne (NLPZ) i glikokortykosteroidy w razie większej intensywności zmian zapalnych. Ważne jest także usprawnienie pracy jelit i zapobieganie niedoborom żywieniowym, co może wymagać współpracy z dietetykiem i gastroenterologiem. U niektórych pacjentów kluczowe bywa dostosowanie diety, aby ograniczyć czynniki potencjalnie wywołujące reakcję zapalną. W razie potrzeby stosuje się też rehabilitację ruchową, by utrzymać sprawność stawów. Przebieg choroby bywa różny, jednak w wielu przypadkach ustępuje po ustabilizowaniu sytuacji jelitowej i wyrównaniu ewentualnych niedoborów.

Źródła (Choroba Stawów po Bypassie Jelita):

• Guerroudj, R., Takkal, S., Hainaux, B. (2020) – A Case Report of Intussusception After Gastric Bypass (tłum. Opis przypadku wgłobienia po gastric bypass)
• Alcaraz, F., Frey, S., Iannelli, A. (2020) – Surgical Management of Small Intestinal Bacterial Overgrowth After Roux-en-Y Gastric Bypass (tłum. Leczenie chirurgiczne przerostu bakteryjnego jelita cienkiego po Roux-en-Y gastric bypass)
• Ding, W., Liu, J., Zhou, X., Miao, Q., Zheng, H., Zhou, B., Dou, G., Tong, Y., Long, Y., Su, L. (2020) – Clinical Multi-Omics Study on the Gut Microbiota in Critically Ill Patients After Cardiovascular Surgery Combined With Cardiopulmonary Bypass With or Without Sepsis (tłum. Badanie kliniczne multi-omics na mikrobiomie jelitowym u pacjentów w stanie krytycznym po operacji serca połączonej z krążeniem pozaustrojowym z sepsą lub bez)
• Oor, J., Goense, L., Wiezer, M., Derksen, W. (2021) – Incidence and treatment of intussusception following Roux-en-Y gastric bypass: a systematic review and meta-analysis (tłum. Częstość występowania i leczenie wgłobienia po Roux-en-Y gastric bypass: przegląd systematyczny i meta-analiza)
• Poliakin, L., Sundaresan, N., Hui, B. Y., McKillop, I., Thompson, K., Gersin, K., Kuwada, T., Nimeri, A. (2020) – Jejunojejunal intussusception after roux-En-Y gastric bypass: a case series of 34 patients (tłum. Jejunojejunal intussusception po Roux-en-Y gastric bypass: seria przypadków 34 pacjentów)
• De Galan, C., Truyens, M., Peeters, H., Mesonero Gismero, F., Elorza, A., Torres, P., Vandermeulen, L., Jauregui Amezaga, A., Ferreiro-Iglesias, R., Holvoet, T., Zabana, Y., Peries Reverter, L., Gonzales, G., Geldof, J., Varkas, G., De Vos, M., Lobaton, T. (2022) – The impact of vedolizumab and ustekinumab on articular extra-intestinal manifestations in inflammatory bowel disease patients: a real-life multicentric cohort study (tłum. Wpływ vedolizumabu i ustekinumabu na pozajelitowe objawy stawowe u pacjentów z chorobami zapalnymi jelit: wieloośrodkowe badanie kohortowe w rzeczywistości)
• Petrucciani, N., Martini, F., Kassir, R., Juglard, G., Hamid, C., Boudrie, H., Van Haverbeke, O., Liagre, A. (2021) – Internal Hernia After One Anastomosis Gastric Bypass (OAGB): Lessons Learned from a Retrospective Series of 3368 Consecutive Patients Undergoing OAGB with a Biliopancreatic Limb of 150 cm (tłum. Wewnętrzna przepuklina po gastric bypass z jedną anastomozą (OAGB): wnioski z retrospektywnej serii 3368 kolejnych pacjentów poddanych OAGB z kończyną biliopankreatyczną o długości 150 cm)

---

B.2.2.2. Artropatia po szczepieniu (ang. Arthropathy following vaccination)

Co to jest artropatia po szczepieniu?

Artropatia po szczepieniu to rzadka reakcja układu odpornościowego na podany antygen w szczepionce, skutkująca przemijającym zapaleniem stawów. Najczęściej objawy dotyczą jednego stawu (często stawów rąk) i pojawiają się w ciągu kilku dni lub tygodni po szczepieniu. Mechanizm reakcji nie jest do końca wyjaśniony, ale przypuszcza się, że u osób predysponowanych może dojść do nieprawidłowej odpowiedzi na antygen wirusowy lub bakteryjny zawarty w szczepionce. Stan ten zwykle ustępuje samoistnie, chociaż może powodować pewien dyskomfort i ograniczenie ruchomości. Diagnoza stawiana jest po wykluczeniu innych przyczyn, a istotny jest wywiad dotyczący niedawno przyjętej szczepionki.

Przyczyny

• Szczepionki: Szczepionki na COVID-19, tężec, zapalenie wątroby B, grypa.
• Reakcja immunologiczna: Silna odpowiedź immunologiczna na szczepionkę może prowadzić do zapalenia stawów.

Objawy

• Ból stawów: Często ostry i nasilający się przy ruchu.
• Obrzęk: Wokół zajętego stawu.
• Gorączka: Towarzysząca infekcji ogólnoustrojowej.
• Sztywność stawów: Utrudniająca ruchomość stawu.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Niewydolność stawów: Zmniejszona ruchomość i funkcja stawu.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Szybka diagnoza i leczenie: Aby zapobiec rozprzestrzenianiu się infekcji na stawy.
• Dieta i suplementacja: Zapewnienie odpowiedniego poziomu witamin i minerałów.
• Regularna aktywność fizyczna: Aby utrzymać zdrowie stawów i mięśni.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, posiewy krwi i płynu stawowego.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Antybiotyki: W przypadku infekcji bakteryjnych.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.

Zazwyczaj wystarcza postępowanie objawowe z zastosowaniem leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych (NLPZ). Jeśli zmiany są bardziej nasilone, lekarz może zalecić krótkotrwałe stosowanie glikokortykosteroidów doustnych lub dostawowych. Odpoczynek i unikanie przeciążania zajętego stawu pomagają w szybszym ustąpieniu dolegliwości. W razie wątpliwości co do charakteru zapalenia wykonuje się badania laboratoryjne i ewentualnie badanie płynu stawowego, aby wykluczyć infekcję. Większość przypadków ma łagodny i samoograniczający się przebieg, nie wymagając dalszej interwencji.

Źródła (Choroba Stawów po Szczepieniu):

• Rodrigues, T. C., Hidalgo, P. F., Skaf, A., Serfaty, A. (2021) – Subacromial-subdeltoid bursitis following COVID-19 vaccination: a case of shoulder injury related to vaccine administration (SIRVA) (tłum. Zapalenie kaletki podbarkowej-podnaramiennej po szczepieniu przeciw COVID-19: przypadek urazu barku związanego z podaniem szczepionki)
• Türk, S., Öztürk, Z., Karataş, D., Gönüllü, E. (2021) – INACTIVATED COVID-19 VACCINE CAN INDUCE REACTIVE POLYARTHRITIS IN OLDER PATIENTS: REPORT OF TWO CASES (tłum. Inaktywowana szczepionka przeciw COVID-19 może indukować reaktywne zapalenie stawów u starszych pacjentów: raport dwóch przypadków)
• Mahran, M., Khalifa, A., Elsherif, M., Refai, O. (2021) – Neglected reactive arthritis complicated by bilateral hip and temporomandibular joints ankylosis after a suspected tetanus infection: a case report (tłum. Zaniedbane reaktywne zapalenie stawów skomplikowane przez obustronne zesztywnienie stawów biodrowych i skroniowo-żuchwowych po podejrzewanym zakażeniu tężcem: opis przypadku)
• Wada, T. T., Yokota, K., Inayoshi, F., Sakai, S., Okumura, N., Matsuda, M., Osawa, I., Araki, Y., Funakubo Asanuma, Y., Akiyama, Y., Mimura, T. (2023) – A Case of New-onset Immune-mediated Necrotizing Myopathy and Trigeminal Neuropathy after SARS-CoV-2 mRNA Vaccination in a Patient with Rheumatoid Arthritis and Sjögren’s Syndrome (tłum. Przypadek nowo powstałej immunozależnej martwiczej miopatii i neuropatii trójdzielnej po szczepieniu mRNA przeciw SARS-CoV-2 u pacjenta z reumatoidalnym zapaleniem stawów i zespołem Sjögrena)
• Hyun, H., Song, J., Seong, H-Y., Yoon, J., Noh, J., Cheong, H., Kim, W. (2021) – Polyarthralgia and Myalgia Syndrome after ChAdOx1 nCOV-19 Vaccination (tłum. Zespół bólu wielostawowego i mięśniowego po szczepieniu ChAdOx1 nCOV-19)
• Wright, J. O., Wiggins, W., Smith, M., King, J., Wright, T. (2023) – Shoulder Pain and Dysfunction After Vaccination (tłum. Ból i dysfunkcja barku po szczepieniu)
• An, Q., Qin, D., Pei, J. (2021) – Reactive arthritis after COVID-19 vaccination (tłum. Reaktywne zapalenie stawów po szczepieniu przeciw COVID-19)
• Flowers, R., Rivera Rodriguez, B., Corbitt, K. (2021) – Streptococcus gordonii septic arthritis of the glenohumeral joint following deltoid intramuscular vaccination (tłum. Septic arthritis stawu barkowego wywołany przez Streptococcus gordonii po szczepieniu domięśniowym w okolicę naramienną)
• Rahmani, A., Dini, G., Orsi, A., Sticchi, L., Bruzzone, B., Montecucco, A., Pellegrini, L., Manca, A., Domnich, A., Battistini, A., Kusznir Vitturi, B., Zacconi, S., Debarbieri, N., Icardi, G., Durando, P. (2021) – Reactogenicity of BNT162b2 mRNA COVID-19 Vaccine in a Young Working Age Population: A Survey among Medical School Residents, within a Mass Vaccination Campaign, in a Regional Reference Teaching Hospital in Italy (tłum. Reaktogenność szczepionki BNT162b2 mRNA COVID-19 w populacji młodych osób w wieku produkcyjnym: badanie wśród rezydentów szkoły medycznej w ramach masowej kampanii szczepień w regionalnym szpitalu referencyjnym we Włoszech)
• Ursini, F., Ruscitti, P., Raimondo, V., De Angelis, R., Cacciapaglia, F., Pigatto, E., Olivo, D., Di Cola, I., Galluccio, F., Francioso, F., Foti, R., Tavoni, A., d’Angelo, S., Campochiaro, C., Motta, F., De Santis, M., Bilia, S., Bruno, C., de Luca, G., Visentini, M., Ciaffi, J., Mancarella, L., Brusi, V., D’Onghia, M., Cuomo, G., Fusaro, E., Dagna, L., Guiducci, S., Meliconi, R., Iannone, F., Iagnocco, A., Giacomelli, R., Ferri, C. (2021) – Spectrum of short-term inflammatory musculoskeletal manifestations after COVID-19 vaccine administration: a report of 66 cases (tłum. Spektrum krótkoterminowych zapalnych objawów mięśniowo-szkieletowych po podaniu szczepionki przeciw COVID-19: raport 66 przypadków)

---

B.2.2.3. Artropatia po infekcji układu moczowo-płciowego (ang. Arthropathy following genitourinary infection)

Co to jest artropatia po infekcji układu moczowo-płciowego?

Artropatia po infekcji układu moczowo-płciowego to przykład reaktywnego zapalenia stawów, które pojawia się po przebyciu zakażenia dróg moczowych lub płciowych, najczęściej wywołanego przez Chlamydia trachomatis. Objawy stawowe zwykle występują w ciągu kilku tygodni po infekcji i obejmują obrzęk, ból oraz czasem zaczerwienienie jednego lub kilku stawów. Często towarzyszą im inne symptomy, np. zapalenie spojówek czy zmiany na skórze, znane z triady zespołu Reitera (zapalenie stawów, cewki moczowej i spojówek). Mechanizm polega na krzyżowej reaktywności immunologicznej organizmu, który reaguje na antygeny drobnoustrojów również w obrębie tkanek stawowych. Choroba zazwyczaj ustępuje po kilku miesiącach, choć u części pacjentów może nawracać lub przechodzić w postać przewlekłą.

Przyczyny

• Infekcje bakteryjne: Chlamydia trachomatis, Neisseria gonorrhoeae, Escherichia coli.
• Infekcje wirusowe: Wirus Epstein-Barr (EBV), HIV.
• Infekcje grzybicze: Candida spp.

Objawy

• Ból stawów: Często ostry i nasilający się przy ruchu.
• Obrzęk: Wokół zajętego stawu.
• Sztywność stawów: Utrudniająca ruchomość stawu.
• Objawy układu moczowo-płciowego: Dysuria, częstomocz, wydzielina z cewki moczowej lub pochwy.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Niewydolność stawów: Zmniejszona ruchomość i funkcja stawu.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Szybka diagnoza i leczenie infekcji: Aby zapobiec rozprzestrzenianiu się infekcji na stawy.
• Bezpieczne praktyki seksualne: Aby zapobiec infekcjom przenoszonym drogą płciową.
• Higiena: Regularne mycie rąk i unikanie kontaktu z zakażonymi osobami.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, posiewy krwi i płynu stawowego.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Antybiotyki: W przypadku infekcji bakteryjnych.
• Leki przeciwgrzybicze: W przypadku infekcji grzybiczych.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.

Podstawą jest skuteczne leczenie pierwotnej infekcji (antybiotyki, np. doksycyklina czy makrolidy), co zazwyczaj hamuje postęp procesu reaktywnego. Jednocześnie stosuje się leki przeciwzapalne (NLPZ) i – w razie silnego zapalenia – glikokortykosteroidy, np. w zastrzykach dostawowych. Rehabilitacja pomaga utrzymać ruchomość stawów i zapobiec przykurczom, zwłaszcza gdy objawy utrzymują się przez dłuższy czas. W sytuacjach opornych na leczenie, lekarz może rozważyć preparaty immunosupresyjne, takie jak sulfasalazyna czy metotreksat. Wczesne rozpoznanie i rozpoczęcie terapii znacznie zmniejszają ryzyko trwałych uszkodzeń stawów.

Źródła (Choroba Stawów po Infekcji Układu Moczowo-Płciowego):

• Edward J. Testa, Syed M. Alam, Lindsey G. Kahan, Olivia Ziegler, Steven DeFroda (2021) – Genitourinary complications in orthopaedic surgery (tłum. Powikłania urologiczne w chirurgii ortopedycznej)
• G. Koch, N. Johnsen (2021) – The Diagnosis and Management of Life-Threatening Urologic Infections (tłum. Diagnoza i leczenie zagrażających życiu infekcji urologicznych)
• Min Ji Kim, Kimberson Tanco (2021) – Genitourinary Issues in Palliative Care (tłum. Problemy urologiczne w opiece paliatywnej)
• Jia-ying Tan, Mi Tian, F. Zhao, Shuixiang Deng, Peng Jin, Yao Wang, Huimei Wen, Xiaohua Qin, Ye Gong (2021) – An Investigation of the Male Genitourinary Abscess Originated from Urinary Tract in a Tertiary Hospital, Shanghai, China, from 2004 to 2019 (tłum. Badanie ropni urologicznych u mężczyzn pochodzących z układu moczowego w szpitalu trzeciego stopnia, Szanghaj, Chiny, w latach 2004-2019)
• Simone D O’Shea, R. Pope, K. Freire, R. Orr, Naomi Gallagher Maj (2023) – Genitourinary infections in Australian servicewomen (tłum. Infekcje urologiczne u australijskich kobiet służących w wojsku)
• S. Leonard, A. Girsen, Paula C. Trepman, S. Carmichael, Kelly Darmawan, A. Butwick, R. S. Gibbs (2022) – Early Postpartum Hospital Encounters among Patients with Genitourinary and Wound Infections during Hospitalization for Birth (tłum. Wczesne spotkania szpitalne w okresie poporodowym wśród pacjentek z infekcjami urologicznymi i ran po hospitalizacji z powodu porodu)

---

B.2.3. Poinfekcyjne choroby stawów (ang. Postinfectious arthropathies)

Co to są poinfekcyjne choroby stawów?

Poinfekcyjne choroby stawów to zapalenia stawów, które rozwijają się po przebytej infekcji, jednak nie mają bezpośredniego ogniska drobnoustrojów w obrębie stawu. Różnią się tym od reaktywnych artropatii, że mechanizm polega zazwyczaj na utrzymującej się odpowiedzi zapalnej po ustąpieniu zakażenia, choć granice między tymi kategoriami mogą się zacierać. Objawy obejmują ból, obrzęk i sztywność stawów, zwykle z towarzyszącymi cechami przebytej niedawno choroby zakaźnej (np. gorączka, wysypka). Poinfekcyjne zapalenia mogą być wywołane przez bakterie, wirusy, grzyby czy pasożyty, z którymi organizm toczył walkę. Zazwyczaj mają charakter przejściowy, ale u niektórych pacjentów mogą się przedłużać lub nawracać.

Przyczyny

• Infekcje bakteryjne: Chlamydia trachomatis, Neisseria gonorrhoeae, Salmonella, Shigella.
• Infekcje wirusowe: Wirus Epstein-Barr (EBV), wirusy alphawirusowe, takie jak Chikungunya.
• Infekcje grzybicze: Rzadziej spotykane, ale możliwe przy immunosupresji.

Objawy

• Ból stawów: Często ostry i nasilający się przy ruchu.
• Obrzęk: Wokół zajętego stawu.
• Sztywność stawów: Utrudniająca ruchomość stawu.
• Objawy układu ogólnoustrojowego: Gorączka, zmęczenie.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Niewydolność stawów: Zmniejszona ruchomość i funkcja stawu.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Szybka diagnoza i leczenie infekcji: Aby zapobiec rozprzestrzenianiu się infekcji na stawy.
• Bezpieczne praktyki seksualne: Aby zapobiec infekcjom przenoszonym drogą płciową.
• Higiena: Regularne mycie rąk i unikanie kontaktu z zakażonymi osobami.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, posiewy krwi i płynu stawowego.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Antybiotyki: W przypadku infekcji bakteryjnych.
• Leki przeciwgrzybicze: W przypadku infekcji grzybiczych.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.

Najważniejsze jest wyleczenie lub zakończenie infekcji pierwotnej, na którą już zwykle została wdrożona odpowiednia terapia. W razie potrzeby przedłuża się leczenie przeciwdrobnoustrojowe lub dostosowuje je do wyników posiewów i wrażliwości patogenów. Dolegliwości stawowe łagodzi się za pomocą leków przeciwzapalnych (NLPZ) i fizjoterapii. Jeśli proces zapalny jest silnie nasilony, można rozważyć glikokortykosteroidy, np. w postaci zastrzyków dostawowych. Większość poinfekcyjnych zapaleń stawów ustępuje w ciągu kilku tygodni lub miesięcy, a rokowanie zależy od skuteczności leczenia choroby podstawowej oraz stopnia nasilenia zmian w stawach.

Źródła (Poinfekcyjne Choroby Stawów):

• Voss, A., Pfeifer, C., Kerschbaum, M., Rupp, M., Angele, P., Alt, V. (2021) – Post-operative septic arthritis after arthroscopy: modern diagnostic and therapeutic concepts (tłum. Pooperacyjne septyczne zapalenie stawów po artroskopii: nowoczesne koncepcje diagnostyczne i terapeutyczne)
• Park, J., Lee, J-H. (2020) – Efficacy of arthrocentesis and lavage for treatment of post-traumatic arthritis in temporomandibular joints (tłum. Skuteczność artrocentezy i płukania w leczeniu pourazowego zapalenia stawów w stawach skroniowo-żuchwowych)
• Darwich, A., Dally, F-J., Abu Olba, K., Mohs, E., Gravius, S., Hetjens, S., Assaf, E., Bdeir, M. (2021) – Superinfection with Difficult-to-Treat Pathogens Significantly Reduces the Outcome of Periprosthetic Joint Infections (tłum. Nadzakażenie patogenami trudnymi do leczenia znacznie obniża wyniki zakażeń okołoprotezowych stawów)
• Pandey, A., Dua, A., Jain, S., Pandey, B. (2023) – AB1273 RARE INFECTION RELATED ARTHROPATHIES IN RHEUMATOLOGY: A MULTI-CENTRIC STUDY (tłum. Rzadkie artropatie związane z infekcją w reumatologii: badanie wieloośrodkowe)
• Ananthanathorn, P., Sukharomana, M., Charuvanij, S. (2022) – Clinical profiles of post-infectious arthritis and transient synovitis of the hip in children (tłum. Profile kliniczne poinfekcyjnego zapalenia stawów i przemijającego zapalenia błony maziowej stawu biodrowego u dzieci)

---

B.2.3.1. Bakteryjna artropatia poinfekcyjna (ang. Bacterial postinfectious arthropathy)

Co to jest bakteryjna artropatia poinfekcyjna?

Jest to postać zapalenia stawów, która rozwija się po zakażeniach bakteryjnych (np. gardła, układu oddechowego, jelit), ale bez bezpośredniej obecności bakterii w stawie. Przykładem może być gorączka reumatyczna, gdzie po infekcji paciorkowcowej występuje zapalenie stawów i inne powikłania układowe. Mechanizm polega na nieprawidłowej reakcji immunologicznej, która atakuje tkanki stawowe w wyniku podobieństw antygenów bakteryjnych i własnych. Objawy to ból i obrzęk jednego lub kilku stawów, często wędrujące i krótkotrwałe, ale nawracające. Diagnostyka wymaga potwierdzenia przebytych zakażeń bakteryjnych i wykluczenia ropnego zapalenia stawu.

Przyczyny

• Infekcje bakteryjne: Streptococcus, Staphylococcus, Salmonella, Shigella, Chlamydia trachomatis, Neisseria gonorrhoeae.
• Stan zapalny: Wzrost liczby bakterii w organizmie może prowadzić do reaktywnego zapalenia stawów.

Objawy

• Ból stawów: Często ostry i nasilający się przy ruchu.
• Obrzęk: Wokół zajętego stawu.
• Sztywność stawów: Utrudniająca ruchomość stawu.
• Objawy ogólnoustrojowe: Gorączka, zmęczenie.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Niewydolność stawów: Zmniejszona ruchomość i funkcja stawu.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Szybka diagnoza i leczenie infekcji: Aby zapobiec rozprzestrzenianiu się infekcji na stawy.
• Higiena: Regularne mycie rąk i unikanie kontaktu z zakażonymi osobami.
• Bezpieczne praktyki seksualne: Aby zapobiec infekcjom przenoszonym drogą płciową.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, posiewy krwi i płynu stawowego.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Antybiotyki: W przypadku aktywnych infekcji bakteryjnych.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.

Kluczowe znaczenie ma przeprowadzenie pełnej terapii antybiotykowej przeciwko bakteriom wywołującym pierwotną infekcję. Leki przeciwzapalne (NLPZ) lub glikokortykosteroidy stosuje się w celu złagodzenia objawów stawowych, zwłaszcza przy dużym nasileniu dolegliwości. W przypadkach, takich jak gorączka reumatyczna, dodatkowo zalecana jest profilaktyka nawrotów za pomocą długotrwałego stosowania penicyliny. Rehabilitacja ruchowa bywa wskazana przy utrzymującym się bólu lub ograniczeniu ruchomości stawów. Regularna kontrola lekarska pozwala zapobiegać powikłaniom kardiologicznym i innym uszkodzeniom tkanek.

Źródła (Choroba Stawów po Infekcji Bakteryjnej):

• P. Kriechling, S. Bouaicha, O. Andronic, I. Uçkay, D. Bock, K. Wieser (2020) – Limited improvement and high rate of complication in patients undergoing reverse total shoulder arthroplasty for previous native shoulder infection (tłum. Ograniczona poprawa i wysoki odsetek powikłań u pacjentów poddanych odwrotnej artroplastyce barku z powodu wcześniejszej infekcji stawu barkowego)
• A. Ansorge, Farah Selman, I. Uçkay (2020) – Management of Acute Native Joint Bacterial Arthritis in Adults in 2020 – A Short Narrative, Practical State-of-the-Art Review (tłum. Zarządzanie ostrym bakteryjnym zapaleniem stawów u dorosłych w 2020 roku – krótki narracyjny, praktyczny przegląd)
• K. Pogreba-Brown, E. Austhof, Xinya Tang, M. Trejo, Ama Owusu-Dommey, Kylie Boyd, A. Armstrong, K. Schaefer, M. Bazaco, Michael B Batz, M. Riddle, C. Porter (2021) – Enteric Pathogens and Reactive Arthritis: Systematic Review and Meta-Analyses of Pathogen-Associated Reactive Arthritis (tłum. Patogeny jelitowe i reaktywne zapalenie stawów: systematyczny przegląd i meta-analiza zapalenia stawów związanego z patogenami)
• A. Balekuduru, J. Kabeerdoss, B. Ramakrishna, S. Pugazhendhi, P. Devaraj, R. Goel, A. Dutta, D. Danda (2021) – Alterations in fecal microbiota in patients with inflammatory bowel disease and enteropathic arthropathy (tłum. Zmiany w mikrobiocie kałowej u pacjentów z chorobą zapalną jelit i enteropatycznym zapaleniem stawów)
• A. Darwich, F-J. Dally, K. Abu Olba, E. Mohs, S. Gravius, S. Hetjens, E. Assaf, M. Bdeir (2021) – Superinfection with Difficult-to-Treat Pathogens Significantly Reduces the Outcome of Periprosthetic Joint Infections (tłum. Nadzakażenie trudnymi do leczenia patogenami znacznie obniża wyniki zakażeń okołoprotezowych stawów)

---

B.2.3.2. Wirusowe artropatie poinfekcyjne (ang. Viral postinfectious arthropathies)

Co to są wirusowe artropatie poinfekcyjne?

Wirusowe artropatie poinfekcyjne pojawiają się po przebyciu infekcji wirusowej (np. różyczki, świnki, wirusowego zapalenia wątroby, parwowirusa B19), ale wirus nie jest już obecny w stawie. Mechanizm zapalenia wynika z reakcji immunologicznej organizmu na antygeny wirusowe, które mogą w sposób krzyżowy oddziaływać na tkanki stawowe. Objawy obejmują zwykle przejściowy ból i obrzęk stawów, czasem z towarzyszącą wysypką lub innymi pozostałościami po infekcji. Choroba ma najczęściej łagodny i samoograniczający się przebieg, ustępując w ciągu kilku tygodni. Zdarza się jednak, że objawy przeciągają się, wymuszając dłuższe leczenie objawowe.

Przyczyny

• Infekcje wirusowe: Wirus Epstein-Barr (EBV), wirusy alphawirusowe, takie jak Chikungunya, wirus SARS-CoV-2 (COVID-19).
• Stan zapalny: Wirusy mogą wywoływać silną odpowiedź immunologiczną, która prowadzi do zapalenia stawów.

Objawy

• Ból stawów: Często ostry i nasilający się przy ruchu.
• Obrzęk: Wokół zajętego stawu.
• Sztywność stawów: Utrudniająca ruchomość stawu.
• Objawy ogólnoustrojowe: Gorączka, zmęczenie.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Niewydolność stawów: Zmniejszona ruchomość i funkcja stawu.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Szybka diagnoza i leczenie infekcji: Aby zapobiec rozprzestrzenianiu się infekcji na stawy.
• Higiena: Regularne mycie rąk i unikanie kontaktu z zakażonymi osobami.
• Szczepienia: Zapobieganie infekcjom wirusowym poprzez szczepienia.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, posiewy krwi i płynu stawowego.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Leki antywirusowe: W przypadku aktywnych infekcji wirusowych.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.

W pierwszej kolejności stosuje się leczenie przeciwzapalne (NLPZ), które zmniejsza ból i obrzęk. U niektórych pacjentów konieczne może być krótkotrwałe zastosowanie glikokortykosteroidów w przypadku silnego nasilenia dolegliwości. Kluczowe jest monitorowanie pacjenta w kierunku ewentualnych powikłań, zwłaszcza jeśli pierwotna infekcja wirusowa była ciężka lub obciążona innymi chorobami. Ćwiczenia rehabilitacyjne pomagają utrzymać prawidłowy zakres ruchu i zapobiec zesztywnieniu stawów. Większość wirusowych artropatii poinfekcyjnych ustępuje bez następstw, nie wymagając długotrwałej terapii.

Źródła (Choroby Stawów po Infekcji Wirusowej):

• C. Herndon, Van Nguyen (2022) – Patterns of Viral Arthropathy and Myalgia Following COVID-19: A Cross-Sectional National Survey (tłum. Wzorce wirusowej artropatii i bólu mięśni po COVID-19: przekrojowe badanie krajowe)
• Helen Mostafavi, Kothila Tharmarajah, J. Vider, N. West, Joseph R Freitas, B. Cameron, P. Foster, Linda P. Hueston, A. Lloyd, S. Mahalingam, Ali Zaid (2022) – Interleukin-17 contributes to Ross River virus-induced arthritis and myositis (tłum. Interleukina-17 przyczynia się do zapalenia stawów i mięśni wywołanego wirusem Ross River)
• K. Suchowiecki, S. Reid, G. Simon, G. Firestein, A. Chang (2021) – Persistent Joint Pain Following Arthropod Virus Infections (tłum. Utrzymujący się ból stawów po infekcjach wirusami przenoszonymi przez stawonogi)
• C. Hoong, Muhammad Amin, T. Tan, Jermaine Lee (2021) – Viral arthralgia a new manifestation of COVID-19 infection? A cohort study of COVID-19-associated musculoskeletal symptoms (tłum. Wirusowe bóle stawów jako nowa manifestacja infekcji COVID-19? Badanie kohortowe objawów mięśniowo-szkieletowych związanych z COVID-19)
• Juan Sebastián Segura-Charry, Maria Alexandra Parada-Martinez, Hugo Ramiro Segura-Puello, Diana Milena Muñoz-Forero, Diana Lorena Nieto-Mosquera, Andrea Catalina Villamil-Ballesteros, Ani Julieth Cortés-Muñoz (2020) – Musculoskeletal Disorders due to Chikungunya Virus: A Real Experience in a Rheumatology Department in Neiva, Huila (tłum. Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe spowodowane wirusem Chikungunya: rzeczywiste doświadczenia w oddziale reumatologii w Neiva, Huila)
• R. Rosenstein, Peri K. Rosenstein, N. Kramer, E. Rosenstein (2020) – Healthcare-Associated Transmission of Parvovirus B19 Arthropathy (tłum. Zakażenia stawów wirusem Parvovirus B19 związane z opieką zdrowotną)

---

B.2.3.3. Grzybicze artropatie poinfekcyjne (ang. Fungal postinfectious arthropathies)

Co to są grzybicze artropatie poinfekcyjne?

Grzybicze artropatie poinfekcyjne to rzadka grupa zapaleń stawów, które rozwijają się po przebytych zakażeniach grzybiczych, ale bez bezpośredniej obecności grzyba w stawie. Najczęściej występują u pacjentów z obniżoną odpornością, narażonych na grzybice układowe lub przewlekłe. Zapalenie stawów wynika z reakcji immunologicznej organizmu na antygeny grzybicze, które wciąż mogą krążyć we krwi lub stymulować odpowiedź zapalną. Objawy są podobne do innych poinfekcyjnych zapaleń: ból, obrzęk, ograniczona ruchomość, czasem ze stanem podgorączkowym. Ze względu na rzadkość występowania, diagnostyka bywa skomplikowana i wymaga badań serologicznych, a także wykluczenia aktywnego zakażenia w stawie.

Przyczyny

• Infekcje grzybicze: Candida spp., Aspergillus spp., Penicillium spp., Debaryomyces subglobosus.
• Stan zapalny: Grzyby mogą wywoływać silną odpowiedź immunologiczną, która prowadzi do zapalenia stawów.

Objawy

• Ból stawów: Często ostry i nasilający się przy ruchu.
• Obrzęk: Wokół zajętego stawu.
• Sztywność stawów: Utrudniająca ruchomość stawu.
• Objawy ogólnoustrojowe: Gorączka, zmęczenie.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Niewydolność stawów: Zmniejszona ruchomość i funkcja stawu.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Szybka diagnoza i leczenie infekcji: Aby zapobiec rozprzestrzenianiu się infekcji na stawy.
• Higiena: Regularne mycie rąk i unikanie kontaktu z zakażonymi osobami.
• Unikanie ryzyka: Unikanie sytuacji, które mogą prowadzić do zakażenia grzybiczego.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, posiewy krwi i płynu stawowego.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Leki przeciwgrzybicze: W przypadku aktywnych infekcji grzybiczych.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.

W zależności od stanu pacjenta i wyników badań, można przedłużyć lub wprowadzić leczenie przeciwgrzybicze, szczególnie jeśli istnieje podejrzenie utrzymywania się infekcji w organizmie. Do łagodzenia objawów stawowych stosuje się leki przeciwzapalne (NLPZ) oraz fizjoterapię. W przypadku nasilonych zmian zapalnych podaje się glikokortykosteroidy, choć z ostrożnością, by nie zwiększyć ryzyka wznowy grzybicy. Pacjenci wymagają ścisłej kontroli, zwłaszcza jeśli mają inne czynniki obniżające odporność. Po ustąpieniu objawów warto kontynuować rehabilitację, aby odbudować prawidłową funkcję stawu i zapobiec nawrotom.

Źródła (Choroby Stawów po Infekcji Grzybiczej):

• Sai Krishna Mlv, Nitin Chauhan, R. Mittal, A. Chattopadhyay (2023) – Fungal Infection Post Arthroscopic Meniscal Repair: A Rare Complication (tłum. Infekcja grzybicza po artroskopowej naprawie łąkotki: rzadka komplikacja)
• Adit R Maniar, Nishit Bhatnagar, A. Mishra, Kshitija Vinchurkar, D. Jain (2021) – Rare Fungal Infection in Arthritic Knee After Stem Cell Injection Managed by Novel Staged Primary Arthroplasty: A Case Report (tłum. Rzadka infekcja grzybicza w stawie kolanowym z artretyzmem po zastrzyku komórek macierzystych zarządzana przez nową etapową pierwotną artroplastykę: opis przypadku)
• Aizel Sherief Palasseril, Sathya Vignes Gopinath, Ramakrishnan Thanikachalam, Sanjoo Anto Prabhu, Vivek Rajamanoharan, Mymoonah Risha Shahul (2021) – “Debaryomyces subglobosus” – Management of a rare case of fungal septic arthritis post arthroscopic rotator cuff repair – a case report (tłum. „Debaryomyces subglobosus” – zarządzanie rzadkim przypadkiem grzybiczego septycznego zapalenia stawów po artroskopowej naprawie mankietu rotatorów – opis przypadku)
• C. Gross, C. D. Della Valle, J. Rex, Sophia A. Traven, Elizabeth C Durante (2020) – Fungal Periprosthetic Joint Infection: A Review of Demographics and Management (tłum. Grzybicze zakażenie okołoprotezowe stawów: przegląd demografii i zarządzania)
• Hong-Yeol Yang, Jae-Hyeok Cheon, D. Jung, Jong-Keun Seon (2023) – Comparison of outcomes between fungal and non-fungal periprosthetic joint infections in total knee arthroplasty (tłum. Porównanie wyników pomiędzy grzybiczymi a niegrzybiczymi zakażeniami okołoprotezowymi stawów w endoprotezoplastyce stawu kolanowego)
• A. Enz, Silke C Mueller, P. Warnke, M. Ellenrieder, W. Mittelmeier, A. Klinder (2021) – Periprosthetic Fungal Infections in Severe Endoprosthetic Infections of the Hip and Knee Joint—A Retrospective Analysis of a Certified Arthroplasty Centre of Excellence (tłum. Grzybicze zakażenia okołoprotezowe w ciężkich zakażeniach endoprotez stawu biodrowego i kolanowego – retrospektywna analiza certyfikowanego centrum doskonałości artroplastyki)
• A. Mishra, D. Juneja (2023) – Fungal arthritis: A challenging clinical entity (tłum. Grzybicze zapalenie stawów: trudna jednostka kliniczna)
• Hugo Garlito-Díaz, J. Esteban, A. Mediero, R. A. Carias-Cálix, Beatriz Toirac, F. Mulero, Víctor Faus-Rodrigo, A. Jiménez-Morales, E. Calvo, J. Aguilera-Correa (2021) – A New Antifungal-Loaded Sol-Gel Can Prevent Candida albicans Prosthetic Joint Infection (tłum. Nowy sol-żel nasycony środkiem przeciwgrzybiczym może zapobiegać zakażeniom stawów protezowanych wywołanym przez Candida albicans)
• Yangjing Lin, Tiao Su, Liu Yang, Guang-Xing Chen (2021) – Mixed bacterial-fungal infection following total hip arthroplasty: A case report (tłum. Mieszane zakażenie bakteryjno-grzybicze po endoprotezoplastyce biodra: opis przypadku)

---

B.2.3.4. Pasożytnicze artropatie poinfekcyjne (ang. Parasitic postinfectious arthropathies)

Co to są pasożytnicze artropatie poinfekcyjne?

Pasożytnicze artropatie poinfekcyjne pojawiają się po przebytych infekcjach wywołanych przez pasożyty, takie jak np. glisty, tasiemce czy pierwotniaki (np. malaria). Reakcja zapalna w stawach wynika z odpowiedzi immunologicznej na antygeny pasożytnicze obecne w organizmie lub z procesów autoimmunologicznych inicjowanych przez zakażenie. Chociaż staw nie jest bezpośrednio zainfekowany pasożytem, objawy mogą przypominać zapalenia stawów o etiologii infekcyjnej: ból, obrzęk i ograniczenie ruchu. Występują głównie u osób z terenów endemicznych, przy słabej higienie lub w stanach immunosupresji. Diagnoza często wymaga badań parazytologicznych i wykluczenia aktywnego procesu w stawie.

Przyczyny

• Infekcje pasożytnicze: Schistosoma, Echinococcus, Giardia lamblia, Toxocara canis, Entamoeba histolytica.
• Stan zapalny: Pasożyty mogą wywoływać silną odpowiedź immunologiczną, która prowadzi do zapalenia stawów.

Objawy

• Ból stawów: Często ostry i nasilający się przy ruchu.
• Obrzęk: Wokół zajętego stawu.
• Sztywność stawów: Utrudniająca ruchomość stawu.
• Objawy ogólnoustrojowe: Gorączka, zmęczenie.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Niewydolność stawów: Zmniejszona ruchomość i funkcja stawu.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Szybka diagnoza i leczenie infekcji: Aby zapobiec rozprzestrzenianiu się infekcji na stawy.
• Higiena: Regularne mycie rąk i unikanie kontaktu z zakażonymi osobami.
• Unikanie ryzyka: Unikanie sytuacji, które mogą prowadzić do zakażenia pasożytniczego.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, posiewy krwi i płynu stawowego.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Leki przeciwpasożytnicze: W przypadku aktywnych infekcji pasożytniczych.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.

Najpierw konieczne jest wyleczenie zakażenia pasożytniczego za pomocą odpowiednich leków (np. przeciwmalarycznych, przeciwrobaczych). W przypadku przedłużających się objawów stawowych stosuje się farmakoterapię przeciwzapalną i rehabilitację. U pacjentów z ciężkim lub nawracającym zapaleniem może zaistnieć konieczność włączenia glikokortykosteroidów bądź leków modyfikujących przebieg choroby. Kluczowe jest również wzmocnienie odporności i poprawa warunków higienicznych, aby uniknąć ponownych zakażeń. Po ustąpieniu ostrej fazy niezbędna jest kontrola reumatologiczna, aby ocenić ewentualne skutki uboczne dla stawów.

Źródła (Choroby Stawów po Infekcji Pasożytniczej):

• Mortier, C., Mehadji, M., Amrane, S., Demoux, A., L’ollivier, C. (2022) – Schistosomiasis and Recurrent Arthritis: A Systematic Review of the Literature (tłum. Schistosomatoza i nawracające zapalenie stawów: systematyczny przegląd literatury)
• Grosu, M., Groppa, L., Russu, E. (2023) – Clinical expression of parasitic arthritis – joint inflammatory process (tłum. Kliniczna ekspresja pasożytniczego zapalenia stawów – proces zapalny stawów)
• Grosu, M., Groppa, L., Placinta, G. (2023) – Humoral immune status in patients with parasitic arthritis (tłum. Status odporności humoralnej u pacjentów z pasożytniczym zapaleniem stawów)
• Rodrigues, M., Silva, C., Gershon, M., Souza, G. (2022) – Reactive arthritis after Giardia lamblia infection: a case report (tłum. Reaktywne zapalenie stawów po zakażeniu Giardia lamblia: opis przypadku)
• Ali, S., Hassan-Bendahan, D., Kinderlerer, A. (2022) – P34 A case of Entamoeba histolytica infection in a patient with polymyalgic-onset inflammatory arthritis (tłum. Przypadek zakażenia Entamoeba histolytica u pacjenta z zapaleniem stawów o polimialgicznym początku)
• Aiken, M., Jethwa, T. E., Abid, M. B. (2023) – An Unlikely Guest With an Overstayed Welcome: Cyclospora-Induced Postinfectious Irritable Bowel Syndrome (tłum. Mało prawdopodobny gość z przedużającym się pobytem: zespół jelita drażliwego wywołany przez Cyclospora po infekcji)
• Salama, W., El-Naggar, S., Harras, S., El-Said, K. (2021) – An adjuvant effect of Metformin as an anti-fibrotic agent when administered with the anti-schistosomal Praziquantel in Schistosoma mansoni infected mice (tłum. Wpływ metforminy jako środka przeciwzwłóknieniowego podawanej z prazykwantelem w zakażeniu myszy Schistosoma mansoni)
• Christaki, E. (2020) – Classification of Parasitic Diseases (tłum. Klasyfikacja chorób pasożytniczych)
• Puzio, N., Sikora, M., Srebrna, A., Strączek, A., Węglarz, N., Lewandowska, K., Mazurek, G., Thum-Tyzo, K. (2020) – Symptoms of selected parasitic diseases in the oral cavity (tłum. Objawy wybranych chorób pasożytniczych w jamie ustnej)
• Alemayehu, E., Gedefie, A., Adamu, A., Mohammed, J., Kassanew, B., Kebede, B., Belete, M. A. (2020) – Intestinal Parasitic Infections among HIV-Infected Patients on Antiretroviral Therapy Attending Debretabor General Hospital, Northern Ethiopia: A Cross-Sectional Study (tłum. Infekcje pasożytnicze przewodu pokarmowego wśród pacjentów zakażonych HIV przyjmujących terapię antyretrowirusową w szpitalu Debretabor w północnej Etiopii: badanie przekrojowe)
• Sjöström, M., Arvidsson, M., Söderström, L., Lilja, M., Lindh, J., Widerström, M. (2021) – Outbreak of Cryptosporidium hominis in northern Sweden: persisting symptoms in a 5-year follow-up (tłum. Wybuch Cryptosporidium hominis w północnej Szwecji: utrzymujące się objawy w 5-letniej obserwacji)

---

B.2.4. Zakaźne spondyloartropatie (ang. Infectious spondyloarthritis)

Co to są zakaźne spondyloartropatie?

Zakaźne spondyloartropatie to grupa schorzeń, w których dochodzi do procesu zapalnego w obrębie kręgosłupa i stawów krzyżowo-biodrowych, wywołanego przez czynniki zakaźne. Odróżnia je to od niezakaźnych spondyloartropatii (np. zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa), gdzie główną rolę odgrywają mechanizmy autoimmunologiczne. Patogeny, takie jak bakterie (np. gruźlicze, ropotwórcze), mogą zaatakować kręgi lub krążki międzykręgowe, prowadząc do bólu pleców, sztywności i ograniczenia ruchomości. W badaniach obrazowych stwierdza się zmiany zapalne w rejonie kręgów, czasem ropnie przykręgosłupowe lub niszczenie struktury kostnej. Stan ten jest groźny, ponieważ może wywołać trwałe zniekształcenia kręgosłupa i zaburzenia neurologiczne, jeśli ucisk na rdzeń kręgowy będzie zbyt duży.

Przyczyny

• Infekcje bakteryjne: Mycobacterium tuberculosis, Brucella spp., Escherichia coli.
• Infekcje wirusowe: Wirus Epstein-Barr (EBV), wirus SARS-CoV-2.
• Infekcje grzybicze: Candida spp., Aspergillus spp.

Objawy

• Ból pleców: Często przewlekły i nasilający się w nocy.
• Sztywność stawów: Utrudniająca ruchomość stawów, zwłaszcza rano.
• Obrzęk: Wokół zajętych stawów.
• Objawy ogólnoustrojowe: Gorączka, zmęczenie.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Niewydolność stawów: Zmniejszona ruchomość i funkcja stawów.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Szybka diagnoza i leczenie infekcji: Aby zapobiec rozprzestrzenianiu się infekcji na stawy.
• Higiena: Regularne mycie rąk i unikanie kontaktu z zakażonymi osobami.
• Unikanie ryzyka: Unikanie sytuacji, które mogą prowadzić do zakażenia.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach i kręgosłupie.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, posiewy krwi i płynu stawowego.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Antybiotyki/Antywirusowe: W przypadku aktywnych infekcji bakteryjnych lub wirusowych.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.

Kluczowe jest wdrożenie antybiotykoterapii celowanej (po ustaleniu rodzaju patogenu) lub innych leków przeciwdrobnoustrojowych (przeciwgrzybiczych, przeciwgruźliczych), często w wysokich dawkach i przez długi okres. Czasem konieczna jest interwencja chirurgiczna, aby oczyścić ognisko zakażenia lub ustabilizować kręgosłup, gdy występuje zagrożenie deformacją lub uciskiem na struktury nerwowe. W trakcie leczenia stosuje się też leki przeciwbólowe i przeciwzapalne, by złagodzić objawy i umożliwić rehabilitację. Fizjoterapia jest istotna po opanowaniu stanu zapalnego, ponieważ pomaga przywrócić sprawność i poprawić stabilizację mięśniową kręgosłupa. Szybkie wykrycie i kompleksowe leczenie infekcji pozwalają na uniknięcie poważnych powikłań i trwałego uszkodzenia struktur kręgosłupa.

Źródła (Infekcyjne Spondyloartropatie):

• Varughese, M., Chandran, V., Koshy, N. M., Mathew, K. S. (2021) – A case of Epstein-Barr virus presenting as spondyloarthritis (tłum. Przypadek wirusa Epstein-Barr przedstawiający się jako spondyloartropatia)
• Braun, J., Sieper, J. (2020) – Spondyloarthritis and related conditions (tłum. Spondyloartropatie i pokrewne stany)
• Sayhan, aysel çınar (2022) – Infectious spondylodiscitis, an overlooked cause of pain: a review (tłum. Infekcyjne spondylodiscitis, pomijana przyczyna bólu: przegląd)
• Zhou, Q., Vadakekolathu, J., Watad, A., Sharif, K., Russell, T., Rowe, H., Khan, A., Millner, P., Loughenbury, P., Rao, A., Dunsmuir, R., Timothy, J., Damiani, G., Pigatto, P., Malagoli, P., Banfi, G., El-Sherbiny, Y. M., Bridgewood, C., McGonagle, D. (2021) – SARS-CoV-2 Infection Induces Psoriatic Arthritis Flares and Enthesis Resident Plasmacytoid Dendritic Cell Type-1 Interferon Inhibition by JAK Antagonism Offer Novel Spondyloarthritis Pathogenesis Insights (tłum. Infekcja SARS-CoV-2 wywołuje zaostrzenia łuszczycowego zapalenia stawów i hamowanie interferonu typu 1 komórek dendrytycznych enthesis przez antagonistę JAK oferując nowe wglądy w patogenezę spondyloartropatii)
• Sharip, A., Kunz, J. (2020) – Understanding the Pathogenesis of Spondyloarthritis (tłum. Zrozumienie patogenezy spondyloartropatii)

---

B.3. Zapalne choroby stawów (ang. Inflammatory arthropathies)

Co to są zapalne choroby stawów?

Zapalne choroby stawów obejmują różnorodne schorzenia, w których głównym mechanizmem jest proces zapalny toczący się w błonie maziowej, chrząstce lub w innych strukturach stawu. Często mają charakter autoimmunologiczny, co oznacza, że układ odpornościowy chorego atakuje własne tkanki. Wspólnymi objawami są ból, sztywność (zwłaszcza poranna), obrzęk stawów oraz ich stopniowe zniekształcenie. Nieleczone choroby zapalne mogą doprowadzić do poważnych uszkodzeń stawów i upośledzenia funkcji ruchowej. W diagnostyce istotne znaczenie mają badania laboratoryjne (np. markery zapalenia, autoprzeciwciała) oraz badania obrazowe (RTG, USG, rezonans magnetyczny).

Przyczyny

• Autoimmunologiczne: Reumatoidalne zapalenie stawów (RA), zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (AS), łuszczycowe zapalenie stawów (PsA).
• Infekcyjne: Infekcje bakteryjne, wirusowe i grzybicze.
• Metaboliczne: Dna moczanowa, choroby związane z kryształami wapniowymi.

Objawy

• Ból stawów: Często przewlekły i nasilający się w nocy.
• Sztywność stawów: Szczególnie rano lub po dłuższym okresie bezruchu.
• Obrzęk: Wokół zajętych stawów.
• Objawy ogólnoustrojowe: Gorączka, zmęczenie, utrata masy ciała.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Niewydolność stawów: Zmniejszona ruchomość i funkcja stawów.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Szybka diagnoza i leczenie: Wczesne wykrycie i zarządzanie stanem zapalnym.
• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna i zdrowa dieta.
• Unikanie ryzyka: Unikanie sytuacji, które mogą prowadzić do zaostrzeń zapalenia.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, autoantygenów.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Leki immunosupresyjne: W celu kontrolowania reakcji autoimmunologicznej.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.

Leczenie zapalnych chorób stawów jest ukierunkowane na zatrzymanie procesu zapalnego, złagodzenie bólu oraz zapobieganie dalszym zniszczeniom stawów. Często stosuje się leki modyfikujące przebieg choroby (DMARDs), takie jak metotreksat czy sulfasalazyna, które hamują autoimmunologiczne procesy zapalne. W przypadkach bardziej zaawansowanych sięga się po leki biologiczne (np. inhibitory TNF-alfa), zapewniające silną kontrolę stanu zapalnego. Ważnym elementem jest rehabilitacja i utrzymanie aktywności fizycznej w granicach tolerancji, co pozwala na zachowanie sprawności i zapobieganie przykurczom. W fazach zaostrzeń pomocne bywają glikokortykosteroidy, a w sytuacjach nieodwracalnych uszkodzeń stawów – zabiegi chirurgiczne (np. endoprotezoplastyka).

Źródła (Zapalne Choroby Stawów):

• Kenneth Kin-Hoo Koo, H. Chinoy, L. Creaney, M. Hayton (2021) – Inflammatory Arthropathy in the Elite Sports Athlete (tłum. Zapalna artropatia u elity sportowej)
• S. Dheer (2020) – MRI in Non-infectious Inflammation and Arthropathies (tłum. MRI w nieinfekcyjnym zapaleniu i artropatiach)
• M. Banuls-Mirete, A. Ogdie, M. Guma (2020) – Micronutrients: Essential Treatment for Inflammatory Arthritis? (tłum. Mikroskładniki: podstawowe leczenie zapalnego zapalenia stawów?)
• Iqra Iqbal, Artem Minalyan, Muhammad Atique Alam Khan (2023) – THU383 “My Hands Are Always Stiff”: A Common But Underrecognized Mimicker Of Inflammatory Arthritis (tłum. THU383 „Moje ręce są zawsze sztywne”: powszechny, ale nierozpoznany naśladowca zapalnego zapalenia stawów)
• Lingxin Zhang, S. Mirza, E. Dicarlo (2020) – Subarticular Inflammatory Pseudoabscesses (tłum. Podstawowe zapalne pseudoropnie)
• T. Yuce Inel, Pelin Teke Kısa, A. Balcı, S. Uslu, Z. Arslan, B. Hismi, U. Ucar, N. Arslan, F. Onen, I. Sari (2021) – Inflammatory rheumatic diseases in patients with ochronotic arthropathy (tłum. Zapalne choroby reumatyczne u pacjentów z ochronotyczną artropatią)
• S. Spitsina, E. Mozgovaya, A. Trofimenko, S. Bedina, M. Mamus (2022) – AB0945 Special Features of the Lipid Profile in Patients with the Inflammatory Arthropathies (tłum. AB0945 Specjalne cechy profilu lipidowego u pacjentów z zapalnymi artropatiami)
• I. Calcaterra, G. Iannuzzo, Francesco Dell’Aquila, M. D. Di Minno (2020) – Pathophysiological Role of Synovitis in Hemophilic Arthropathy Development: A Two-Hit Hypothesis (tłum. Rola synowitis w rozwoju hemofilicznej artropatii: hipoteza dwukrotnego uderzenia)
• E. Roddy, M. Doherty (2020) – Crystal-related arthropathies (tłum. Artropatie związane z kryształami)
• Ana Martínez, L. M. Chiva, Montserrat Robustillo Villarino (2021) – Granulocyte and monocyte/macrophage apheresis for the treatment of immune-mediated inflammatory arthropathies: case reports (tłum. Afereza granulocytów i monocytów/makrofagów w leczeniu zapalnych artropatii immunologicznych: opisy przypadków)
• A. Pandey, A. Dua, S. Jain, B. Pandey (2023) – AB1273 Rare Infection Related Arthropathies in Rheumatology: A Multi-Centric Study (tłum. AB1273 Rzadkie artropatie związane z infekcją w reumatologii: badanie wieloośrodkowe)
• G. Giuffrida, A. Campenní, F. Trimarchi, R. Ruggeri (2020) – Comment on “Prevalence of undifferentiated inflammatory arthropathy in patients with Hashimoto’s thyroiditis in an endocrinology clinic” (tłum. Komentarz do „Częstość występowania niezróżnicowanej zapalnej artropatii u pacjentów z zapaleniem tarczycy Hashimoto w klinice endokrynologicznej”)
• A. Anastasio, Preet Patel, Kevin X. Farley, Rishin J. Kadakia, S. Adams (2020) – Total ankle arthroplasty and ankle arthrodesis in rheumatic disease patients: An analysis of outcomes and complications (tłum. Całkowita artroplastyka kostki i artrodeza kostki u pacjentów z chorobami reumatycznymi: analiza wyników i powikłań)
• Sandra Mignot, N. Cagnard, B. Albaud, C. Bally, Justine Siavellis, O. Hermine, L. Frenzel (2020) – Unique inflammatory signature in haemophilic arthropathy: miRNA changes due to interaction between blood and fibroblast‐like synoviocytes (tłum. Unikalny zapalny podpis w hemofilicznej artropatii: zmiany miRNA spowodowane interakcją między krwią a synowiocytami podobnymi do fibroblastów)
• M. Mortada, N. Eldin, M. Hammad (2020) – AB1120 A triad of ultrasound detected high-grade synovitis, high-grade tenosynovitis and erosions of fibular distal end is highly suggestive of Charcot arthropathy (tłum. AB1120 Triada wysokiej jakości zapalenia błony maziowej wykrytej ultrasonograficznie, wysokiej jakości zapalenia pochewek ścięgien i erozji dystalnego końca kości strzałkowej jest wysoce sugestywna dla artropatii Charcota)
• D. Ben Nessib, H. Lassoued Ferjani, Fatma Majdoub, R. Ben Aissa, Y. Gzam, D. Kaffel, K. Maatallah, W. Hamdi (2023) – Anterior Chest Wall Non-traumatic Arthropathies: A Crucial but often Overlooked Site (tłum. Nieurazowe artropatie przedniej ściany klatki piersiowej: kluczowe, ale często pomijane miejsce)
• D. De seny, E. Bianchi, D. Baiwir, G. Cobraiville, C. Collin, M. Deliège, M. Kaiser, G. Mazzucchelli, J. Hauzeur, P. Delvenne, M. Malaise (2020) – Proteins involved in the endoplasmic reticulum stress are modulated in synovitis of osteoarthritis, chronic pyrophosphate arthropathy and rheumatoid arthritis, and correlate with the histological inflammatory score (tłum. Białka zaangażowane w stres retikulum endoplazmatycznego są modulowane w zapaleniu błony maziowej w chorobie zwyrodnieniowej stawów, przewlekłej artropatii pirofosforanowej i reumatoidalnym zapaleniu stawów oraz korelują z histologicznym wskaźnikiem zapalnym)
• M. Kotecki, Maria Sotniczuk, P. Gietka, R. Gasik, I. Sudoł-Szopińska (2021) – Imaging of cervical spine involvement in inflammatory arthropathies: a review (tłum. Obrazowanie zajęcia kręgosłupa szyjnego w zapalnych artropatiach: przegląd)
• F. Genel, Michael Kale, N. Pavlovic, V. Flood, J. Naylor, S. Adie (2020) – Health effects of a low-inflammatory diet in adults with arthritis: a systematic review and meta-analysis (tłum. Zdrowotne skutki diety niskozapalnej u dorosłych z zapaleniem stawów: systematyczny przegląd i meta-analiza)
• N. Johnson, H. Chaudhary, R. Kumrah, R. Pilania, Yamini Sharma, Avinash Sharma, A. Kaur, Swetlana Mukherjee, N. Kakkar, P. Vignesh (2020) – Syndrome of progressive deforming non-inflammatory arthritis of childhood: two patients of camptodactyly-arthropathy-coxa vara-pericarditis syndrome (tłum. Zespół postępującego deformującego niezapalnego zapalenia stawów u dzieci: dwóch pacjentów z zespołem camptodactyly-arthropathy-coxa vara-pericarditis)

---

B.3.1. Reumatoidalne zapalenie stawów (ang. Rheumatoid arthritis)

Co to jest reumatoidalne zapalenie stawów?

Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) jest przewlekłą, układową chorobą zapalną o podłożu autoimmunologicznym, głównie atakującą błonę maziową stawów. Najczęściej dotyczy stawów drobnych (rąk, stóp), ale może obejmować również większe stawy i narządy wewnętrzne. Charakteryzuje się symetrycznym, postępującym zapaleniem stawów, prowadzącym do ich deformacji i utraty funkcji. Objawia się bólem, obrzękiem i sztywnością poranną stawów, która może trwać ponad godzinę. W dłuższej perspektywie może powodować zmiany pozastawowe, takie jak guzki reumatoidalne, zapalenie naczyń krwionośnych czy zmiany w układzie sercowo-naczyniowym.

Przyczyny

• Nieprawidłowa odpowiedź immunologiczna – układ odpornościowy atakuje własne tkanki, prowadząc do przewlekłego stanu zapalnego.
• Czynniki genetyczne – obecność określonych genów, takich jak HLA-DR4 i HLA-DR1, zwiększa ryzyko RZS.
• Czynniki środowiskowe – palenie tytoniu, infekcje bakteryjne i wirusowe oraz stres mogą przyczyniać się do rozwoju choroby.
• Dysbioza jelitowa – zaburzenia mikrobioty jelitowej mogą mieć wpływ na aktywację układu odpornościowego.

Objawy

• Ból i obrzęk stawów – szczególnie małych stawów rąk i stóp, często symetryczne zajęcie stawów.
• Sztywność poranna – utrzymuje się przez co najmniej godzinę.
• Zmęczenie i osłabienie – przewlekły stan zapalny powoduje uczucie wyczerpania.
• Gorączka i utrata masy ciała – objawy ogólnoustrojowe towarzyszące aktywnej chorobie.
• Zmiany pozastawowe – może dojść do zajęcia płuc, serca, skóry i naczyń krwionośnych.

Powikłania

• Zniekształcenia stawów – nieodwracalne uszkodzenie chrząstki i kości.
• RZS seronegatywne – agresywna postać choroby z zajęciem wielu narządów.
• Osteoporoza – wynika z przewlekłego zapalenia i stosowania glikokortykosteroidów.
• Choroby sercowo-naczyniowe – osoby z RZS mają zwiększone ryzyko zawału serca i udaru mózgu.
• Reumatoidalne guzki – twarde zmiany podskórne w okolicy stawów.

Zapobieganie

• Wczesne rozpoznanie i leczenie – zmniejsza ryzyko poważnych powikłań.
• Unikanie czynników ryzyka – rzucenie palenia, zdrowa dieta, aktywność fizyczna.
• Regularne badania kontrolne – monitorowanie postępu choroby i skuteczności leczenia.

Diagnostyka

• Badania laboratoryjne – ocena poziomu czynnika reumatoidalnego (RF) i przeciwciał anty-CCP.
• Badania obrazowe – RTG, USG i rezonans magnetyczny (MRI) w celu oceny zmian zapalnych i strukturalnych.
• Ocena kliniczna – analiza objawów i badanie fizykalne.

Leczenie

• Leczenie farmakologiczne:
  • Leki modyfikujące przebieg choroby (DMARDs) – metotreksat, sulfasalazyna, leflunomid.
  • Leki biologiczne (bDMARDs) – inhibitory TNF-α, IL-6, CTLA-4 (infliksymab, tocilizumab, abatacept).
  • Glukokortykosteroidy – krótkoterminowo w celu kontroli zaostrzeń.
  • Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) – ibuprofen, diklofenak.
• Leczenie niefarmakologiczne:
  • Fizjoterapia i rehabilitacja – poprawa funkcji stawów i zmniejszenie bólu.
  • Dieta przeciwzapalna – bogata w kwasy omega-3, antyoksydanty.
  • Wsparcie psychologiczne – pomoc w radzeniu sobie z przewlekłym bólem i zmęczeniem.

Celem leczenia RZS jest zahamowanie procesu zapalnego, spowolnienie niszczenia stawów i utrzymanie jak najlepszej jakości życia. Stosuje się leki modyfikujące przebieg choroby (DMARDs), np. metotreksat, leflunomid czy sulfasalazynę. W razie nieskuteczności terapii konwencjonalnej wprowadza się leki biologiczne (inhibitory TNF, interleukiny, komórek B lub T). W okresach zaostrzeń objawy łagodzą niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) i glikokortykosteroidy. Rehabilitacja i terapia zajęciowa pozwalają utrzymać sprawność, a w przypadku poważnych uszkodzeń stawów stosuje się zabiegi chirurgiczne (np. endoprotezoplastykę).

Źródła (Reumatoidalne Zapalenie Stawów)

• Adhikari, G., Dhakal, B., Shrestha, S. (2024) – Rheumatoid Arthritis – Symptoms and Treatment Demystified (tłum. Reumatoidalne zapalenie stawów – objawy i leczenie w przystępnej formie).
• Yao, Y. (2023) – Diagnosis and Treatment of Rheumatoid Arthritis: an Introduction to Physicians (tłum. Diagnoza i leczenie reumatoidalnego zapalenia stawów: wprowadzenie dla lekarzy).
• Machaj, D., Płaczek, A., Cyboran, K., Siedlak, A., Białas, F. (2022) – Rheumatoid arthritis – symptoms, diagnosis, treatment (tłum. Reumatoidalne zapalenie stawów – objawy, diagnoza, leczenie).
• Lin, Y. J., Anzaghe, M., Schülke, S. (2020) – Update on the Pathomechanism, Diagnosis, and Treatment Options for Rheumatoid Arthritis (tłum. Aktualizacja dotycząca patomechanizmu, diagnozy i opcji leczenia reumatoidalnego zapalenia stawów).

---

B.3.1.1. Seropozytywne reumatoidalne zapalenie stawów (ang. Seropositive rheumatoid arthritis)

Co to jest seropozytywne reumatoidalne zapalenie stawów?

Seropozytywne reumatoidalne zapalenie stawów to odmiana RZS, w której we krwi pacjenta wykrywa się obecność czynnika reumatoidalnego (RF) lub przeciwciał anty-CCP (cytrulinowanych). Obecność tych przeciwciał świadczy o silniejszym komponencie autoimmunologicznym i zwykle wiąże się z bardziej agresywnym przebiegiem choroby. Pacjenci mogą częściej doświadczać zmian pozastawowych, takich jak guzki reumatoidalne czy zapalenie naczyń, a także uszkodzenia wielonarządowe. Seropozytywność jest jednym z kryteriów diagnostycznych, ułatwiających rozpoznanie RZS na wczesnym etapie. Objawy kliniczne są podobne do innych postaci RZS: ból, obrzęk, sztywność stawów i symetryczne zajęcie ich struktur.

Przyczyny

• Nieprawidłowa odpowiedź immunologiczna – organizm atakuje własne tkanki, prowadząc do przewlekłego zapalenia stawów.
• Czynniki genetyczne – obecność genów HLA-DR4 i HLA-DR1 zwiększa ryzyko seropozytywnego RZS.
• Czynniki środowiskowe – palenie tytoniu, infekcje bakteryjne i wirusowe mogą sprzyjać aktywacji układu odpornościowego.
• Dysbioza jelitowa – zaburzenia mikroflory jelitowej mogą wpływać na układ immunologiczny.

Objawy

• Ból i sztywność stawów – szczególnie małych stawów rąk i stóp, często symetryczne zajęcie stawów.
• Przewlekłe zmęczenie – wynika z ogólnoustrojowego stanu zapalnego.
• Gorączka i utrata masy ciała – mogą towarzyszyć aktywnej chorobie.
• Reumatoidalne guzki – twarde podskórne guzki pojawiające się w okolicy stawów.
• Objawy pozastawowe – może dojść do zajęcia serca, płuc, skóry i naczyń krwionośnych.

Powikłania

• Nieodwracalne uszkodzenie stawów – przewlekły stan zapalny prowadzi do deformacji i utraty funkcji stawów.
• Choroby sercowo-naczyniowe – zwiększone ryzyko zawału serca i udaru mózgu.
• Śródmiąższowa choroba płuc – częste powikłanie seropozytywnego RZS.
• Osteoporoza – wynika z przewlekłego zapalenia i stosowania glikokortykosteroidów.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza i leczenie – zmniejsza ryzyko powikłań i postępu choroby.
• Unikanie czynników ryzyka – rzucenie palenia, zdrowa dieta, aktywność fizyczna.
• Monitorowanie choroby – regularne badania kontrolne w celu oceny skuteczności terapii.

Diagnostyka

• Badania laboratoryjne – oznaczenie ACPA i RF, podwyższone OB i CRP.
• Badania obrazowe – RTG, USG i rezonans magnetyczny (MRI) w celu oceny zmian w stawach.
• Ocena kliniczna – analiza objawów i badanie fizykalne.

Leczenie

• Leczenie farmakologiczne:
  • Leki modyfikujące przebieg choroby (DMARDs) – metotreksat, leflunomid, sulfasalazyna.
  • Leki biologiczne (bDMARDs) – inhibitory TNF-α, IL-6 (infliksymab, tocilizumab).
  • Glukokortykosteroidy – stosowane w celu kontroli zaostrzeń.
  • Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) – ibuprofen, diklofenak.
• Leczenie niefarmakologiczne:
  • Rehabilitacja i fizjoterapia – poprawa funkcji stawów.
  • Dieta przeciwzapalna – bogata w kwasy omega-3, antyoksydanty.
  • Wsparcie psychologiczne – pomoc w radzeniu sobie z przewlekłym bólem i zmęczeniem.

Leczenie seropozytywnego RZS opiera się na intensywnej immunosupresji, aby zredukować aktywność autoimmunologiczną i zapobiec uszkodzeniom stawów. Najczęściej stosuje się metotreksat, często w połączeniu z innymi lekami modyfikującymi, jak sulfasalazyna czy hydroksychlorochina. W razie braku odpowiedzi sięga się po terapie biologiczne: inhibitory TNF, inhibitory interleukiny-6, limfocytów B czy ko-stymulacji limfocytów T. Krótkotrwałe stosowanie glikokortykosteroidów pomaga opanować zaostrzenia, ale dąży się do jak najszybszego ich odstawienia ze względu na skutki uboczne. Rehabilitacja i regularne monitorowanie postępów choroby (badania laboratoryjne, obrazowe) pozwalają na wczesne wykrywanie zmian i dostosowanie terapii.

Źródła (Seropozytywne Reumatoidalne Zapalenie Stawów)

• Studenic, P., Circiumaru, A., Aletaha, D., Chatzidionysiou, K., Hensvold, A., Catrina, A. (2021) – Symptoms Characteristics of Seropositive Individuals at Risk for Developing Rheumatoid Arthritis (tłum. Charakterystyka objawów u osób seropozytywnych zagrożonych rozwojem reumatoidalnego zapalenia stawów).
• Hagelskjær, A., Cordtz, R., Bliddal, S., Mortensen, A., Kristensen, S., Nielsen, C. H., Feldt-Rasmussen, U., Torp-Pedersen, C., Dreyer, L. (2021) – Incidence and Prevalence of Polyautoimmunity in Seropositive Compared with Seronegative Patients with Rheumatoid Arthritis (tłum. Częstość występowania i rozpowszechnienie poliimmunologii u pacjentów z seropozytywnym i seronegatywnym reumatoidalnym zapaleniem stawów).
• Kim, H., Han, M., Jung, I., Ahn, S. (2023) – New-Onset Atrial Fibrillation in Seropositive Rheumatoid Arthritis: Association with Disease-Modifying Anti-Rheumatic Drugs Treatment (tłum. Nowo rozpoznane migotanie przedsionków w seropozytywnym reumatoidalnym zapaleniu stawów: związek z leczeniem lekami modyfikującymi przebieg choroby reumatycznej).
• Joshi, S., Masiak, A., Zdrojewski, Z. (2020) – Rheumatoid Arthritis with Pachymeningitis – A Case Presentation and Review of the Literature (tłum. Reumatoidalne zapalenie stawów z pachymeningitis – opis przypadku i przegląd literatury).

---

B.3.1.2. Seronegatywne reumatoidalne zapalenie stawów (ang. Seronegative rheumatoid arthritis)

Co to jest seronegatywne reumatoidalne zapalenie stawów?

Seronegatywne RZS to postać reumatoidalnego zapalenia stawów, w której nie wykrywa się czynnika reumatoidalnego (RF) ani przeciwciał anty-CCP w surowicy krwi. Pacjenci z tą formą choroby mają podobne objawy kliniczne jak w przypadku postaci seropozytywnej, czyli bóle, obrzęki i sztywność stawów, często o charakterze symetrycznym. Seronegatywność może czasem utrudniać wczesne rozpoznanie, ponieważ brakuje typowych markerów zapalnych w badaniach laboratoryjnych. Przebieg kliniczny bywa nieco łagodniejszy, choć nie jest to regułą. Z czasem część pacjentów może przejść w stan seropozytywny, gdy zaczynają wytwarzać się przeciwciała, ale nie zawsze tak się dzieje.

Przyczyny

• Nieprawidłowa odpowiedź immunologiczna – podobnie jak w seropozytywnym RZS, układ odpornościowy atakuje tkanki stawowe, choć brak klasycznych markerów autoimmunologicznych.
• Czynniki genetyczne – możliwa rola genów niezwiązanych z HLA-DR4, które dominują w seropozytywnym RZS.
• Czynniki środowiskowe – palenie tytoniu, infekcje bakteryjne i wirusowe oraz czynniki dietetyczne mogą wpływać na rozwój choroby.
• Błędna diagnoza – część pacjentów diagnozowanych z seronegatywnym RZS może faktycznie cierpieć na inne choroby zapalne stawów.

Objawy

• Ból i sztywność stawów – często obejmuje małe stawy rąk i stóp, ale także duże stawy (np. kolanowe).
• Obrzęk i zaczerwienienie stawów – wynik przewlekłego stanu zapalnego.
• Zmęczenie i osłabienie – mogą być wywołane przez ogólnoustrojowy proces zapalny.
• Brak typowych zmian radiologicznych – w początkowej fazie choroby mogą nie występować erozje stawowe, co utrudnia diagnozę.

Powikłania

• Trudności diagnostyczne – seronegatywne RZS może być błędnie diagnozowane jako inna forma zapalenia stawów.
• Mniejsze ryzyko guzów reumatoidalnych – w porównaniu do seropozytywnego RZS.
• Zwiększone ryzyko osteoporozy – zwłaszcza u pacjentów stosujących glikokortykosteroidy.
• Choroby sercowo-naczyniowe – przewlekły stan zapalny zwiększa ryzyko miażdżycy i chorób serca.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza i leczenie – kluczowe dla uniknięcia poważnych powikłań.
• Regularne badania kontrolne – w celu monitorowania postępu choroby.
• Unikanie czynników ryzyka – zdrowa dieta, aktywność fizyczna i rzucenie palenia mogą zmniejszyć ryzyko zaostrzeń.

Diagnostyka

• Badania laboratoryjne – brak RF i anty-CCP, ale możliwe podwyższone OB i CRP.
• Badania obrazowe – RTG, USG i MRI pomagają ocenić stopień zapalenia i ewentualne uszkodzenia stawów.
• Różnicowanie z innymi chorobami – konieczne jest wykluczenie np. łuszczycowego zapalenia stawów, dny moczanowej, polimialgii reumatycznej.

Leczenie

• Leczenie farmakologiczne:
  • Leki modyfikujące przebieg choroby (DMARDs) – metotreksat, sulfasalazyna, leflunomid.
  • Leki biologiczne (bDMARDs) – inhibitory TNF-α, IL-6 (infliksymab, tocilizumab).
  • Glukokortykosteroidy – w celu kontroli zaostrzeń.
  • Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) – ibuprofen, diklofenak.
• Leczenie niefarmakologiczne:
  • Rehabilitacja i fizjoterapia – kluczowe dla zachowania sprawności stawów.
  • Dieta przeciwzapalna – bogata w kwasy omega-3 i antyoksydanty.
  • Wsparcie psychologiczne – pomoc w radzeniu sobie z bólem i zmęczeniem.

Leczenie seronegatywnego RZS opiera się na zasadach podobnych do innych postaci reumatoidalnego zapalenia stawów. Stosuje się leki modyfikujące (DMARDs), takie jak metotreksat, leflunomid czy sulfasalazyna, aby zahamować postęp choroby i zmniejszyć aktywność zapalną. W przypadku niewystarczającej odpowiedzi możliwe jest wprowadzenie terapii biologicznej, mimo braku pozytywnych wyników serologicznych. Pacjenci często przyjmują również niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) lub glikokortykosteroidy w zaostrzeniach. Regularna rehabilitacja i kontrole reumatologiczne są niezbędne do utrzymania sprawności i monitorowania efektów terapii.

Źródła (Seronegatywne Reumatoidalne Zapalenie Stawów)

• Sato, F., Yamano, T., Manbo, Y., Sakaguchi, K., Yamaguchi, K., Miyake, T. (2023) – A rare case of scleritis and multiple rheumatoid pulmonary nodules associated with seronegative rheumatoid arthritis (tłum. Rzadki przypadek twardówki i mnogich reumatoidalnych guzków płucnych związanych z seronegatywnym reumatoidalnym zapaleniem stawów).
• Kramer, S., Dekkema, G., De Boer, R. S., Vrolijk, L. B., Wink, F. (2023) – Whipple’s disease, a non-rheumatoid cause of seronegative arthritis (tłum. Choroba Whipple’a jako nierematoidalna przyczyna seronegatywnego zapalenia stawów).
• Wettersand, E. B., Chatzidionysiou, K. (2023) – Is seronegative rheumatoid arthritis really RA? (tłum. Czy seronegatywne reumatoidalne zapalenie stawów to rzeczywiście RZS?).
• Keelapattu, S. P., Bangaragiri, A., Eada, C. S. (2024) – Diagnostic complexities and management of gouty arthritis with suspected seronegative rheumatoid arthritis and malignancy in an elderly male (tłum. Złożoność diagnostyczna i leczenie dny moczanowej z podejrzeniem seronegatywnego reumatoidalnego zapalenia stawów i nowotworu u starszego mężczyzny).

---

B.3.2. Łuszczycowe zapalenie stawów (ang. Psoriatic arthritis)

Co to jest łuszczycowe zapalenie stawów?

Łuszczycowe zapalenie stawów (ŁZS) to przewlekła choroba zapalna stawów, występująca u pacjentów z łuszczycą skóry lub paznokci. Może przyjmować różne postacie, od zajęcia pojedynczych stawów międzypaliczkowych po spondyloartropatię obejmującą kręgosłup i stawy krzyżowo-biodrowe. Charakteryzuje się stanem zapalnym stawów i przyczepów ścięgnistych (entezopatią), co powoduje ból, obrzęk i sztywność. Często towarzyszą mu zmiany skórne – łuszczycowe wykwity, a także dystrofia paznokci. Przebieg choroby bywa zróżnicowany – od łagodnego i oligoartykularnego po agresywną, wielostawową postać z deformacjami.

Przyczyny

• Genetyczne: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko rozwoju ŁZS.
• Autoimmunologiczne: Organizm atakuje własne tkanki, w tym stawy, w odpowiedzi na obecność antygenów związanych z łuszczycą.
• Środowiskowe: Czynniki takie jak infekcje, urazy i stres mogą wywołać rozwój choroby.

Objawy

• Ból stawów: Często nasilający się w nocy i po odpoczynku.
• Sztywność stawów: Szczególnie rano lub po dłuższym okresie bezruchu.
• Obrzęk: Wokół zajętych stawów.
• Zmiany skórne: Łuszczyca, czyli czerwone, łuszczące się plamy na skórze.
• Zmiany w paznokciach: Pitting, zgrubienia, oddzielanie się paznokci od łożyska.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Niewydolność stawów: Zmniejszona ruchomość i funkcja stawów.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza i leczenie: Wczesne wykrycie i zarządzanie stanem zapalnym.
• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta, unikanie palenia tytoniu.
• Monitorowanie: Regularne wizyty u reumatologa w celu monitorowania postępu choroby.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, obecność antygenów związanych z łuszczycą.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Leki immunosupresyjne: W celu kontrolowania reakcji autoimmunologicznej.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.

Terapia ŁZS ma na celu opanowanie stanu zapalnego stawów oraz łagodzenie zmian skórnych. Stosuje się leki modyfikujące chorobę, takie jak metotreksat, leflunomid czy sulfasalazyna, ale w ostatnich latach coraz częściej wykorzystuje się leki biologiczne (inhibitory TNF, interleukiny 12/23, interleukiny 17). Leczenie dermatologiczne (maści, fototerapia) bywa ważnym uzupełnieniem, jeśli występują nasilone zmiany skórne. Rehabilitacja i ćwiczenia pomagają utrzymać zakres ruchu w stawach i zapobiegać przykurczom. W przypadkach ciężkiego zniszczenia stawów rozważa się leczenie chirurgiczne, np. protezoplastyki stawów.

Źródła (Łuszczycowe Zapalenie Stawów):

• Y. Umezawa (2021) – Psoriatic arthritis (tłum. Łuszczycowe zapalenie stawów)
• M. R. Laurent (2020) – Psoriatic arthritis (tłum. Łuszczycowe zapalenie stawów)
• Simon Hackett, A. Ogdie, L. Coates (2022) – Psoriatic arthritis: prospects for the future (tłum. Łuszczycowe zapalenie stawów: perspektywy na przyszłość)
• L. Perez-Chada, J. Merola (2020) – Comorbidities associated with psoriatic arthritis: Review and update (tłum. Choroby współistniejące związane z łuszczycowym zapaleniem stawów: przegląd i aktualizacja)
• A. Al-Awadhi, M. Haider, Jalaja Sukumaran, Asiya Mohammed, E. A. Hasan, Y. Bartella (2020) – Role of Protein Tyrosine Phosphatase (PTPN22) Gene [C1858T] Functional Variant in Genetic Susceptibility of Psoriatic Arthritis in Kuwaiti Arabs (tłum. Rola funkcjonalnego wariantu genu fosfatazy tyrozynowej białka (PTPN22) [C1858T] w genetycznej podatności na łuszczycowe zapalenie stawów u Arabów Kuwejtu)
• M. T. Rida, V. Chandran (2020) – Challenges in the clinical diagnosis of psoriatic arthritis (tłum. Wyzwania w diagnostyce klinicznej łuszczycowego zapalenia stawów)
• Rebecca H. Haberman, Ying Yin Zhou, Sydney Catron, Adamary Felipe, Kathryn Jano, S. Reddy, J. Scher (2023) – Psychosocial Factors Significantly Contribute to Joint Pain Persistence in Psoriatic Arthritis (tłum. Czynniki psychospołeczne znacząco przyczyniają się do utrzymywania bólu stawów w łuszczycowym zapaleniu stawów)
• C. Stober (2021) – Pathogenesis of psoriatic arthritis (tłum. Patogeneza łuszczycowego zapalenia stawów)
• A. Ogdie, L. Coates, P. Mease (2020) – Measuring Outcomes in Psoriatic Arthritis (tłum. Mierzenie wyników w łuszczycowym zapaleniu stawów)
• A. Gottlieb, J. Merola (2020) – Axial psoriatic arthritis: An update for dermatologists (tłum. Osiowe łuszczycowe zapalenie stawów: aktualizacja dla dermatologów)

---

B.3.2.1. Łuszczycowe zapalenie stawów kręgosłupa (ang. Psoriatic spondyloarthritis)

Co to jest łuszczycowa spondyloartropatia?

Jest to postać łuszczycowego zapalenia stawów, w której choroba obejmuje głównie kręgosłup i stawy krzyżowo-biodrowe. Pacjenci zwykle mają również objawy skórne łuszczycy, choć mogą być one mniej nasilone niż w klasycznej łuszczycy plackowatej. Choroba manifestuje się bólem pleców, szczególnie w odcinku lędźwiowym, poranną sztywnością kręgosłupa oraz ograniczeniem ruchomości, co jest typowe dla spondyloartropatii. Może również dojść do zapalenia przyczepów ścięgnistych, np. w okolicy pięty (entezopatia). Rozpoznanie opiera się na kryteriach klinicznych, zmianach radiologicznych i obecności łuszczycy (nawet w przeszłości lub w rodzinie).

Przyczyny

• Genetyczne: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko rozwoju choroby.
• Autoimmunologiczne: Organizm atakuje własne tkanki, w tym stawy kręgosłupa.
• Środowiskowe: Czynniki takie jak infekcje, urazy i stres mogą wywołać rozwój choroby.

Objawy

• Ból kręgosłupa: Często nasilający się w nocy i po odpoczynku.
• Sztywność kręgosłupa: Szczególnie rano lub po dłuższym okresie bezruchu.
• Obrzęk: Wokół zajętych stawów kręgosłupa.
• Zmiany skórne: Łuszczyca, czyli czerwone, łuszczące się plamy na skórze.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów kręgosłupa: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Niewydolność stawów kręgosłupa: Zmniejszona ruchomość i funkcja stawów kręgosłupa.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza i leczenie: Wczesne wykrycie i zarządzanie stanem zapalnym.
• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta, unikanie palenia tytoniu.
• Monitorowanie: Regularne wizyty u reumatologa w celu monitorowania postępu choroby.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów kręgosłupa.
• Badania obrazowe: RTG, MRI do oceny strukturalnych zmian w stawach kręgosłupa.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, obecność antygenów związanych z łuszczycą.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Leki immunosupresyjne: W celu kontrolowania reakcji autoimmunologicznej.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.

Podstawą leczenia są leki przeciwzapalne (NLPZ), które łagodzą ból i sztywność kręgosłupa. W razie zaawansowanego zapalenia wprowadza się leki modyfikujące (np. metotreksat) lub biologiczne, takie jak inhibitory TNF. Regularna aktywność fizyczna, ćwiczenia rozciągające i wzmacniające oraz fizjoterapia pomagają zachować sprawność kręgosłupa i zapobiec zesztywnieniu. Jeśli współistnieją nasilone zmiany łuszczycowe, dermatologiczna opieka i leczenie skojarzone (np. fototerapia) odgrywają istotną rolę. Monitorowanie postępu choroby obejmuje badania obrazowe i ocenę nasilenia bólu oraz sprawności ruchowej.

Źródła (Łuszczycowe Zapalenie Stawów Kręgosłupa):

• Carron, P., De Craemer, A., Van den Bosch, F. E. (2020) – Peripheral spondyloarthritis: a neglected entity—state of the art (tłum. Obwodowe zapalenie stawów kręgosłupa: zaniedbany byt—stan wiedzy)
• Tsukazaki, H., Kaito, T. (2020) – The Role of the IL-23/IL-17 Pathway in the Pathogenesis of Spondyloarthritis (tłum. Rola szlaku IL-23/IL-17 w patogenezie zapalenia stawów kręgosłupa)
• Zhou, Q., Vadakekolathu, J., Watad, A., Sharif, K., Russell, T., Rowe, H., Khan, A., Millner, P., Loughenbury, P., Rao, A., Dunsmuir, R., Timothy, J., Damiani, G., Pigatto, P., Malagoli, P., Banfi, G., El-Sherbiny, Y. M., Bridgewood, C., McGonagle, D. (2021) – SARS-CoV-2 Infection Induces Psoriatic Arthritis Flares and Enthesis Resident Plasmacytoid Dendritic Cell Type-1 Interferon Inhibition by JAK Antagonism Offer Novel Spondyloarthritis Pathogenesis Insights (tłum. Zakażenie SARS-CoV-2 wywołuje zaostrzenia łuszczycowego zapalenia stawów i hamowanie interferonu typu 1 komórek dendrytycznych plazmacytoidalnych przez antagonizm JAK oferujący nowe wglądy w patogenezę zapalenia stawów kręgosłupa)
• López-Medina, C., Ziadé, N. (2022) – Axial Disease in Psoriatic Arthritis: how can we Define it, and does it have an Impact on Treatment? (tłum. Choroba osiowa w łuszczycowym zapaleniu stawów: jak ją definiować i czy ma wpływ na leczenie?)
• Kolbinger, F., Di Padova, F. D., Deodhar, A., Hawkes, J., Huppertz, C., Kuiper, T., McInnes, I., Ritchlin, C., Rosmarin, D., Schett, G., Carballido, J., Häusermann, P., Calonder, C., Vogel, B., Rondeau, J., Bruin, G. (2021) – Secukinumab for the treatment of psoriasis, psoriatic arthritis, and axial spondyloarthritis: Physical and pharmacological properties underlie the observed clinical efficacy and safety (tłum. Secukinumab w leczeniu łuszczycy, łuszczycowego zapalenia stawów i osiowego zapalenia stawów kręgosłupa: Właściwości fizyczne i farmakologiczne leżące u podstaw obserwowanej skuteczności klinicznej i bezpieczeństwa)
• Martínez-Ramos, S., Rafael-Vidal, C., Pego-Reigosa, J., García, S. (2022) – Monocytes and Macrophages in Spondyloarthritis: Functional Roles and Effects of Current Therapies (tłum. Monocyty i makrofagi w zapaleniu stawów kręgosłupa: Rola funkcjonalna i efekty obecnych terapii)
• Zeidler, H. (2022) – Psoriatic Spondylitis: A Disease Manifestation in Debate: Evidences to Know for the Clinical Rheumatologist (tłum. Łuszczycowe zapalenie stawów kręgosłupa: Manifestacja choroby w debacie: Dowody, które należy znać dla klinicznego reumatologa)

---

B.3.3. Polimialgia reumatyczna (ang. Polymyalgia rheumatica)

Co to jest polimialgia reumatyczna?

Polimialgia reumatyczna jest zapalnym schorzeniem objawiającym się silnymi bólami i sztywnością mięśni w okolicy barków, szyi i bioder. Występuje głównie u osób po 50. roku życia, a szczyt zachorowań przypada na 70. dekadę życia. Charakterystyczna jest znaczna sztywność poranna, często trwająca powyżej godziny i utrudniająca wstanie z łóżka. Mimo dominującej nazwy wskazującej na „mialgię”, proces zapalny dotyczy także struktur okołostawowych, takich jak torebki stawowe i ścięgna. Polimialgia reumatyczna może współwystępować z olbrzymiokomórkowym zapaleniem tętnic, które jest groźne ze względu na ryzyko zaburzeń ukrwienia oka i ślepoty.

Przyczyny

• Autoimmunologiczne: Organizm atakuje własne tkanki, wywołując stan zapalny.
• Genetyczne: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko rozwoju PMR.
• Środowiskowe: Czynniki takie jak infekcje mogą wywołać rozwój choroby.

Objawy

• Ból mięśni: Często nasilający się w nocy i po odpoczynku.
• Sztywność mięśni: Szczególnie rano lub po dłuższym okresie bezruchu.
• Ogólne objawy: Zmęczenie, gorączka, utrata masy ciała.

Powikłania

• Przewlekły ból i sztywność: Prowadzące do znacznego dyskomfortu i ograniczeń ruchowych.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.
• Związane z leczeniem: Długotrwałe stosowanie glikokortykosteroidów może prowadzić do cukrzycy i osteoporozy.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza i leczenie: Wczesne wykrycie i zarządzanie stanem zapalnym.
• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna i zdrowa dieta.
• Monitorowanie: Regularne wizyty u reumatologa w celu monitorowania postępu choroby.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności i sztywności mięśni.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych (CRP, OB).
• Badania obrazowe: USG, MRI w celu oceny zmian zapalnych w tkankach.

Leczenie

• Glikokortykosteroidy: Podstawowe leki stosowane w celu zmniejszenia stanu zapalnego.
• Leki immunosupresyjne: W przypadku oporności na glikokortykosteroidy.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.

Leczenie opiera się na niskich lub umiarkowanych dawkach glikokortykosteroidów (np. prednizon), które zwykle przynoszą szybką i wyraźną poprawę. W niektórych przypadkach konieczne jest stosowanie leków modyfikujących, jeśli potrzeba przedłużonej terapii sterydowej bądź występują jej skutki uboczne. Kontrola masy ciała, aktywność fizyczna oraz rehabilitacja pomagają utrzymać dobrą sprawność i zapobiegać utrwalaniu przykurczów. Ważne jest monitorowanie pacjenta w kierunku objawów olbrzymiokomórkowego zapalenia tętnic (bóle głowy, zaburzenia widzenia), aby szybko wdrożyć intensywniejsze leczenie steroidowe. Rokowanie jest na ogół dobre, a u wielu chorych udaje się z czasem odstawić sterydy przy zachowaniu kontroli objawów.

Źródła (Polimialgia Reumatyczna):

• Bhaskar Dasgupta, E. Matteson (2020) – Polymyalgia rheumatica (tłum. Polimialgia reumatyczna)
• I. Lundberg, Ankita Sharma, C. Turesson, A. Mohammad (2022) – An update on polymyalgia rheumatica (tłum. Aktualizacja dotycząca polimialgii reumatycznej)
• Z. Schmidt, G. Poór (2022) – Polymyalgia Rheumatica, an Age-Related Rheumatic Disease (tłum. Polimialgia reumatyczna, wiekowa choroba reumatyczna)
• G. C. Alegria, S. Boukhlal, D. Cornec, V. Devauchelle-Pensec (2020) – The pathophysiology of polymyalgia rheumatica, small pieces of a big puzzle (tłum. Patofizjologia polimialgii reumatycznej, małe kawałki dużej układanki)
• Miriam Giovanna Colombo, Anna-Jasmin Wetzel, H. Haumann, Simon Dally, G. Kirtschig, Stefanie Joos (2022) – Polymyalgia Rheumatica-Sex-Specific Epidemiology, Diagnostic and Therapeutic Approach, and Medical Care (tłum. Polimialgia reumatyczna – specyficzna dla płci epidemiologia, podejście diagnostyczne i terapeutyczne oraz opieka medyczna)
• M. M. Florescu, F. Bobircă, A. Florescu, V. Pădureanu, A. Bobircă, P. Ciurea, C. Criveanu, L. Florescu, A. Mușetescu (2023) – Polymyalgia rheumatica: An update (Review) (tłum. Polimialgia reumatyczna: aktualizacja (przegląd))
• H. Lanzafame, L. Zanoni, V. Allegri, R. Mulè, S. Fanti (2022) – A Peculiar 18F-FDG Spinal Uptake Helps Diagnosis and Effective Treatment of Polymyalgia Rheumatica: „The Corset Sign” (tłum. Specyficzny pobór 18F-FDG w kręgosłupie pomaga w diagnozowaniu i skutecznym leczeniu polimialgii reumatycznej: „Znak gorsetu”)
• T. Gazitt, D. Zisman, G. Gardner (2020) – Polymyalgia Rheumatica: a Common Disease in Seniors (tłum. Polimialgia reumatyczna: powszechna choroba u seniorów)
• A. Sobrero, S. Paolino, E. Hysa, D. Camellino, V. Tomatis, M. Cutolo, M. Cimmino (2021) – Seasonal onset of polymyalgia rheumatica: correlations with the pattern of clinical presentation, disease severity and outcome in 383 patients from a single centre (tłum. Sezonowy początek polimialgii reumatycznej: korelacje z wzorcem klinicznym, ciężkością choroby i wynikiem u 383 pacjentów z jednego ośrodka)
• S. Mahmood, E. Nelson, J. Padniewski, R. Nasr (2020) – Polymyalgia rheumatica: An updated review (tłum. Polimialgia reumatyczna: zaktualizowany przegląd)

---

B.3.4. Choroba Stilla u dorosłych (ang. Adult-onset Still disease)

Co to jest Choroba Stilla u dorosłych?

Choroba Stilla u dorosłych to rzadka, układowa postać zapalna, charakteryzująca się gorączką o typie przerywanym, zapaleniem stawów i typową, różową wysypką. Objawy ogólne obejmują także bóle mięśni, powiększenie węzłów chłonnych i narządów wewnętrznych (śledziona, wątroba), a niekiedy zapalenie błon surowiczych (opłucnej, osierdzia). Sztywność i ból stawów może dotyczyć zarówno dużych, jak i drobnych stawów. Mechanizm choroby jest prawdopodobnie autozapalny, z nadmierną produkcją cytokin prozapalnych, takich jak interleukina-1 czy interleukina-6. Rozpoznanie wymaga wykluczenia innych przyczyn gorączki i zapaleń stawów, a pomocne bywają wysokie stężenia ferrytyny w surowicy krwi.

Przyczyny

• Autoimmunologiczne: Organizm atakuje własne tkanki, wywołując stan zapalny.
• Genetyczne: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko rozwoju AOSD.
• Środowiskowe: Czynniki takie jak infekcje mogą wywołać rozwój choroby.

Objawy

• Wysoka gorączka: Często występująca w szczytach.
• Ból stawów: Ból wielostawowy, szczególnie dużych stawów.
• Wysypka: Przemijająca, różowo-szkarłatna wysypka na tułowiu i kończynach.
• Objawy ogólnoustrojowe: Zmęczenie, powiększenie węzłów chłonnych, hepatomegalia, splenomegalia.

Powikłania

• Zespół aktywacji makrofagów: Ciężkie, potencjalnie śmiertelne powikłanie.
• Przewlekłe zapalenie stawów: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Niewydolność narządów: Może prowadzić do wielonarządowej niewydolności w ciężkich przypadkach.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza i leczenie: Wczesne wykrycie i zarządzanie stanem zapalnym.
• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna i zdrowa dieta.
• Monitorowanie: Regularne wizyty u reumatologa w celu monitorowania postępu choroby.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, poziom ferrytyny, wykluczenie innych chorób.
• Kryteria Yamaguchi: Wykorzystywane do diagnozy AOSD.

Leczenie

• Glikokortykosteroidy: Podstawowe leki stosowane w celu zmniejszenia stanu zapalnego.
• Leki immunosupresyjne: W przypadku oporności na glikokortykosteroidy.
• Biologiczne środki lecznicze: Inhibitory IL-1, IL-6 stosowane w ciężkich przypadkach.

Podstawą terapii są leki przeciwzapalne – zwykle glikokortykosteroidy, które szybko łagodzą gorączkę i objawy zapalenia stawów. W cięższych przypadkach oraz u pacjentów wymagających wielomiesięcznego leczenia wprowadza się leki modyfikujące, takie jak metotreksat. Coraz częściej korzysta się z terapii biologicznej, skierowanej przeciwko interleukinom (np. anakinra, tocilizumab) przy opornych przebiegach. Ważne jest też leczenie wspomagające: nawadnianie, fizjoterapia i kontrola funkcji narządów, które mogą być zajęte przez proces zapalny. Odpowiednio prowadzona terapia daje szansę na uzyskanie długotrwałej remisji, choć zdarzają się nawroty.

Źródła (Choroba Stilla Dorosłych):

• A. Sapkota, N. Pokhrel, Jayaram Adhikari, B. Shrestha, Yoveen Kumar Yadav (2020) – Adult-onset Still’s Disease: A Case Report (tłum. Choroba Stilla dorosłych: Opis przypadku)
• Vlad Pînzariu, Alexandra Jichitu, L. Manea, A. Mihail, Daniela Grozvau, L. Tribus (2020) – Adult-onset Still disease (tłum. Choroba Stilla dorosłych)
• A. Mzabi, R. Fakhfakh, M. Thabet, I. B. Hassine, J. Anoun, M. Karmani, F. Ben Fredj, C. Laouani (2021) – Elderly-onset adult Still’s disease (tłum. Choroba Stilla dorosłych u osób starszych)
• Iram Shad, M. Shafique, S. Waris, Farwa Shabbir, A. Begum (2022) – Adult-Onset Still’s Disease: A Case Report (tłum. Choroba Stilla dorosłych: Opis przypadku)
• Simon Kashfi, Sapna Sharma, V. Bengualid, Shorabh Sharma, Liliya Gandrabur (2021) – Adult-Onset Still’s Disease in a 28-Year-Old Man From Ghana (tłum. Choroba Stilla dorosłych u 28-letniego mężczyzny z Ghany)
• S. Adiyaman, G. Bengi, M. Civak, M. Birlik, Z. Kuruuzum, C. Altay, M. Soyturk (2020) – Adult-onset still’s disease, an unusual cause of severe acute liver injury: A case report (tłum. Choroba Stilla dorosłych jako nietypowa przyczyna ciężkiego ostrego uszkodzenia wątroby: opis przypadku)
• Mariana Santos, D. Rodrigues, H. Santos, C. Parente, Catarina Carvalho, R. Rufino, I. Almeida, H. Miranda, A. Cardoso, M. Fernandes (2020) – Neurological manifestations of adult-onset Still’s disease—case-based review (tłum. Neurologiczne objawy choroby Stilla dorosłych — przegląd przypadków)
• Fernandes Matos Ana Rita, Coelho Elisabete, Caridade Sofia (2020) – Adult-onset Still’s disease: A diagnosis to remember (tłum. Choroba Stilla dorosłych: Diagnoza do zapamiętania)
• A. Mollaeian, Jingjing Chen, N. Chan, Gregory A. Nizialek, C. Haas (2021) – Adult onset Still’s disease in the elderly: a case-based literature review (tłum. Choroba Stilla dorosłych u osób starszych: przegląd literatury oparty na przypadkach)
• Prakash Banjade, Prakash Poudel Jaishi, J. Malla (2020) – A rare clinical presentation: Adult-onset Still’s disease (tłum. Rzadki przypadek kliniczny: choroba Stilla dorosłych)

---

B.3.5. Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów (ang. Juvenile idiopathic arthritis)

Co to jest młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów?

Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów (MIZS) to grupa przewlekłych chorób zapalnych stawów, które rozpoczynają się przed 16. rokiem życia i trwają co najmniej 6 tygodni. Określenie „idiopatyczne” wskazuje, że przyczyna powstawania zmian zapalnych nie jest do końca poznana, choć przypuszcza się podłoże autoimmunologiczne. Choroba może przybierać różne postacie – od oligoartretyzmu (zajęcie niewielkiej liczby stawów) po postaci wielostawowe i układowe z objawami ogólnymi. Klasycznymi objawami są ból, obrzęk i sztywność stawów (zwłaszcza po przebudzeniu), a w odmianie układowej mogą występować wysoka gorączka, wysypka czy powiększenie węzłów chłonnych. Nieleczone MIZS może prowadzić do poważnych deformacji, zaburzeń wzrastania i inwalidztwa u dzieci.

Przyczyny

• Autoimmunologiczne: Organizm atakuje własne tkanki, wywołując stan zapalny.
• Genetyczne: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko rozwoju MIZS.
• Środowiskowe: Czynniki takie jak infekcje mogą wywołać rozwój choroby.

Objawy

• Ból stawów: Często nasilający się w nocy i po odpoczynku.
• Sztywność stawów: Szczególnie rano lub po dłuższym okresie bezruchu.
• Obrzęk: Wokół zajętych stawów.
• Zmiany skórne: Wysypki skórne, gorączka i powiększone węzły chłonne.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Niewydolność stawów: Zmniejszona ruchomość i funkcja stawów.
• Problemy psychologiczne: Depresja i lęk związane z przewlekłym bólem i ograniczeniami fizycznymi.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza i leczenie: Wczesne wykrycie i zarządzanie stanem zapalnym.
• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna i zdrowa dieta.
• Monitorowanie: Regularne wizyty u reumatologa w celu monitorowania postępu choroby.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI w celu oceny zmian strukturalnych w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, wykluczenie innych chorób.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Leki immunosupresyjne: W celu kontrolowania reakcji autoimmunologicznej.
• Biologiczne środki lecznicze: Nowoczesne terapie biologiczne, takie jak inhibitory TNF-alfa.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.

Leczenie zależy od postaci choroby, ale w każdej z nich kluczowe jest szybkie zahamowanie stanu zapalnego i zapobieganie uszkodzeniom stawów. Stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne, glikokortykosteroidy w fazach zaostrzeń oraz leki modyfikujące przebieg choroby (DMARDs), takie jak metotreksat. W cięższych przypadkach lub przy nieskuteczności terapii konwencjonalnej wprowadza się leczenie biologiczne (np. inhibitory TNF, interleukiny-6). Bardzo ważna jest rehabilitacja, która wspiera prawidłowy rozwój fizyczny dziecka i zapobiega przykurczom oraz deformacjom. Stała opieka reumatologiczna i kompleksowe podejście (współpraca pediatry, ortopedy, fizjoterapeuty) pozwalają na poprawę rokowania i jakości życia młodych pacjentów.

Źródła (Młodzieńcze Idiopatyczne Zapalenie Stawów):

• A. Martini, D. Lovell, S. Albani, H. Brunner, K. Hyrich, S. Thompson, N. Ruperto (2022) – Juvenile idiopathic arthritis (tłum. Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów)
• K. Onel, D. Rumsey, S. Shenoi (2021) – Juvenile Idiopathic Arthritis Treatment Updates (tłum. Aktualizacje dotyczące leczenia młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów)
• V. Javadi Parvaneh, K. Rahmani (2021) – Juvenile Idiopathic Arthritis (tłum. Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów)
• P. Truong, Cindy Ho, Lori Chambers, Cameron Mc Laury, MargaretKell (2021) – Review of the Pathophysiology, Diagnosis, and Orthopedic Treatment Options for Juvenile Idiopathic Arthritis (tłum. Przegląd patofizjologii, diagnozy i opcji leczenia ortopedycznego młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów)
• R. Erkens, Ysabella M Esteban, C. Towe, G. Schulert, S. Vastert (2021) – Pathogenesis and Treatment of Refractory Disease Courses in Systemic Juvenile Idiopathic Arthritis (tłum. Patogeneza i leczenie opornych przebiegów choroby w układowym młodzieńczym idiopatycznym zapaleniu stawów)
• Cristina A Dorado, E. Vista (2023) – Juvenile idiopathic arthritis in an adult Filipino female: A case report (tłum. Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów u dorosłej Filipinki: opis przypadku)
• Christiane Klinkhardt, Pedro Tanaka, Aileen Adriano (2020) – Anesthesia for Patients with Juvenile Idiopathic Arthritis Current Practice: A Review (tłum. Znieczulenie u pacjentów z młodzieńczym idiopatycznym zapaleniem stawów: przegląd)
• G. Kuntze, Colleen Nesbitt, A. Nettel-Aguirre, S. Esau, Robyn Scholz, J. Brooks, M. Twilt, C. Toomey, D. Mosher, J. Ronsky, S. Benseler, C. Emery (2020) – Gait Adaptations in Youth With Juvenile Idiopathic Arthritis (tłum. Adaptacje chodu u młodzieży z młodzieńczym idiopatycznym zapaleniem stawów)
• L. Zaripova, A. Midgley, S. Christmas, M. Beresford, E. Baildam, R. Oldershaw (2021) – Juvenile idiopathic arthritis – classification and methods of treatment (tłum. Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów – klasyfikacja i metody leczenia)
• G. Kuntze, A. Nettel-Aguirre, J. Brooks, S. Esau, Colleen Nesbitt, D. Mosher, M. Twilt, S. Benseler, J. Ronsky, C. Emery (2020) – Consequences of Juvenile Idiopathic Arthritis on Single Leg Squat Performance in Youth (tłum. Konsekwencje młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów na wydajność przysiadu na jednej nodze u młodzieży)

---

B.3.5.1. Młodzieńczy idiopatyczny oligoartretyzm (ang. Juvenile idiopathic oligoarthritis)

Co to jest młodzieńczy idiopatyczny oligoartretyzm?

Młodzieńczy idiopatyczny oligoartretyzm (oligoarticular) to postać MIZS, w której stan zapalny dotyczy maksymalnie czterech stawów w ciągu pierwszych 6 miesięcy choroby. Najczęściej zajmowane są stawy kolanowe, skokowe i nadgarstkowe, choć mogą być różne konfiguracje. Choroba występuje częściej u dziewcząt i bywa związana z obecnością przeciwciał przeciwjądrowych (ANA), co zwiększa ryzyko zapalenia błony naczyniowej oka. Sztywność poranna stawu bywa krótsza niż w postaciach wielostawowych, ale choroba może prowadzić do znaczących ograniczeń ruchomości i deformacji, jeśli nie jest leczona. Oligoartretyzm często ma łagodniejszy przebieg niż formy wielostawowe, jednak w części przypadków przechodzi w postać rozszerzoną.

Przyczyny

• Autoimmunologiczne: Organizm atakuje własne tkanki, wywołując stan zapalny.
• Genetyczne: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko rozwoju MIO.
• Środowiskowe: Czynniki takie jak infekcje mogą wywołać rozwój choroby.

Objawy

• Ból stawów: Często nasilający się w nocy i po odpoczynku.
• Sztywność stawów: Szczególnie rano lub po dłuższym okresie bezruchu.
• Obrzęk: Wokół zajętych stawów.
• Ograniczenie ruchomości: Zmniejszona ruchomość w zajętych stawach.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Uveitis: Zapalenie błony naczyniowej oka, które może prowadzić do utraty wzroku.
• Niewydolność stawów: Zmniejszona ruchomość i funkcja stawów.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza i leczenie: Wczesne wykrycie i zarządzanie stanem zapalnym.
• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna i zdrowa dieta.
• Monitorowanie: Regularne wizyty u reumatologa w celu monitorowania postępu choroby.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI w celu oceny zmian strukturalnych w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, wykluczenie innych chorób.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Leki immunosupresyjne: W celu kontrolowania reakcji autoimmunologicznej.
• Biologiczne środki lecznicze: Nowoczesne terapie biologiczne, takie jak inhibitory TNF-alfa.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.

Leczenie opiera się na miejscowym i ogólnoustrojowym hamowaniu stanu zapalnego, tak by zachować sprawność stawów i zapobiec deformacjom. Zazwyczaj stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), a w razie potrzeby wstrzykuje się glikokortykosteroidy bezpośrednio do stawów zajętych zapaleniem. Jeżeli dochodzi do zaostrzeń, rozważa się włączenie metotreksatu, zwłaszcza gdy wzrasta liczba stawów objętych procesem zapalnym. Kontrola okulistyczna jest niezbędna, ponieważ zapalenie błony naczyniowej oka w tej postaci bywa bezobjawowe. Rehabilitacja i aktywność fizyczna dostosowana do możliwości pacjenta pomagają w utrzymaniu prawidłowego rozwoju ruchowego.

Źródła (Młodzieńczy Idiopatyczny Oligoartretyzm):

• Schmidt, T., Berthold, E., Arve-Butler, S., Gullstrand, B., Mossberg, A., Kahn, F., Bengtsson, A. A., Månsson, B., Kahn, R. (2020) – Children with oligoarticular juvenile idiopathic arthritis have skewed synovial monocyte polarization pattern with functional impairment—a distinct inflammatory pattern for oligoarticular juvenile arthritis (tłum. Dzieci z młodzieńczym idiopatycznym oligoartretyzmem mają zaburzone wzorce polaryzacji monocytów w płynie stawowym z funkcjonalnym upośledzeniem – odmienny wzorzec zapalny dla oligoartretyzmu młodzieńczego)
• Onel, K., Horton, D., Lovell, D., Shenoi, S., Cuello, C. A., Angeles-Han, S., Becker, M., Cron, R., Feldman, B., Ferguson, P., Gewanter, H., Guzman, J., Kimura, Y., Lee, T., Murphy, K. L., Nigrovic, P., Ombrello, M. J., Rabinovich, C., Tesher, M., Twilt, M., Klein‐gitelman, M., Barbar-Smiley, F., Cooper, A. M., Edelheit, B., Gillispie-Taylor, M., Hays, K., Mannion, M., Peterson, R. G., Flanagan, E. R., Saad, N., Sullivan, N. M., Szymanski, A., Trachtman, R., Turgunbaev, M., Veiga, K., Turner, A. S., Reston, J. (2022) – 2021 American College of Rheumatology Guideline for the Treatment of Juvenile Idiopathic Arthritis: Therapeutic Approaches for Oligoarthritis, Temporomandibular Joint Arthritis, and Systemic Juvenile Idiopathic Arthritis (tłum. Wytyczne Amerykańskiego Kolegium Reumatologii dotyczące leczenia młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów: podejścia terapeutyczne do oligoartretyzmu, zapalenia stawu skroniowo-żuchwowego i układowego młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów)
• Onel, K., Rumsey, D., Shenoi, S. (2021) – Juvenile Idiopathic Arthritis Treatment Updates (tłum. Aktualizacje dotyczące leczenia młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów)
• Sharma, A., Kapil, D. (2022) – Lessons of the month 2: Tubercular osteomyelitis of the knee involving the growth plate in a young girl mimicking oligoarticular juvenile idiopathic arthritis (tłum. Lekcje miesiąca 2: Gruźlicze zapalenie kości i szpiku kolana obejmujące płytkę wzrostową u młodej dziewczyny naśladującej oligoartretyzm młodzieńczy idiopatyczny)
• Raab, A., Kallinich, T., Huscher, D., Foeldvari, I., Weller-Heinemann, F., Dressler, F., Kuemmerle-Deschner, J., Klein, A., Horneff, G. (2021) – Outcome of children with oligoarticular juvenile idiopathic arthritis compared to polyarthritis on methotrexate- data of the German BIKER registry (tłum. Wynik dzieci z oligoartretyzmem młodzieńczym idiopatycznym w porównaniu z poliartretyzmem na metotreksacie – dane z niemieckiego rejestru BIKER)
• d’Angelo, D. M., Di Donato, G., Breda, L., Chiarelli, F. (2021) – Growth and puberty in children with juvenile idiopathic arthritis (tłum. Wzrost i dojrzewanie u dzieci z młodzieńczym idiopatycznym zapaleniem stawów)
• Yatskiu, H., Sukalo, A., Goncharova, R. (2021) – AB0003 HLA-ALLELES IN SUSCEPTIBILITY TO SYSTEMIC AND OLIGOARTICULAR JUVENILE IDIOPATHIC ARTHRITIS IN THE BELARUSIAN POPULATION (tłum. Allele HLA w podatności na systemowe i oligoartretyczne młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów w populacji białoruskiej)
• Li, C. X., Huang, Y., Wang, Z. H., Zheng, Y. Y., Huang, W., Zhang, Y., Zhao, Y. (2022) – Recommendations of diagnosis and treatment of juvenile idiopathic arthritis in China (tłum. Zalecenia dotyczące diagnozowania i leczenia młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów w Chinach)
• Bogmat, L., Fadeeva, A., Shevchenko, N., Nikonova, V. (2021) – The state of physical functionning of patients with juvenile idiopathic arthritis in the assessment of quality of life (tłum. Stan funkcjonowania fizycznego pacjentów z młodzieńczym idiopatycznym zapaleniem stawów w ocenie jakości życia)
• Shelepina, T. (2020) – FRI0633-HPR PHYSICAL AND SOCIAL ACTIVITY OF PATIENTS SUFFERING FROM JUVENILE IDIOPATHIC ARTHRITIS (tłum. Fizyczna i społeczna aktywność pacjentów cierpiących na młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów)

---

B.3.5.1.1. Młodzieńczy idiopatyczny oligoartretyzm, początek utrwalony (ang. Juvenile idiopathic oligoarthritis, onset persistent)

Co to jest młodzieńczy idiopatyczny oligoartretyzm, początek utrwalony?

Jest to podtyp oligoartretyzmu, w którym liczba zajętych stawów przez cały czas trwania choroby nie przekracza czterech. Oznacza to, że choroba utrzymuje się w ograniczonej liczbie stawów i nie ewoluuje do postaci wielostawowej. Najczęściej dotyczy dużych stawów, takich jak kolano lub łokieć, a rokowanie bywa lepsze niż w przypadku rozszerzania się schorzenia na kolejne stawy. Jednakże istnieje ryzyko przewlekłego uszkodzenia stawów i powikłań, np. zapalenia błony naczyniowej oka. Stała kontrola reumatologiczna i okulistyczna jest kluczowa dla wczesnego wykrycia ewentualnych powikłań.

Przyczyny

• Autoimmunologiczne: Organizm atakuje własne tkanki, wywołując stan zapalny.
• Genetyczne: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko rozwoju MIOP.
• Środowiskowe: Czynniki takie jak infekcje mogą wywołać rozwój choroby.

Objawy

• Ból stawów: Często nasilający się w nocy i po odpoczynku.
• Sztywność stawów: Szczególnie rano lub po dłuższym okresie bezruchu.
• Obrzęk: Wokół zajętych stawów.
• Ograniczenie ruchomości: Zmniejszona ruchomość w zajętych stawach.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Uveitis: Zapalenie błony naczyniowej oka, które może prowadzić do utraty wzroku.
• Niewydolność stawów: Zmniejszona ruchomość i funkcja stawów.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza i leczenie: Wczesne wykrycie i zarządzanie stanem zapalnym.
• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna i zdrowa dieta.
• Monitorowanie: Regularne wizyty u reumatologa w celu monitorowania postępu choroby.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI w celu oceny zmian strukturalnych w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, wykluczenie innych chorób.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Leki immunosupresyjne: W celu kontrolowania reakcji autoimmunologicznej.
• Biologiczne środki lecznicze: Nowoczesne terapie biologiczne, takie jak inhibitory TNF-alfa.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.

Podstawą leczenia jest farmakoterapia przeciwzapalna (NLPZ), a w razie nasilonych objawów – iniekcje dostawowe glikokortykosteroidów. W przypadku braku odpowiedzi lub częstych nawrotów stanu zapalnego lekarz może zalecić metotreksat w celu osiągnięcia długotrwałej remisji. Rehabilitacja i ćwiczenia fizyczne są niezbędne do utrzymania pełnego zakresu ruchu, zwłaszcza gdy stan zapalny utrzymuje się dłużej. Ważne jest regularne monitorowanie postępów choroby za pomocą badań laboratoryjnych i obrazowych. Pozwala to na szybką modyfikację terapii w razie pogorszenia i sprzyja utrzymaniu odpowiedniej jakości życia dziecka.

Źródła (Młodzieńczy Idiopatyczny Oligoartretyzm, Początek Utrwalony):

• A. Raab, T. Kallinich, D. Huscher, I. Foeldvari, F. Weller-Heinemann, F. Dressler, J. Kuemmerle-Deschner, A. Klein, G. Horneff (2021) – Outcome of children with oligoarticular juvenile idiopathic arthritis compared to polyarthritis on methotrexate- data of the German BIKER registry (tłum. Wynik dzieci z oligoartretyzmem młodzieńczym idiopatycznym w porównaniu z poliartretyzmem na metotreksacie – dane z niemieckiego rejestru BIKER)
• Andrew M. Smith, Caledonia Swindells-Macleod, L. Kearsley‐Fleet, K. Hyrich, S. Shoop‐Worrall (2022) – What are the outcomes of persistent oligoarthritis? A systematic review plan (tłum. Jakie są wyniki przetrwałego oligoartretyzmu? Plan przeglądu systematycznego)
• B. Schiappapietra, C. Bava, S. Rosina, A. Pistorio, F. Mongelli, S. Pederzoli, S. Verazza, S. Lanni, V. Muratore, S. Davì, S. Dalprà, G. Varnier, M. Bertamino, C. Suffia, G. Bracciolini, G. Giancane, A. Consolaro, A. Ravelli (2021) – A prediction rule for polyarticular extension in oligoarticular-onset juvenile idiopathic arthritis (tłum. Reguła predykcyjna dla poliartretycznego rozszerzenia w oligoartretyzmie młodzieńczym idiopatycznym)
• K. Onel, D. Rumsey, S. Shenoi (2021) – Juvenile Idiopathic Arthritis Treatment Updates (tłum. Aktualizacje dotyczące leczenia młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów)
• Tobias Schmidt, Elisabet Berthold, Sabine Arve-Butler, Birgitta Gullstrand, Anki Mossberg, Fredrik Kahn, Anders A. Bengtsson, Bengt Månsson, Robin Kahn (2020) – Children with oligoarticular juvenile idiopathic arthritis have skewed synovial monocyte polarization pattern with functional impairment—a distinct inflammatory pattern for oligoarticular juvenile arthritis (tłum. Dzieci z oligoartretyzmem młodzieńczym idiopatycznym mają zaburzone wzorce polaryzacji monocytów w płynie stawowym z funkcjonalnym upośledzeniem – odmienny wzorzec zapalny dla oligoartretyzmu młodzieńczego)
• K. Onel, D. Horton, D. Lovell, S. Shenoi, Carlos A. Cuello, S. Angeles-Han, M. Becker, R. Cron, B. Feldman, P. Ferguson, H. Gewanter, J. Guzman, Y. Kimura, Tzielan Lee, Katherine L. Murphy, P. Nigrovic, Michael J. Ombrello, C. Rabinovich, M. Tesher, M. Twilt, M. Klein‐gitelman, F. Barbar-Smiley, Ashley M. Cooper, B. Edelheit, M. Gillispie-Taylor, Kimberly Hays, M. Mannion, Rosemary G. Peterson, Elaine R. Flanagan, N. Saad, Nancy M. Sullivan, A. Szymanski, R. Trachtman, Marat Turgunbaev, K. Veiga, Amy S. Turner, J. Reston (2022) – 2021 American College of Rheumatology Guideline for the Treatment of Juvenile Idiopathic Arthritis: Therapeutic Approaches for Oligoarthritis, Temporomandibular Joint Arthritis, and Systemic Juvenile Idiopathic Arthritis (tłum. Wytyczne Amerykańskiego Kolegium Reumatologii dotyczące leczenia młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów: podejścia terapeutyczne do oligoartretyzmu, zapalenia stawu skroniowo-żuchwowego i układowego młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów)

---

B.3.5.1.2. Młodzieńczy idiopatyczny oligoartretyzm, początek wydłużony (ang. Juvenile idiopathic oligoarthritis, onset extended)

Co to jest młodzieńczy idiopatyczny oligoartretyzm, początek wydłużony?

Ta postać schorzenia zaczyna się jako oligoartretyzm (do czterech stawów zajętych w pierwszych 6 miesiącach), ale z czasem rozprzestrzenia się na większą liczbę stawów, przekraczającą cztery. W praktyce oznacza to, że choroba z oligoartykularnej ewoluuje do postaci wielostawowej, co często wiąże się z cięższym przebiegiem. Pacjenci mogą początkowo prezentować niewielkie ograniczenie, lecz później rozwija się zapalenie w stawach dodatkowych, takich jak nadgarstki, stopy czy biodra. Ta progresja stwarza większe ryzyko zniszczenia stawów i wymaga bardziej agresywnego leczenia. Rozpoznanie różni się od początkowego wielostawowego MIZS właśnie tym, że w pierwszej fazie występuje ograniczone zajęcie stawów.

Przyczyny

• Autoimmunologiczne: Organizm atakuje własne tkanki, wywołując stan zapalny.
• Genetyczne: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko rozwoju MIOE.
• Środowiskowe: Czynniki takie jak infekcje mogą wywołać rozwój choroby.

Objawy

• Ból stawów: Często nasilający się w nocy i po odpoczynku.
• Sztywność stawów: Szczególnie rano lub po dłuższym okresie bezruchu.
• Obrzęk: Wokół zajętych stawów.
• Ograniczenie ruchomości: Zmniejszona ruchomość w zajętych stawach.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Uveitis: Zapalenie błony naczyniowej oka, które może prowadzić do utraty wzroku.
• Niewydolność stawów: Zmniejszona ruchomość i funkcja stawów.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza i leczenie: Wczesne wykrycie i zarządzanie stanem zapalnym.
• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna i zdrowa dieta.
• Monitorowanie: Regularne wizyty u reumatologa w celu monitorowania postępu choroby.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI w celu oceny zmian strukturalnych w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, wykluczenie innych chorób.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Leki immunosupresyjne: W celu kontrolowania reakcji autoimmunologicznej.
• Biologiczne środki lecznicze: Nowoczesne terapie biologiczne, takie jak inhibitory TNF-alfa.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.

Gdy liczba zajętych stawów rośnie, konieczne jest zastosowanie intensywniejszej terapii, często z użyciem metotreksatu lub innych DMARDs. W przypadkach opornych na leczenie konwencjonalne wprowadza się leki biologiczne, by zahamować agresywny proces zapalny. Nadal kluczowa pozostaje rehabilitacja i monitoring możliwych powikłań okulistycznych, zwłaszcza że rozległe zapalenie stawów może sugerować wyższe ryzyko zajęcia innych układów. Regularne badania kontrolne umożliwiają ocenę skuteczności leczenia i modyfikację terapii w razie zaostrzeń. Celem jest jak najdłuższe utrzymanie sprawności ruchowej i zapobieganie trwałym uszkodzeniom układu ruchu.

Źródła (Młodzieńczy Idiopatyczny Oligoartretyzm, Wydłużony Początek):

• B. Schiappapietra, C. Bava, S. Rosina, A. Pistorio, F. Mongelli, S. Pederzoli, S. Verazza, S. Lanni, V. Muratore, S. Davì, S. Dalprà, G. Varnier, M. Bertamino, C. Suffia, G. Bracciolini, G. Giancane, A. Consolaro, A. Ravelli (2021) – A prediction rule for polyarticular extension in oligoarticular-onset juvenile idiopathic arthritis (tłum. Reguła predykcyjna dla poliartretycznego rozszerzenia w oligoartretyzmie młodzieńczym idiopatycznym)
• A. Raab, T. Kallinich, D. Huscher, I. Foeldvari, F. Weller-Heinemann, F. Dressler, J. Kuemmerle-Deschner, A. Klein, G. Horneff (2021) – Outcome of children with oligoarticular juvenile idiopathic arthritis compared to polyarthritis on methotrexate- data of the German BIKER registry (tłum. Wynik dzieci z oligoartretyzmem młodzieńczym idiopatycznym w porównaniu z poliartretyzmem na metotreksacie – dane z niemieckiego rejestru BIKER)
• Cheungsoo Ha, B. Koo, Jin-Hyun Lee, Jun-Ku Lee, Soo-Hong Han (2022) – Arthroscopic Treatment of an Juvenile Idiopathic Arthritis of the Wrist (tłum. Artroskopowe leczenie młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów nadgarstka)
• Tobias Schmidt, Elisabet Berthold, Sabine Arve-Butler, Birgitta Gullstrand, Anki Mossberg, Fredrik Kahn, Anders A. Bengtsson, Bengt Månsson, Robin Kahn (2020) – Children with oligoarticular juvenile idiopathic arthritis have skewed synovial monocyte polarization pattern with functional impairment—a distinct inflammatory pattern for oligoarticular juvenile arthritis (tłum. Dzieci z oligoartretyzmem młodzieńczym idiopatycznym mają zaburzone wzorce polaryzacji monocytów w płynie stawowym z funkcjonalnym upośledzeniem – odmienny wzorzec zapalny dla oligoartretyzmu młodzieńczego)
• J. Klotsche, A. Klein, M. Niewerth, T. Kallinich, D. Windschall, J. Haas, F. Weller-Heinemann, T. Hospach, F. Dressler, K. Minden, G. Horneff (2021) – OP0165 RISK FOR UVEITIS EVENTS AFTER WITHDRAWAL OF DISEASE MODIFYING ANTIRHEUMATIC DRUGS IN THE TREATMENT OF PATIENTS WITH EXTENDED OLIGOARTHRITIS OR RHEUMATOID FACTOR NEGATIVE POLYARTHRITIS (tłum. Ryzyko wystąpienia zapalenia błony naczyniowej po odstawieniu leków modyfikujących przebieg choroby u pacjentów z rozszerzonym oligoartretyzmem lub reumatoidalnym czynnikiem negatywnym poliartretyzmem)
• K. Onel, D. Horton, D. Lovell, S. Shenoi, Carlos A. Cuello, S. Angeles-Han, M. Becker, R. Cron, B. Feldman, P. Ferguson, H. Gewanter, J. Guzman, Y. Kimura, Tzielan Lee, Katherine L. Murphy, P. Nigrovic, Michael J. Ombrello, C. Rabinovich, M. Tesher, M. Twilt, M. Klein‐gitelman, F. Barbar-Smiley, Ashley M. Cooper, B. Edelheit, M. Gillispie-Taylor, Kimberly Hays, M. Mannion, Rosemary G. Peterson, Elaine R. Flanagan, N. Saad, Nancy M. Sullivan, A. Szymanski, R. Trachtman, Marat Turgunbaev, K. Veiga, Amy S. Turner, J. Reston (2022) – 2021 American College of Rheumatology Guideline for the Treatment of Juvenile Idiopathic Arthritis: Therapeutic Approaches for Oligoarthritis, Temporomandibular Joint Arthritis, and Systemic Juvenile Idiopathic Arthritis (tłum. Wytyczne Amerykańskiego Kolegium Reumatologii dotyczące leczenia młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów: podejścia terapeutyczne do oligoartretyzmu, zapalenia stawu skroniowo-żuchwowego i układowego młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów)
• İsa Cüce, Rıdvan Yildizhan, Enes Veziroğlu, A. Paç Kısaarslan (2023) – Pragmatic Management of Hand Involvement in Extended Oligoarticular Juvenile Idiopathic Arthritis: Ultrasound-guided Serial Interphalangeal Joint Injections (tłum. Pragmatyczne zarządzanie zaangażowaniem ręki w rozszerzonym oligoartretyzmie młodzieńczym idiopatycznym: USG-guided serial injections of interphalangeal joints)
• K. Onel, D. Rumsey, S. Shenoi (2021) – Juvenile Idiopathic Arthritis Treatment Updates (tłum. Aktualizacje dotyczące leczenia młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów)
• Andrew M. Smith, Caledonia Swindells-Macleod, L. Kearsley‐Fleet, K. Hyrich, S. Shoop‐Worrall (2022) – What are the outcomes of persistent oligoarthritis? A systematic review plan (tłum. Jakie są wyniki przetrwałego oligoartretyzmu? Plan przeglądu systematycznego)
• Müge Sezer, F. Aydın, T. Kurt, Nilüfer Tekgöz, Z. Ekici Tekin, Cüneyt Karagöl, N. Çakar, B. Acar (2020) – Prediction of inactive disease and relapse in oligoarticular juvenile idiopathic arthritis (tłum. Przewidywanie nieaktywnej choroby i nawrotu w oligoartretyzmie młodzieńczym idiopatycznym)

---

B.3.5.2. Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie wielostawowe (ang. Juvenile idiopathic polyarthritis)

Co to jest młodzieńcze idiopatyczne zapalenie wielostawowe?

Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie wielostawowe (polyarthritis) dotyczy co najmniej pięciu stawów w ciągu pierwszych 6 miesięcy choroby. Może przybierać formę seropozytywną (z obecnością czynnika reumatoidalnego) lub seronegatywną, co wpływa na rokowanie i intensywność przebiegu. Objawy obejmują silny ból i obrzęk stawów (często symetrycznie), sztywność poranną oraz trudności z poruszaniem się. Z czasem istnieje ryzyko trwałych deformacji, jeśli stan zapalny nie zostanie odpowiednio opanowany. Choroba może też współistnieć z objawami ogólnoustrojowymi, takimi jak niska gorączka czy zmiany zapalne w innych narządach.

Przyczyny

• Autoimmunologiczne: Organizm atakuje własne tkanki, wywołując stan zapalny.
• Genetyczne: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko rozwoju MIP.
• Środowiskowe: Czynniki takie jak infekcje mogą wywołać rozwój choroby.

Objawy

• Ból stawów: Często nasilający się w nocy i po odpoczynku.
• Sztywność stawów: Szczególnie rano lub po dłuższym okresie bezruchu.
• Obrzęk: Wokół zajętych stawów.
• Ograniczenie ruchomości: Zmniejszona ruchomość w zajętych stawach.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Uveitis: Zapalenie błony naczyniowej oka, które może prowadzić do utraty wzroku.
• Niewydolność stawów: Zmniejszona ruchomość i funkcja stawów.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza i leczenie: Wczesne wykrycie i zarządzanie stanem zapalnym.
• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna i zdrowa dieta.
• Monitorowanie: Regularne wizyty u reumatologa w celu monitorowania postępu choroby.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI w celu oceny zmian strukturalnych w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, wykluczenie innych chorób.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Leki immunosupresyjne: W celu kontrolowania reakcji autoimmunologicznej.
• Biologiczne środki lecznicze: Nowoczesne terapie biologiczne, takie jak inhibitory TNF-alfa.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.

Podstawą leczenia jest agresywna terapia przeciwzapalna i immunosupresyjna, mająca na celu zahamowanie postępu choroby. Stosuje się metotreksat, który uznawany jest za lek pierwszego rzutu w MIZS, często łączony z innymi DMARDs. W razie braku wystarczającej odpowiedzi wprowadza się leki biologiczne, takie jak inhibitory TNF czy inhibitory interleukiny-6. Wspomagająco wykorzystuje się NLPZ i w niektórych sytuacjach krótkotrwałą terapię glikokortykosteroidami. Rehabilitacja i wsparcie fizjoterapeuty są niezbędne do utrzymania możliwie pełnej ruchomości stawów oraz zapobiegania zanikom mięśniowym.

Źródła (Młodzieńczy Idiopatyczny Poliartretyzm):

• Onel, K., Rumsey, D., Shenoi, S. (2021) – Juvenile Idiopathic Arthritis Treatment Updates (tłum. Aktualizacje dotyczące leczenia młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów)
• Martini, A., Lovell, D., Albani, S., Brunner, H., Hyrich, K., Thompson, S., Ruperto, N. (2022) – Juvenile idiopathic arthritis (tłum. Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów)
• Baldo, F., Brena, M., Carbogno, S., Minoia, F., Lanni, S., Guez, S., Petaccia, A., Agostoni, C., Cimaz, R., Filocamo, G. (2021) – Juvenile idiopathic arthritis in Harlequin ichthyosis, a rare combination or the clinical spectrum of the disease? Report of a child treated with etanercept and review of the literature (tłum. Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów w Harlequin ichthyosis, rzadkie połączenie lub spektrum kliniczne choroby? Opis przypadku dziecka leczonego etanerceptem i przegląd literatury)
• Bogmat, L., Fadeeva, A., Shevchenko, N., Nikonova, V. (2021) – The state of physical functionning of patients with juvenile idiopathic arthritis in the assessment of quality of life (tłum. Stan funkcjonowania fizycznego pacjentów z młodzieńczym idiopatycznym zapaleniem stawów w ocenie jakości życia)
• Mechid, F., Bahaz, N., Remilaoui, A., Zehraoui, F. H., Benaziez, R., Dahou-makhloufi, C. (2021) – Evolutionary course of Juvenile Idiopathic Arthritis (tłum. Ewolucyjny przebieg młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów)
• d’Angelo, D. M., Di Donato, G., Breda, L., Chiarelli, F. (2021) – Growth and puberty in children with juvenile idiopathic arthritis (tłum. Wzrost i dojrzewanie u dzieci z młodzieńczym idiopatycznym zapaleniem stawów)
• Bouden, S., Chekaya, N. B., Tekaya, A., Saidane, O., Tekaya, R., Mahmoud, I., Abdelmoula, L. (2021) – HIP INVOLVEMENT IN JUVENILE IDIOPATHIC ARTHRITIS (tłum. Zajęcie biodra w młodzieńczym idiopatycznym zapaleniu stawów)
• Hossny, E., El-Hattab, A., Abdel Raouf, B. A., Hassan, M. (2020) – Health-related quality of life assessment in a group of children with juvenile idiopathic arthritis (tłum. Ocena jakości życia związanej ze zdrowiem w grupie dzieci z młodzieńczym idiopatycznym zapaleniem stawów)
• Sastri, N. L. P. (2021) – Diagnosis dan Tatalaksana Juvenile Idiopathic Arthritis (tłum. Diagnoza i leczenie młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów)
• Torrat Noves, A. T., Ivorra Cortes, J., Grau García, E., Ramos Castro, D., Mas Sanchez, L., Riesco Bárcena, C., Muñoz Martinez, P., Huaylla Quispe, A. H., Leal Rodriguez, S., Oller Rodríguez, J. E., Vicens Bernabeu, E., Ortiz-Sanjuan, F., Martínez Cordellat, I., González Puig, L., Negueroles Albuixech, R., Nájera Herranz, C., Cánovas Olmos, I., Tovar-Sugrañes, E., Charia, H., Calvo, I., López‐Montesinos, B., Román Ivorra, J. R. (2023) – AB1424 Clinical variability in patients diagnosed of juvenile idiopathic arthritis with positive and negative antinuclear antibodies (ANA) (tłum. Zmienność kliniczna u pacjentów zdiagnozowanych z młodzieńczym idiopatycznym zapaleniem stawów z dodatnimi i ujemnymi przeciwciałami przeciwjądrowymi (ANA))

---

B.3.5.3. Młodzieńcze łuszczycowe zapalenie stawów (ang. Juvenile psoriatic arthritis)

Co to jest młodzieńcze łuszczycowe zapalenie stawów?

Jest to odmiana MIZS, w której u dziecka występują zmiany łuszczycowe na skórze lub paznokciach, a jednocześnie rozwija się zapalenie stawów. Może przybierać postać oligo- lub wielostawową, nierzadko z towarzyszącymi objawami zapalenia przyczepów ścięgnistych. Łuszczycowe zapalenie stawów u dzieci bywa trudne do rozpoznania, zwłaszcza jeśli zmiany skórne są dyskretne albo pojawiają się dopiero po wystąpieniu zapalenia stawów. Charakterystyczną cechą jest dactylitis (tzw. „palec kiełbaskowy”), czyli zapalenie całego palca ręki lub stopy. W miarę postępu choroby mogą wystąpić deformacje stawów oraz ubytki płytki paznokciowej typowe dla łuszczycy.

Przyczyny

• Autoimmunologiczne: Organizm atakuje własne tkanki, wywołując stan zapalny.
• Genetyczne: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko rozwoju MŁZS.
• Środowiskowe: Czynniki takie jak infekcje mogą wywołać rozwój choroby.

Objawy

• Ból stawów: Często nasilający się w nocy i po odpoczynku.
• Sztywność stawów: Szczególnie rano lub po dłuższym okresie bezruchu.
• Obrzęk: Wokół zajętych stawów.
• Łuszczyca: Czerwone, łuszczące się plamy na skórze.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Uveitis: Zapalenie błony naczyniowej oka, które może prowadzić do utraty wzroku.
• Niewydolność stawów: Zmniejszona ruchomość i funkcja stawów.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza i leczenie: Wczesne wykrycie i zarządzanie stanem zapalnym.
• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna i zdrowa dieta.
• Monitorowanie: Regularne wizyty u reumatologa w celu monitorowania postępu choroby.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI w celu oceny zmian strukturalnych w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, wykluczenie innych chorób.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Leki immunosupresyjne: W celu kontrolowania reakcji autoimmunologicznej.
• Biologiczne środki lecznicze: Nowoczesne terapie biologiczne, takie jak inhibitory TNF-alfa.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.

Terapia obejmuje kontrolę stanu zapalnego stawów oraz leczenie łuszczycy skóry, co często wymaga współpracy reumatologa z dermatologiem. Stosuje się leki modyfikujące przebieg choroby (metotreksat, sulfasalazyna) i – w razie potrzeby – nowoczesne terapie biologiczne ukierunkowane na TNF czy interleukiny. Leczenie miejscowe łuszczycy (maści, fototerapia) jest ważnym uzupełnieniem, szczególnie przy nasilonych zmianach dermatologicznych. NLPZ i glikokortykosteroidy w niskich dawkach mogą być używane do opanowania zaostrzeń. Rehabilitacja i aktywność fizyczna wspomagają prawidłowy rozwój ruchowy dziecka i zapobiegają ograniczeniom wynikającym z przewlekłego zapalenia.

Źródła (Młodzieńcze Łuszczycowe Zapalenie Stawów):

• Brunello, F., Tirelli, F., Pegoraro, L., Dell’Apa, F., Alfisi, A., Calzamatta, G., Folisi, C., Zulian, F. (2022) – New Insights on Juvenile Psoriatic Arthritis (tłum. Nowe spojrzenie na młodzieńcze łuszczycowe zapalenie stawów)
• Chebysheva, S., Zholobova, E., Geppe, N., Aleksanyan, K., Meleshkina, A. V., Nikolaevich, K. A., Borisovich, S. A., Isaevna, T. B., Ivanovich, V. S., Sergeevna, B. S., Brankovich, B. S. (2021) – The Diverse and Heterogeneous Clinical Features of Juvenile Psoriatic Arthritis (tłum. Różnorodne i heterogenne cechy kliniczne młodzieńczego łuszczycowego zapalenia stawów)
• Fadl, A. A., Alsuwaidani, S. A. H., Al Batti, S. M., Al Saleh, Z. H. S., AL Ghareeb, F. A., Alrebh, Z. H. A., Al Omran, L. A., ALRadhwan, M. S., Almarhoon, F. H. A., Almutlaq, Z. A. S., Al Aysh, H. T. (2022) – Overview on Juvenile Psoriatic Arthritis: A Review (tłum. Przegląd młodzieńczego łuszczycowego zapalenia stawów: przegląd)
• Karadağ, Ş., Coşkuner, T., Demirkan, F., Sonmez, H. E., Ozdel, S., Çakan, M., Yener, G. O., Ozturk, K., Demir, F., Sozeri, B., Ayaz, N. A. (2023) – Do the features of juvenile psoriatic arthritis change according to age? (tłum. Czy cechy młodzieńczego łuszczycowego zapalenia stawów zmieniają się w zależności od wieku?)
• Naddei, R., Rebollo-Giménez, A., Burrone, M., Natoli, V., Rosina, S., Consolaro, A., Ravelli, A. (2023) – Juvenile Psoriatic Arthritis: Myth or Reality? (tłum. Młodzieńcze łuszczycowe zapalenie stawów: mit czy rzeczywistość?)
• Low, J. M., Hyrich, K., Ciurtin, C., McErlane, F., Wedderburn, L. (2023) – The impact of psoriasis on wellbeing and clinical outcomes in juvenile psoriatic arthritis (tłum. Wpływ łuszczycy na dobrostan i wyniki kliniczne w młodzieńczym łuszczycowym zapaleniu stawów)
• Hashad, S. S., Etayari, H. M., Almsellati, I. A., Etfil, M. N., Altwati, A., Awhida, Z. (2023) – The pattern of juvenile psoriatic arthritis in a tertiary centre in Libya (tłum. Wzorzec młodzieńczego łuszczycowego zapalenia stawów w ośrodku trzeciego stopnia w Libii)
• Aleksanyan, K. V., Zholobova, E. S., Chebysheva, S. N., Meleshkina, A. V., Nikolaeva, M. N., Popova, E. Y., Galstyan, L. A. (2020) – Evaluation of effectiveness and safety of Etanercept in children with Juvenile psoriatic arthritis (tłum. Ocena skuteczności i bezpieczeństwa etanerceptu u dzieci z młodzieńczym łuszczycowym zapaleniem stawów)
• Collado, P., Palmou-Fontana, N., Mesa del Castillo, P., Magallares López, B., Calvo, I., Diaz-Cordobes, G., Moreno Ruzafa, E., Steiner, M., López Robledillo, J. L. (2023) – POS0752 Musculoskeletal involvement impairs quality of life in juvenile psoriatic arthritis (tłum. Wpływ zaangażowania mięśniowo-szkieletowego na jakość życia w młodzieńczym łuszczycowym zapaleniu stawów)
• Shoop-Worrall, S., Ciurtin, C., Cleary, G., McErlane, F., Coates, L., Geifman, N., Hyrich, K. (2023) – POS0742 Clusters of juvenile psoriatic arthritis identified at initial presentation to paediatric rheumatology in a nationwide UK cohort (tłum. Klastrowe grupy młodzieńczego łuszczycowego zapalenia stawów zidentyfikowane przy pierwszej prezentacji w pediatrycznej reumatologii w ogólnokrajowej kohorcie w Wielkiej Brytanii)

---

B.3.5.4. Młodzieńcze zapalenie stawów związane z zapaleniem przyczepów ścięgnistych (ang. Juvenile enthesitis related arthritis)

Co to jest młodzieńcze zapalenie stawów związane z zapaleniem przyczepów ścięgnistych?

Ta postać MIZS charakteryzuje się jednoczesnym występowaniem zapalenia stawów i zapalenia przyczepów ścięgnistych (enthesitis). Najczęściej dotyczy chłopców powyżej 6. roku życia i może obejmować stawy kończyn dolnych (kolana, stawy skokowe) oraz kręgosłup i stawy krzyżowo-biodrowe. Entezopatia objawia się bólem w okolicach przyczepów ścięgien i więzadeł, np. w okolicy pięty (zapalenie ścięgna Achillesa) lub w dolnej części kręgosłupa. Podobnie jak inne spondyloartropatie, choroba może mieć związek z obecnością antygenu HLA-B27. Nieleczona prowadzi do usztywnienia i bolesności stawów, upośledzając aktywność fizyczną dziecka.

Przyczyny

• Autoimmunologiczne: Organizm atakuje własne tkanki, wywołując stan zapalny.
• Genetyczne: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko rozwoju MZSPŚ.
• Środowiskowe: Czynniki takie jak infekcje mogą wywołać rozwój choroby.

Objawy

• Ból stawów: Często nasilający się w nocy i po odpoczynku.
• Sztywność stawów: Szczególnie rano lub po dłuższym okresie bezruchu.
• Obrzęk: Wokół zajętych stawów.
• Ból przyczepów ścięgnistych: Bolące miejsca, gdzie ścięgna przyczepiają się do kości.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów: Prowadzące do trwałych deformacji.
• Uveitis: Zapalenie błony naczyniowej oka, które może prowadzić do utraty wzroku.
• Niewydolność stawów: Zmniejszona ruchomość i funkcja stawów.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza i leczenie: Wczesne wykrycie i zarządzanie stanem zapalnym.
• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna i zdrowa dieta.
• Monitorowanie: Regularne wizyty u reumatologa w celu monitorowania postępu choroby.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI w celu oceny zmian strukturalnych w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, wykluczenie innych chorób.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Leki immunosupresyjne: W celu kontrolowania reakcji autoimmunologicznej.
• Biologiczne środki lecznicze: Nowoczesne terapie biologiczne, takie jak inhibitory TNF-alfa.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.

Terapia polega na zmniejszaniu stanu zapalnego i bólu za pomocą NLPZ oraz w niektórych przypadkach włączeniu leków modyfikujących (np. sulfasalazyna, metotreksat). W przypadku oporności na leczenie konwencjonalne sięga się po inhibitory TNF, które mogą przynieść znaczną poprawę. Rehabilitacja jest niezbędna w utrzymaniu prawidłowej postawy ciała, elastyczności i siły mięśni. Fizjoterapeuta może zalecić ćwiczenia rozciągające i wzmacniające, a w razie potrzeby stosuje się wkładki ortopedyczne czy ortezy. Stała obserwacja rozwoju układu ruchu dziecka pozwala wcześnie reagować na ewentualne deformacje i utrwalać prawidłowe wzorce ruchowe.

Źródła (Młodzieńcze Zapalenie Stawów z Zapaleniem Przyczepów Ścięgnistych):

• Lamot, L., Miler, M., Vukojević, R., Vidović, M., Lamot, M., Trutin, I., Gabaj, N. N., Harjaček, M. (2021) – The Increased Levels of Fecal Calprotectin in Children With Active Enthesitis Related Arthritis and MRI Signs of Sacroiliitis: The Results of a Single Center Cross-Sectional Exploratory Study in Juvenile Idiopathic Arthritis Patients (tłum. Podwyższone poziomy kalprotektyny w kale u dzieci z aktywnym zapaleniem przyczepów ścięgnistych i oznakami zapalenia stawów krzyżowo-biodrowych na MRI: Wyniki jednorazowego badania przekrojowego u pacjentów z młodzieńczym idiopatycznym zapaleniem stawów)
• Raupov, R., Vissarionov, S., Babaeva, G. A., Noyanova, Y. G., Sorokina, L., Kostik, M. (2023) – Enthesitis-related arthritis in children: A literature review of the clinical features and differential diagnosis (tłum. Zapalenie przyczepów ścięgnistych u dzieci: Przegląd literatury dotyczący cech klinicznych i diagnostyki różnicowej)
• Ferjani, H. L., Maatallah, K., Miri, S., Triki, W., Nessib, D. B., Kaffel, D., Hamdi, W. (2021) – Enthesitis-related arthritis: monitoring and specific tools (tłum. Zapalenie przyczepów ścięgnistych: monitorowanie i narzędzia specyficzne)
• Ks, D., Sahoo, J. (2020) – Enthesitis related arthritis: A case report of delayed diagnosis and management (tłum. Zapalenie przyczepów ścięgnistych: Opis przypadku opóźnionej diagnozy i leczenia)
• Gennaro, S. D., Matteo, G. D., Stornaiuolo, G., Anselmi, F., Lastella, T., Orlando, F., Alessio, M., Naddei, R. (2023) – Advances in the Diagnosis and Treatment of Enthesitis-Related Arthritis (tłum. Postępy w diagnozowaniu i leczeniu zapalenia przyczepów ścięgnistych)
• Walscheid, K., Glandorf, K., Rothaus, K., Niewerth, M., Klotsche, J., Minden, K., Heiligenhaus, A. (2020) – Enthesitis-related Arthritis: Prevalence and Complications of Associated Uveitis in Children and Adolescents From a Population-based Nationwide Study in Germany (tłum. Zapalenie przyczepów ścięgnistych: Prevalencja i powikłania związane z zapaleniem błony naczyniowej oka u dzieci i młodzieży na podstawie ogólnokrajowego badania w Niemczech)
• Demir, S., Cüceoğlu, M. K., Bilginer, Y. (2021) – Enthesitis Related Arthritis: A Single Center Experience (tłum. Zapalenie przyczepów ścięgnistych: Doświadczenie jednego ośrodka)
• Yadav, A., Mehra, N., Pal, S., Hlawndo, J., Sachdev, N., Yadav, T. (2020) – Evaluation of enthesitis in patients with juvenile idiopathic arthritis by power color and spectral Doppler ultrasonography (tłum. Ocena zapalenia przyczepów ścięgnistych u pacjentów z młodzieńczym idiopatycznym zapaleniem stawów za pomocą ultrasonografii Dopplerowskiej)
• Mukherjee, S., Kamble, N., Kumar, P., Dhakad, U. (2023) – POS0776 Study of growth and development in Indian patients with enthesitis related arthritis category of juvenile idiopathic arthritis (tłum. POS0776 Badanie wzrostu i rozwoju u indyjskich pacjentów z kategorią zapalenia przyczepów ścięgnistych młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów)
• Rebollo-Giménez, A., Rosina, S., Natoli, V., Burrone, M., Barone, P., Campus, S., Civino, A., Consolini, R., Filocamo, G., Gallizzi, R., Gattinara, M., La Torre, F., Maggio, M., Manzoni, S. M., Magnolia, M., Miniaci, A., Montin, D., Pastore, S., Petaccia, A., Pieropan, S., Rigante, D., Simonini, G., Orsi, S. M., Angioloni, S., Carlini, L., Ruperto, N., Consolaro, A. (2023) – Clinical features, treatment and outcomes of Italian children with enthesitis-related arthritis and juvenile psoriatic arthritis: a cross-sectional cohort study (tłum. Cechy kliniczne, leczenie i wyniki włoskich dzieci z zapaleniem przyczepów ścięgnistych i młodzieńczym łuszczycowym zapaleniem stawów: przekrojowe badanie kohortowe)
• Bettaieb, H., Ferjani, H., Ben Nessib, D., Triki, W., Maatallah, K., Kaffel, D., Hamdi, W. (2021) – P029 Assessment of diagnosis delay during enthesitis related arthritis (tłum. P029 Ocena opóźnienia diagnozy w trakcie zapalenia przyczepów ścięgnistych)
• Pagnini, I., Scavone, M., Maccora, I., Mastrolia, M., Marrani, E., Bertini, F., Lamot, L., Simonini, G. (2021) – The Development of Extra-Articular Manifestations in Children With Enthesitis-Related Arthritis: Natural Course or Different Disease Entity? (tłum. Rozwój pozastawowych objawów u dzieci z zapaleniem przyczepów ścięgnistych: naturalny przebieg czy odrębna jednostka chorobowa?)
• Ruperto, N., Foeldvari, I., Alexeeva, E., Ayaz, N., Calvo, I., Kasapcopur, O., Chasnyk, V., Hufnagel, M., Żuber, Z., Schulert, G., Ozen, S., Popov, A., Ramanan, A., Scott, C., Sözeri, B., Zholobova, E., Zhu, X., Whelan, S., Pricop, L., Ravelli, A., Martini, A., Lovell, D., Brunner, H. (2021) – LB0004 Efficacy and Safety of Secukinumab in Enthesitis-Related Arthritis and Juvenile Psoriatic Arthritis: Primary Results From A Randomised, Double-Blind, Placebo-Controlled, Treatment Withdrawal, Phase 3 Study (JUNIPERA) (tłum. LB0004 Skuteczność i bezpieczeństwo secukinumabu w zapaleniu przyczepów ścięgnistych i młodzieńczym łuszczycowym zapaleniu stawów: Wyniki pierwotne z randomizowanego, podwójnie ślepego, kontrolowanego placebo badania fazy 3 (JUNIPERA))

---

B.3.5.5. Młodzieńcze układowe zapalenie stawów (ang. Juvenile systemic arthritis)

Co to jest młodzieńcze układowe zapalenie stawów?

Młodzieńcze układowe zapalenie stawów (dawniej choroba Stilla w wieku dziecięcym) to postać MIZS charakteryzująca się oprócz zapalenia stawów także objawami ogólnoustrojowymi, takimi jak wysoka gorączka, wysypka, powiększenie węzłów chłonnych i narządów miąższowych (śledziona, wątroba). Gorączka ma zwykle przebieg dwufazowy, z nagłym wzrostem temperatury w ciągu doby. Zapalenie stawów może ujawnić się później niż objawy układowe, co bywa mylące przy diagnozie. Mechanizm choroby ma tło autozapalne, z nadmierną produkcją cytokin prozapalnych (np. interleukiny-1). Przebieg bywa ciężki, a nieleczone zapalenie może prowadzić do licznych powikłań narządowych.

Przyczyny

• Autoimmunologiczne: Organizm atakuje własne tkanki, wywołując stan zapalny.
• Genetyczne: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko rozwoju MŁZS.
• Środowiskowe: Czynniki takie jak infekcje mogą wywołać rozwój choroby.

Objawy

• Gorączka: Często występująca w regularnych cyklach.
• Wysypka: Zwykle towarzysząca gorączce, różowe plamy na skórze.
• Ból stawów: Często nasilający się w nocy i po odpoczynku.
• Poliserositis: Zapalenie błon surowiczych, takich jak opłucna i osierdzie.

Powikłania

• Zespół aktywacji makrofagów (MAS): Potencjalnie zagrażający życiu stan zapalny.
• Niewydolność narządów: Uszkodzenia wątroby, serca, płuc.
• Niewydolność stawów: Zmniejszona ruchomość i funkcja stawów.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza i leczenie: Wczesne wykrycie i zarządzanie stanem zapalnym.
• Zdrowy styl życia: Regularna aktywność fizyczna i zdrowa dieta.
• Monitorowanie: Regularne wizyty u reumatologa w celu monitorowania postępu choroby.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena bolesności, obrzęków i ruchomości stawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI w celu oceny zmian strukturalnych w stawach.
• Badania laboratoryjne: Ocena markerów zapalnych, wykluczenie innych chorób.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: Aby zmniejszyć stan zapalny i ból.
• Leki immunosupresyjne: W celu kontrolowania reakcji autoimmunologicznej.
• Biologiczne środki lecznicze: Nowoczesne terapie biologiczne, takie jak inhibitory IL-1 i IL-6.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia fizjoterapeutyczne, masaże, terapia manualna.

Intensywne leczenie przeciwzapalne i immunosupresyjne jest niezbędne, by kontrolować układowy stan zapalny i zapobiec trwałym uszkodzeniom stawów. Wykorzystuje się glikokortykosteroidy w umiarkowanych lub wysokich dawkach w fazie ostrej oraz leki modyfikujące (metotreksat). Coraz częściej stosuje się leki biologiczne blokujące interleukinę-1 (anakinra) lub interleukinę-6 (tocilizumab), które mogą szybko poprawić stan dziecka. Monitorowanie czynności narządów wewnętrznych jest kluczowe, gdyż choroba ma charakter układowy i może prowadzić np. do zapalenia osierdzia. Rehabilitacja i wsparcie psychologiczne odgrywają ważną rolę w odzyskiwaniu sprawności po okresach zaostrzeń.

Źródła (Młodzieńcze Układowe Zapalenie Stawów):

• Erkens, R., Esteban, Y. M., Towe, C., Schulert, G., Vastert, S. (2021) – Pathogenesis and Treatment of Refractory Disease Courses in Systemic Juvenile Idiopathic Arthritis (tłum. Patogeneza i leczenie opornych przebiegów choroby w systemowym młodzieńczym idiopatycznym zapaleniu stawów)
• Belozerov, K., Solomatina, N., Abramova, N. N., Isupova, E., Gaidar, E., Kaneva, M., Kornishina, T., Masalova, V., Kalashnikova, O., Chikova, I., Chasnyk, V., Kuznetsova, A. A., Kostik, M., Ivanov, D. (2023) – Manifestations Peculiarities of Juvenile Arthritis with Systemic Onset in Patients with the Respiratory Lesions’ Development at the Onset of the Disease (tłum. Charakterystyka objawów młodzieńczego zapalenia stawów z początkiem układowym u pacjentów z uszkodzeniami układu oddechowego na początku choroby)
• Koniushevska, A. A., Vaiser, N. V., Kuzevanova, M. V., Gerasymenko, V., Tymoshyna, O. V., Polesova, T. R. (2023) – Systemic juvenile idiopathic arthritis in the pediatric practice of Donetsk region (tłum. Systemowe młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów w praktyce pediatrycznej w regionie Doniecka)
• Albaker, A. R. (2020) – Current Review of Systemic Juvenile Idiopathic Arthritis (tłum. Aktualna recenzja systemowego młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów)
• Zaripova, L., Midgley, A., Christmas, S., Beresford, M., Baildam, E., Oldershaw, R. (2021) – Juvenile idiopathic arthritis: from aetiopathogenesis to therapeutic approaches (tłum. Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów: od etiopatogenezy do podejść terapeutycznych)
• Silva, J., Brito, I. (2020) – Systemic juvenile idiopathic arthritis versus adult-onset Still´s disease: the pertinence of changing the current classification criteria (tłum. Systemowe młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów vs. choroba Stilla u dorosłych: zasadność zmiany obecnych kryteriów klasyfikacji)
• Baglan, E., Özdel, S., Güngör, T., Çeli̇kkaya, E., Karakaya, D., Bülbül, M. (2021) – Retrospective Evaluation of Patients with Systemic Juvenile Idiopathic Arthritis: A Single-centre Experience (tłum. Retrospektywna ocena pacjentów z systemowym młodzieńczym idiopatycznym zapaleniem stawów: doświadczenia jednego ośrodka)
• Ambler, W. G., Nanda, K., Onel, K., Shenoi, S. (2022) – Refractory systemic onset juvenile idiopathic arthritis: current challenges and future perspectives (tłum. Oporne systemowe młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów: aktualne wyzwania i przyszłe perspektywy)
• Boyarchuk, O., Kovalchuk, T., Kovalchuk, N., Chubata, O. (2020) – Clinical variability of the systemic juvenile idiopathic arthritis course: literature review based on case series (tłum. Zmienność kliniczna przebiegu systemowego młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów: przegląd literatury oparty na serii przypadków)
• Sizova, O. A., Efremova, N. V., Rumyantseva, Z. (2022) – Lung damage as a complication of systemic juvenile arthritis (tłum. Uszkodzenie płuc jako powikłanie systemowego młodzieńczego zapalenia stawów)

---

B.3.6. Dna moczanowa (ang. Gout)

Co to jest dna moczanowa?

Dna moczanowa (podagra) to zaburzenie metaboliczne polegające na odkładaniu się kryształów moczanu sodu w tkankach, szczególnie w stawach, wskutek podwyższonego stężenia kwasu moczowego we krwi. Objawia się napadami ostrego, bardzo bolesnego zapalenia stawu (często stawu śródstopno-paliczkowego palucha), z obrzękiem i zaczerwienieniem. Przewlekłe odkładanie kryształów może prowadzić do powstawania guzków dnawych (tzw. tophi) w obrębie małżowin usznych, stawów czy ścięgien. Czynniki ryzyka obejmują nieodpowiednią dietę (bogatą w puryny), otyłość, spożycie alkoholu, zaburzenia metaboliczne oraz predyspozycje genetyczne. Nieprawidłowo leczona dna może powodować trwałe uszkodzenia stawów i niewydolność nerek.

Przyczyny

• Hiperurykemia: Wysokie stężenie kwasu moczowego we krwi, prowadzące do tworzenia kryształów kwasu moczowego w stawach.
• Czynniki genetyczne: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko rozwoju dny.
• Dieta: Dieta bogata w puryny (np. mięso, owoce morza) oraz nadmierne spożycie alkoholu.
• Otyłość i nadwaga: Zwiększają ryzyko wystąpienia dny.

Objawy

• Nagły ból stawów: Często pojawia się w nocy, z silnym bólem stawów, zwłaszcza dużego palucha.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Dotknięty staw staje się spuchnięty, ciepły i zaczerwieniony.
• Ograniczenie ruchomości: Staw staje się sztywny i bolesny w ruchu.

Powikłania

• Tofii: Tworzenie się dużych depozytów kryształów kwasu moczowego pod skórą.
• Przewlekłe zapalenie stawów: Może prowadzić do trwałych uszkodzeń stawów.
• Niewydolność nerek: Kwas moczowy może tworzyć kamienie nerkowe i uszkadzać nerki.

Zapobieganie

• Zmiana diety: Unikanie pokarmów bogatych w puryny i alkoholu.
• Utrata wagi: Redukcja masy ciała w przypadku nadwagi lub otyłości.
• Leczenie farmakologiczne: Stosowanie leków obniżających poziom kwasu moczowego we krwi.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena objawów klinicznych.
• Analiza płynu stawowego: Wykrywanie kryształów kwasu moczowego w płynie stawowym.
• Badania obrazowe: RTG, USG, tomografia komputerowa w celu oceny uszkodzeń stawów.

Leczenie

• Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne: Aby złagodzić ból i stan zapalny.
• Leki obniżające poziom kwasu moczowego: Allopurynol, febuksostat.
• Zmiana stylu życia: Dieta niskopurynowa, unikanie alkoholu, utrata wagi.

Podczas ostrego napadu dny stosuje się kolchicynę, niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) lub glikokortykosteroidy, aby szybko złagodzić zapalenie i ból. W profilaktyce kolejnych ataków i kontroli hiperurykemii wykorzystuje się leki obniżające stężenie kwasu moczowego, takie jak allopurynol lub febuksostat. Ważne są zmiany stylu życia: ograniczenie alkoholu (zwłaszcza piwa), spożycia produktów bogatych w puryny (np. czerwonego mięsa, podrobów) i redukcja masy ciała w przypadku otyłości. Regularne kontrole poziomu kwasu moczowego we krwi pomagają dostosować dawki leków i zapobiegać zaostrzeniom. W przypadku zaawansowanych zmian, np. dużych guzków dnawych, konieczne bywają zabiegi chirurgiczne w celu ich usunięcia.

Źródła (Dna Moczanowa):

• Dehlin, M., Jacobsson, L., Roddy, E. (2020) – Global epidemiology of gout: prevalence, incidence, treatment patterns and risk factors (tłum. Globalna epidemiologia dny: częstość występowania, zapadalność, wzorce leczenia i czynniki ryzyka)
• Abdel-Khalek, A., Tariq, A., White, J. A., Cheema, A. R., Dhillon, S., Tiesenga, F. M. (2023) – Atypical Presentation of Gout: A Case Report (tłum. Nietypowa prezentacja dny: opis przypadku)
• Mogensen, M., Deconde, R., Sarikaya, B. (2021) – Spinal gout: Imaging and clinical features (tłum. Dna kręgosłupa: obrazowanie i cechy kliniczne)
• Cohen-Rosenblum, A., Somogyi, J. R., Hynes, K., Guevara, M. (2022) – Orthopaedic Management of Gout (tłum. Zarządzanie ortopedyczne dną)
• Keller, S. F., Mandell, B. (2021) – Management and Cure of Gouty Arthritis (tłum. Leczenie i wyleczenie dny moczanowej)

---

B.3.6.1. Pierwotna dna moczanowa (ang. Primary gout)

Co to jest pierwotna dna moczanowa?

Pierwotna dna moczanowa wynika z wrodzonych zaburzeń przemiany puryn, prowadzących do nadmiernej produkcji lub zmniejszonego wydalania kwasu moczowego. Zazwyczaj rozpoznaje się ją w wieku dorosłym, a czynniki takie jak dieta bogata w puryny, spożycie alkoholu czy otyłość przyspieszają wystąpienie objawów. Napady dny często objawiają się intensywnym bólem, obrzękiem i zaczerwienieniem stawu, szczególnie w nocy. Choroba może być uwarunkowana genetycznie, co oznacza, że pewne mutacje sprzyjają powstawaniu zaburzeń w metabolizmie kwasu moczowego. Nieleczona prowadzi do przewlekłych zmian w stawach i nerkach.

Przyczyny

• Hiperurykemia: Wysokie stężenie kwasu moczowego we krwi, prowadzące do tworzenia kryształów kwasu moczowego w stawach.
• Czynniki genetyczne: Predyspozycje genetyczne mogą zwiększać ryzyko rozwoju dny.
• Dieta: Dieta bogata w puryny (np. mięso, owoce morza) oraz nadmierne spożycie alkoholu.
• Otyłość i nadwaga: Zwiększają ryzyko wystąpienia dny.

Objawy

• Nagły ból stawów: Często pojawia się w nocy, z silnym bólem stawów, zwłaszcza dużego palucha.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Dotknięty staw staje się spuchnięty, ciepły i zaczerwieniony.
• Ograniczenie ruchomości: Staw staje się sztywny i bolesny w ruchu.

Powikłania

• Tofii: Tworzenie się dużych depozytów kryształów kwasu moczowego pod skórą.
• Przewlekłe zapalenie stawów: Może prowadzić do trwałych uszkodzeń stawów.
• Niewydolność nerek: Kwas moczowy może tworzyć kamienie nerkowe i uszkadzać nerki.

Zapobieganie

• Zmiana diety: Unikanie pokarmów bogatych w puryny i alkoholu.
• Utrata wagi: Redukcja masy ciała w przypadku nadwagi lub otyłości.
• Leczenie farmakologiczne: Stosowanie leków obniżających poziom kwasu moczowego we krwi.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena objawów klinicznych.
• Analiza płynu stawowego: Wykrywanie kryształów kwasu moczowego w płynie stawowym.
• Badania obrazowe: RTG, USG, tomografia komputerowa w celu oceny uszkodzeń stawów.

Leczenie

• Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne: Aby złagodzić ból i stan zapalny.
• Leki obniżające poziom kwasu moczowego: Allopurynol, febuksostat.
• Zmiana stylu życia: Dieta niskopurynowa, unikanie alkoholu, utrata wagi.

W leczeniu dny pierwotnej stosuje się strategie zmniejszające stężenie kwasu moczowego we krwi (allopurynol, febuksostat) oraz ograniczające stan zapalny przy ostrych napadach (kolchicyna, NLPZ). Zmiana diety i stylu życia ma kluczowe znaczenie: ograniczenie czerwonego mięsa, owoców morza, alkoholu, a także utrzymanie prawidłowej masy ciała. Regularne badania krwi pozwalają monitorować poziom kwasu moczowego i dostosowywać dawki leków. W profilaktyce nawrotów stosuje się kolchicynę w niskich dawkach lub niewielkie dawki NLPZ. Rokowanie jest dobre, jeśli pacjent przestrzega zaleceń i utrzymuje odpowiednią kontrolę hiperurykemii.

Źródła (Dna Moczanowa Pierwotna):

• Low, Q., Lim, T. H., Hon, S., Jia Low, Q., Woh Wei, M., Cheo, S., Ramlan, A. H. (2022) – Management of gout in the primary care setting (tłum. Leczenie dny w podstawowej opiece zdrowotnej)
• Premanath, M. (2022) – Acute gout – A harbinger for more serious outcome (tłum. Ostra dna – zapowiedź poważniejszych konsekwencji)
• Bradley, A. T., King, C., Cohen-Rosenblum, A., Sculco, P., Landy, D. C. (2020) – Gout in primary total knee arthroplasty: Prevalent but not independently associated with complications (tłum. Dna w pierwotnej całkowitej artroplastyce kolana: powszechna, ale niezależnie związana z powikłaniami)
• Huang, Y. Q., Zhang, Q. B., Zheng, J., Jian, G., Liu, T. H., He, X., Xiao, F., Xiong, Q., Qing, Y. (2021) – POS0136 Roles of autophagy in the pathogenesis of primary gouty arthritis (tłum. Role autofagii w patogenezie pierwotnego zapalenia stawów dny moczanowej)
• Meier, R., Di Gangi, S., Valeri, F., Rosemann, T., Zechmann, S. (2020) – Gout management in Swiss primary care – a retrospective observational study (tłum. Zarządzanie dnę w szwajcarskiej podstawowej opiece zdrowotnej – retrospektywne badanie obserwacyjne)
• Rotaru, L., Groppa, L., Popa, S., Nurseitova, T., Cornea, C. (2022) – Recovery of patients with gout (tłum. Powrót do zdrowia pacjentów z dną moczanową)
• Bajpai, R., Muller, S., Mallen, C., Watson, L., Richette, P., Hider, S., Roddy, E. (2021) – Onset of comorbidities and flare patterns within pre-existing morbidity clusters in people with gout: 5-year primary care cohort study (tłum. Pojawienie się chorób współistniejących i wzorce zaostrzeń w obrębie istniejących wcześniej klastrów chorobowości u osób z dną: 5-letnie badanie kohortowe w podstawowej opiece zdrowotnej)
• Watson, L., Belcher, J., Nicholls, E., Chandratre, P., Blagojevic-Bucknall, M., Hider, S., Lawton, S., Mallen, C., Muller, S., Rome, K., Roddy, E. (2020) – P142 Factors associated with change in health-related quality of life in people living with gout: a three-year prospective cohort study in primary care (tłum. Czynniki związane ze zmianą jakości życia związanej ze zdrowiem u osób żyjących z dną: trzyletnie prospektywne badanie kohortowe w podstawowej opiece zdrowotnej)
• Sedelius, H., Tistad, M., Bergsten, U., Dehlin, M., Iggman, D., Wallin, L., Svärd, A. (2021) – Staff perspectives on existing practice and conditions for nurse-led gout care based on treatment recommendations: a qualitative study in primary health care (tłum. Perspektywy personelu dotyczące istniejącej praktyki i warunków opieki nad pacjentami z dną prowadzonymi przez pielęgniarki na podstawie zaleceń dotyczących leczenia: badanie jakościowe w podstawowej opiece zdrowotnej)
• Gupta, H., Kaur, N., Goswami, K. (2020) – Tophaceous gout in uncorrected cyanotic congenital heart disease (tłum. Dna tofusowa w nieskorygowanej siniczej wrodzonej wadzie serca)

---

B.3.6.2. Wtórna dna moczanowa (ang. Secondary gout)

Co to jest wtórna dna moczanowa?

Wtórna dna moczanowa powstaje wskutek innego stanu chorobowego lub działania leków, które prowadzą do wzrostu poziomu kwasu moczowego w organizmie. Może być następstwem przewlekłej choroby nerek, rozległego rozpadu komórek (np. w białaczkach, po chemioterapii) lub przyjmowania diuretyków tiazydowych. Podobnie jak w przypadku dny pierwotnej, objawem jest ostry napad zapalenia stawu, często dotykający stawu śródstopno-paliczkowego, oraz nawracające ataki w razie braku kontroli. Przebieg bywa bardziej skomplikowany z uwagi na chorobę podstawową, która może ograniczać możliwości leczenia i sprzyjać częstszym zaostrzeniom. Diagnoza wymaga określenia przyczyny wtórnego hiperurykemii, co pozwala na właściwe postępowanie.

Przyczyny

• Przewlekła niewydolność nerek: Zmniejszona zdolność nerek do wydalania kwasu moczowego.
• Choroby nowotworowe: Zwiększony rozpad komórek prowadzący do uwolnienia puryn.
• Leki diuretyczne: Zwiększenie stężenia kwasu moczowego we krwi.
• Alkoholizm: Zaburzenia metaboliczne związane z nadmiernym spożyciem alkoholu.

Objawy

• Nagły ból stawów: Często pojawia się w nocy, z silnym bólem stawów, zwłaszcza dużego palucha.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Dotknięty staw staje się spuchnięty, ciepły i zaczerwieniony.
• Ograniczenie ruchomości: Staw staje się sztywny i bolesny w ruchu.

Powikłania

• Tofii: Tworzenie się dużych depozytów kryształów kwasu moczowego pod skórą.
• Przewlekłe zapalenie stawów: Może prowadzić do trwałych uszkodzeń stawów.
• Niewydolność nerek: Kwas moczowy może tworzyć kamienie nerkowe i uszkadzać nerki.

Zapobieganie

• Zmiana diety: Unikanie pokarmów bogatych w puryny i alkoholu.
• Utrata wagi: Redukcja masy ciała w przypadku nadwagi lub otyłości.
• Leczenie chorób podstawowych: Zarządzanie chorobami, które mogą prowadzić do dny wtórnej.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena objawów klinicznych.
• Analiza płynu stawowego: Wykrywanie kryształów kwasu moczowego w płynie stawowym.
• Badania obrazowe: RTG, USG, tomografia komputerowa w celu oceny uszkodzeń stawów.

Leczenie

• Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne: Aby złagodzić ból i stan zapalny.
• Leki obniżające poziom kwasu moczowego: Allopurynol, febuksostat.
• Zmiana stylu życia: Dieta niskopurynowa, unikanie alkoholu, utrata wagi.

Najważniejsze jest zidentyfikowanie i leczenie przyczyny podwyższonego poziomu kwasu moczowego, np. optymalizacja terapii diuretykami lub wyrównanie czynności nerek. W przypadku ostrych napadów dny postępowanie jest podobne jak w dnie pierwotnej: kolchicyna, NLPZ lub glikokortykosteroidy. Długoterminowo stosuje się leki obniżające kwas moczowy (allopurynol, febuksostat), o ile nie ma przeciwwskazań wynikających z chorób współistniejących. Dieta ubogopurynowa i ograniczenie alkoholu (zwłaszcza piwa) pomagają uniknąć zaostrzeń. Ścisła współpraca z lekarzem prowadzącym i monitorowanie stanu zdrowia pozwalają skutecznie kontrolować chorobę, mimo jej wtórnego charakteru.

Źródła (Dna Moczanowa Wtórna):

• Gheit, Y., Gheit, I. S., Ierulli, J., Mbaga, I. (2023) – Rare Case of Gout Leading to Septic Arthritis, Osteomyelitis, and Septic Shock in an Elderly Patient (tłum. Rzadki przypadek dny prowadzącej do septycznego zapalenia stawów, zapalenia kości i szoku septycznego u starszej pacjentki)
• Premanath, M. (2022) – Acute gout – A harbinger for more serious outcome (tłum. Ostra dna – zapowiedź poważniejszych konsekwencji)
• Subawa, W., Astawa, P., Lie, N., Richard Af, C. S. (2021) – Chronic tophaceous gout arthritis with infected giant podagra on first ray: a case report (tłum. Przewlekłe dna tofusowa z zakażoną gigantyczną podagrą na pierwszym promieniu: opis przypadku)
• Mogensen, M., Deconde, R., Sarikaya, B. (2021) – Spinal gout: Imaging and clinical features (tłum. Dna kręgosłupa: obrazowanie i cechy kliniczne)
• Lai, B., Pang, Z. (2022) – Sepsis complicated with secondary hemophagocytic syndrome induced by giant gouty tophi rupture: A case report (tłum. Sepsa powikłana wtórnym zespołem hemofagocytarnym wywołanym pęknięciem gigantycznych tofusów dnawych: opis przypadku)

---

B.3.6.2.1. Dna moczanowa wywołana ołowiem (ang. Lead-induced gout)

Co to jest dna moczanowa wywołana ołowiem?

Jest to rzadka odmiana dny moczanowej, w której stężenie kwasu moczowego rośnie z powodu przewlekłego zatrucia ołowiem. Dzieje się tak, ponieważ ołów hamuje wydalanie kwasu moczowego przez nerki, sprzyjając kumulacji moczanów w organizmie. Źródłem ołowiu może być woda z rurami ołowianymi, skażone farby czy miejsca pracy z ekspozycją przemysłową. Objawy kliniczne i przebieg choroby przypominają inne formy dny: ostre napady zapalenia stawu, podwyższone stężenie kwasu moczowego i ryzyko tworzenia guzków dnawych. Wykrycie zatrucia ołowiem wymaga specjalistycznych badań (np. oznaczenie poziomu ołowiu we krwi).

Przyczyny

• Zatrucie ołowiem: Długotrwałe narażenie na ołów może prowadzić do podwyższonego stężenia kwasu moczowego we krwi.
• Źródła narażenia: Ołów można znaleźć w starych farbach, rurach, niektórych kosmetykach i zanieczyszczonej wodzie.

Objawy

• Nagły ból stawów: Często pojawia się w nocy, z silnym bólem stawów, zwłaszcza dużego palucha.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Dotknięty staw staje się spuchnięty, ciepły i zaczerwieniony.
• Ograniczenie ruchomości: Staw staje się sztywny i bolesny w ruchu.

Powikłania

• Tofii: Tworzenie się dużych depozytów kryształów kwasu moczowego pod skórą.
• Przewlekłe zapalenie stawów: Może prowadzić do trwałych uszkodzeń stawów.
• Niewydolność nerek: Kwas moczowy może tworzyć kamienie nerkowe i uszkadzać nerki.

Zapobieganie

• Unikanie narażenia na ołów: Eliminacja źródeł narażenia na ołów w środowisku.
• Zmiana diety: Unikanie pokarmów bogatych w puryny i alkoholu.
• Regularne badania: Monitorowanie poziomu ołowiu i kwasu moczowego we krwi.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena objawów klinicznych.
• Analiza płynu stawowego: Wykrywanie kryształów kwasu moczowego w płynie stawowym.
• Badania krwi: Pomiar poziomu kwasu moczowego i ołowiu.

Leczenie

• Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne: Aby złagodzić ból i stan zapalny.
• Leki chelatujące: Stosowanie leków wiążących ołów w organizmie.
• Leki obniżające poziom kwasu moczowego: Allopurynol, febuksostat.

Podstawą postępowania jest zaprzestanie dalszej ekspozycji na ołów i, jeśli to konieczne, terapia chelatująca, by usunąć nadmiar tego metalu z organizmu. W trakcie ostrych ataków dny stosuje się kolchicynę, NLPZ lub sterydy. W profilaktyce nawrotów i kontroli hiperurykemii używa się leków obniżających kwas moczowy (allopurynol, febuksostat), pod warunkiem, że stan nerek na to pozwala. Kluczowa jest zmiana stylu życia: dieta ubogopurynowa, unikanie alkoholu i odpowiednie nawodnienie. Regularne badania pozwalają śledzić poziom ołowiu oraz kwasu moczowego i w razie potrzeby korygować leczenie.

Źródła (Dna Wywołana Ołowiem):

• Zhang, H., Li, H., Green, A. P., Cheema, A. R., Dhillon, S., Tiesenga, F. M. (2021) – Association of low-level environmental exposure to cadmium and lead with gout flare using a cohort study design (tłum. Związek niskiego poziomu narażenia na kadm i ołów z zaostrzeniem dny: badanie kohortowe)
• Pritzker, K., Pritzker, A. R. (2022) – Fine Wine and Gout (tłum. Wino i dna)
• Meier, R., Di Gangi, S., Valeri, F., Rosemann, T., Zechmann, S. (2020) – Gout management in Swiss primary care – a retrospective observational study (tłum. Zarządzanie dnę w szwajcarskiej podstawowej opiece zdrowotnej – retrospektywne badanie obserwacyjne)
• Xu, J., Zhu, X., Hui, R., Xing, Y., Wang, J., Shi, S., Zhang, Y., Zhu, L. (2022) – Associations of metal exposure with hyperuricemia and gout in general adults (tłum. Związki narażenia na metale z hiperurykemią i dną u dorosłych)
• Amjad, Z., Shabbir, S., Mughal, A., Fatima Zeb, T., Amin, R. M., Mirza, T. (2020) – Effect of Ginkgo Biloba Extract (EGb 761) on Lead-induced Nephrotoxicity in Wistar Albino Rats (tłum. Wpływ ekstraktu z Ginkgo Biloba na nefrotoksyczność wywołaną ołowiem u albinosów Wistar)

---

B.3.6.2.2. Dna moczanowa wywołana lekami (ang. Drug-induced gout)

Co to jest dna moczanowa wywołana lekami?

Dna moczanowa wywołana lekami pojawia się w sytuacji, gdy stosowane preparaty farmakologiczne zaburzają metabolizm lub wydalanie kwasu moczowego. Najczęściej są to diuretyki tiazydowe, diuretyki pętlowe czy niektóre leki immunosupresyjne (np. cyklosporyna). Mechanizm polega na zmniejszeniu klirensu kwasu moczowego w nerkach lub nasileniu jego produkcji w organizmie, co prowadzi do hiperurykemii i odkładania kryształów w stawach. Objawy dny są typowe: gwałtowny ból stawu, obrzęk, zaczerwienienie i możliwe epizody nawrotów w miarę kontynuowania leków. Rozpoznanie wymaga powiązania wystąpienia dny z historią przyjmowania określonych środków farmakologicznych.

Przyczyny

• Diuretyki: Zwiększenie wydalania moczu może prowadzić do wzrostu stężenia kwasu moczowego.
• Leki przeciwnowotworowe: Mogą powodować rozpad komórek i uwolnienie dużych ilości puryn.
• Leki immunosupresyjne: Takie jak cyklosporyna, mogą zwiększać ryzyko hiperurykemii.
• Antybiotyki przeciwgruźlicze: Leki takie jak pyrazinamid mogą prowadzić do hiperurykemii.

Objawy

• Nagły ból stawów: Często pojawia się w nocy, z silnym bólem stawów, zwłaszcza dużego palucha.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Dotknięty staw staje się spuchnięty, ciepły i zaczerwieniony.
• Ograniczenie ruchomości: Staw staje się sztywny i bolesny w ruchu.

Powikłania

• Tofii: Tworzenie się dużych depozytów kryształów kwasu moczowego pod skórą.
• Przewlekłe zapalenie stawów: Może prowadzić do trwałych uszkodzeń stawów.
• Niewydolność nerek: Kwas moczowy może tworzyć kamienie nerkowe i uszkadzać nerki.

Zapobieganie

• Zmiana leków: Konsultacja z lekarzem w celu zmiany leków wywołujących hiperurykemię.
• Zmiana diety: Unikanie pokarmów bogatych w puryny i alkoholu.
• Regularne badania: Monitorowanie poziomu kwasu moczowego we krwi.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena objawów klinicznych.
• Analiza płynu stawowego: Wykrywanie kryształów kwasu moczowego w płynie stawowym.
• Badania krwi: Pomiar poziomu kwasu moczowego.

Leczenie

• Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne: Aby złagodzić ból i stan zapalny.
• Leki obniżające poziom kwasu moczowego: Allopurynol, febuksostat.
• Zmiana leków: Zastąpienie leków wywołujących hiperurykemię alternatywnymi terapiami.

Pierwszym krokiem jest rozważenie zmiany lub odstawienia leków wywołujących wzrost kwasu moczowego, o ile jest to możliwe medycznie. W ostrych atakach stosuje się standardowe leczenie przeciwzapalne (kolchicyna, NLPZ, steroidy). W długoterminowej kontroli pomocne są leki obniżające poziom kwasu moczowego, takie jak allopurynol lub febuksostat, choć należy ocenić interakcje z dotychczasowymi terapiami. Modyfikacja diety i redukcja wagi ciała wspierają działanie farmakoterapii. Regularne badania kontrolne pozwalają na wczesne wykrycie wzrostu kwasu moczowego i zapobiegają ostrym napadom.

Źródła (Dna Moczanowa Polekowa):

• Emorinken, A., Ugheoke, A. (2022) – Pyrazinamide-induced acute gouty arthritis: a case report (tłum. Ostre zapalenie stawów wywołane pyrazinamidem: opis przypadku)
• Wang, Y., Zhu, W., Lu, D., Zhang, C., Wang, Y. (2021) – Tetrahydropalmatine attenuates MSU crystal-induced gouty arthritis by inhibiting ROS-mediated NLRP3 inflammasome activation (tłum. Tetrahydropalmatyna łagodzi zapalenie stawów wywołane kryształami MSU poprzez hamowanie aktywacji inflamasomu NLRP3 mediowanego przez ROS)
• Madhi, Z. S., Mehsen, J., Jaber, K. A. S. (2022) – Pharmacological treatment of acute Gout attacks (tłum. Leczenie farmakologiczne ostrych ataków dny moczanowej)
• Klück, V., Jansen, T., Janssen, M., Comarniceanu, A., Efdé, M., Tengesdal, I. W., Schraa, K., Cleophas, M. C., Scribner, C., Skouras, D. B., Marchetti, C., Dinarello, C., Joosten, L. (2020) – Dapansutrile, an oral selective NLRP3 inflammasome inhibitor, for treatment of gout flares: an open-label, dose-adaptive, proof-of-concept, phase 2a trial (tłum. Dapansutrile, doustny selektywny inhibitor inflamasomu NLRP3, w leczeniu ataków dny: otwarte badanie fazy 2a z adaptacją dawki, dowód koncepcji)
• Jiao, X., Song, K., Jiao, X., Li, H., Zeng, L., Zou, K., Zhang, W., Wang, H., Zhang, L. (2023) – Hyperuricaemia, gout and related adverse events associated with antihypertensive drugs: A real-world analysis using the FDA adverse event reporting system (tłum. Hiperurykemia, dna i związane z nimi zdarzenia niepożądane związane z lekami przeciwnadciśnieniowymi: analiza rzeczywistego świata przy użyciu systemu zgłaszania zdarzeń niepożądanych FDA)

---

B.3.6.2.3. Dna moczanowa związana z defektami enzymatycznymi lub innymi dziedzicznymi zaburzeniami (ang. Gouty arthropathy due to enzyme defects or other inherited disorders)

Co to jest dna moczanowa związana z defektami enzymatycznymi lub innymi dziedzicznymi zaburzeniami?

Ta odmiana dny jest wynikiem wrodzonych zaburzeń metabolicznych, które prowadzą do nadmiernej produkcji kwasu moczowego lub upośledzenia jego wydalania. Przykładem może być zespół Lescha-Nyhana (niedobór enzymu HGPRT), w którym występują również zaburzenia neurologiczne i behawioralne. Wskutek tych defektów stężenie kwasu moczowego w surowicy jest zwykle wysokie już w dzieciństwie lub okresie młodzieńczym, co sprzyja wczesnemu występowaniu objawów dny. Napady zapalenia stawów i formowanie guzków dnawych mogą być wyjątkowo ciężkie i pojawiać się w młodym wieku. Rozpoznanie opiera się na wywiadzie rodzinnym, badaniach biochemicznych i często testach genetycznych.

Leczenie

Postępowanie terapeutyczne jest złożone i oprócz standardowych metod leczenia dny (kolchicyna, NLPZ, allopurynol) może wymagać specjalistycznych interwencji związanych z główną chorobą metaboliczną. U niektórych pacjentów skuteczny bywa febuksostat, który obniża produkcję kwasu moczowego, ale decyzja o doborze leku zależy od dokładnego typu defektu enzymatycznego. W ciężkich przypadkach z licznymi guzkami dnawymi rozważa się zabiegi chirurgiczne lub łączenie kilku leków obniżających kwas moczowy. Konieczna jest też ścisła kontrola innych objawów związanych z dziedzicznym zaburzeniem (np. neurologicznych w zespole Lescha-Nyhana). Intensywna opieka wielospecjalistyczna (genetyk, reumatolog, neurolog) poprawia rokowania i pozwala na możliwie najlepsze funkcjonowanie pacjenta.

Co To Jest Podagryczna Choroba Stawów z Powodu Defektów Enzymatycznych (ang. Gouty Arthropathy Due to Enzyme Defects)

Podagryczna choroba stawów z powodu defektów enzymatycznych to forma zapalenia stawów, która wynika z zaburzeń w enzymach odpowiedzialnych za metabolizm kwasu moczowego. Defekty enzymatyczne mogą prowadzić do nagromadzenia kwasu moczowego we krwi i tworzenia się kryształów kwasu moczowego w stawach, co wywołuje bolesne epizody zapalenia.

Przyczyny

• Defekty enzymatyczne: Mutacje genetyczne w enzymach zaangażowanych w metabolizm kwasu moczowego, takich jak hypoksantyna-guanina fosforybozylotransferaza (HGPRT) i fosforybozylopirofosforan syntetaza (PRPS).
• Dziedziczenie: Defekty enzymatyczne mogą być dziedziczone i powodować pierwotną hiperurykemię.

Objawy

• Nagły ból stawów: Często pojawia się w nocy, z silnym bólem stawów, zwłaszcza dużego palucha.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Dotknięty staw staje się spuchnięty, ciepły i zaczerwieniony.
• Ograniczenie ruchomości: Staw staje się sztywny i bolesny w ruchu.

Powikłania

• Tofii: Tworzenie się dużych depozytów kryształów kwasu moczowego pod skórą.
• Przewlekłe zapalenie stawów: Może prowadzić do trwałych uszkodzeń stawów.
• Niewydolność nerek: Kwas moczowy może tworzyć kamienie nerkowe i uszkadzać nerki.

Zapobieganie

• Monitorowanie genetyczne: Badania genetyczne w celu wykrycia defektów enzymatycznych.
• Zmiana diety: Unikanie pokarmów bogatych w puryny i alkoholu.
• Regularne badania: Monitorowanie poziomu kwasu moczowego we krwi.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena objawów klinicznych.
• Analiza płynu stawowego: Wykrywanie kryształów kwasu moczowego w płynie stawowym.
• Badania genetyczne: Identyfikacja mutacji w genach odpowiedzialnych za metabolizm kwasu moczowego.

Leczenie

• Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne: Aby złagodzić ból i stan zapalny.
• Leki obniżające poziom kwasu moczowego: Allopurynol, febuksostat.
• Leczenie genetyczne: Potencjalne terapie celowane na naprawę defektów enzymatycznych.

Źródła (Podagryczna Choroba Stawów z Powodu Defektów Enzymatycznych):

• Weaver, J., Vina, E., Munk, P., Klauser, A., Elifritz, J., Taljanovic, M. (2021) – Gouty Arthropathy: Review of Clinical Manifestations and Treatment, with Emphasis on Imaging (tłum. Podagryczna choroba stawów: przegląd objawów klinicznych i leczenia, z naciskiem na obrazowanie)
• Wang, W., Pang, J., Ha, E. H., Zhou, M., Li, Z., Tian, S., Li, H., Hu, Q. (2020) – Development of novel NLRP3-XOD dual inhibitors for the treatment of gout (tłum. Rozwój nowych podwójnych inhibitorów NLRP3-XOD w leczeniu dny moczanowej)
• Huang, Y. Q., Zhang, Q. B., Zheng, J., Jian, G., Liu, T. H., He, X., Xiao, F., Xiong, Q., Qing, Y. (2021) – POS0136 Roles of autophagy in the pathogenesis of primary gouty arthritis (tłum. Role autofagii w patogenezie pierwotnego zapalenia stawów dny moczanowej)
• Shi, L., Liang, T., Yang, F., Zhu, F., Liu, J., Jiang, J., Wu, X., Chen, A. S., Yuan, D., Liang, X. (2020) – Matrix Metalloproteinase-3 induces proteoglycan degradation in gouty arthritis model (tłum. Metaloproteinaza-3 macierzy indukuje degradację proteoglikanów w modelu zapalenia stawów dny moczanowej)
• Hao, K., Jiang, W., Zhou, M., Li, H., Chen, Y., Jiang, F., Hu, Q. (2020) – Targeting BRD4 prevents acute gouty arthritis by regulating pyroptosis (tłum. Celowanie w BRD4 zapobiega ostrym zapaleniom stawów dny poprzez regulację pyroptozy)

Co To Jest Podagryczna Artropatia z Powodu Zaburzeń Dziedzicznych (ang. Gouty Arthropathy Due to Inherited Disorders)

Podagryczna artropatia z powodu zaburzeń dziedzicznych to forma zapalenia stawów wywołana przez wrodzone defekty metaboliczne, które prowadzą do podwyższenia poziomu kwasu moczowego we krwi. Te genetyczne zaburzenia mogą powodować nadmierne wytwarzanie kwasu moczowego lub zmniejszoną zdolność organizmu do jego eliminacji, co prowadzi do odkładania się kryształów kwasu moczowego w stawach.

Przyczyny

• Mutacje genetyczne: Defekty w genach odpowiedzialnych za metabolizm kwasu moczowego, takie jak SLC2A9, ABCG2, ENPP1, i ANKH.
• Dziedziczenie: Choroby dziedziczone, które wpływają na metabolizm kwasu moczowego.

Objawy

• Nagły ból stawów: Często pojawia się w nocy, z silnym bólem stawów, zwłaszcza dużego palucha.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Dotknięty staw staje się spuchnięty, ciepły i zaczerwieniony.
• Ograniczenie ruchomości: Staw staje się sztywny i bolesny w ruchu.

Powikłania

• Tofii: Tworzenie się dużych depozytów kryształów kwasu moczowego pod skórą.
• Przewlekłe zapalenie stawów: Może prowadzić do trwałych uszkodzeń stawów.
• Niewydolność nerek: Kwas moczowy może tworzyć kamienie nerkowe i uszkadzać nerki.

Zapobieganie

• Monitorowanie genetyczne: Badania genetyczne w celu wykrycia defektów enzymatycznych.
• Zmiana diety: Unikanie pokarmów bogatych w puryny i alkoholu.
• Regularne badania: Monitorowanie poziomu kwasu moczowego we krwi.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena objawów klinicznych.
• Analiza płynu stawowego: Wykrywanie kryształów kwasu moczowego w płynie stawowym.
• Badania genetyczne: Identyfikacja mutacji w genach odpowiedzialnych za metabolizm kwasu moczowego.

Leczenie

• Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne: Aby złagodzić ból i stan zapalny.
• Leki obniżające poziom kwasu moczowego: Allopurynol, febuksostat.
• Leczenie genetyczne: Potencjalne terapie celowane na naprawę defektów enzymatycznych.

Źródła (Podagryczna Artropatia z Powodu Zaburzeń Dziedzicznych):

• Weaver, J., Vina, E., Munk, P., Klauser, A., Elifritz, J., Taljanovic, M. (2021) – Gouty Arthropathy: Review of Clinical Manifestations and Treatment, with Emphasis on Imaging (tłum. Podagryczna choroba stawów: przegląd objawów klinicznych i leczenia, z naciskiem na obrazowanie)
• Avram, C., Drăgoi, R., Bojincă, M., Popoviciu, H., Avram, C. A. (2022) – Heritability of crystal related arthropathies (tłum. Dziedziczność krystalicznych artropatii)
• Shi, L., Liang, T., Yang, F., Zhu, F., Liu, J., Jiang, J., Wu, X., Chen, A. S., Yuan, D., Liang, X. (2020) – Matrix Metalloproteinase-3 induces proteoglycan degradation in gouty arthritis model (tłum. Metaloproteinaza-3 macierzy indukuje degradację proteoglikanów w modelu zapalenia stawów dny moczanowej)
• Lohitha Malipeddi, Shanmuganadan, K., Kanna, S. (2020) – Unusual Presentation of Gout (tłum. Nietypowa prezentacja dny)
• Wang, W., Pang, J., Ha, E. H., Zhou, M., Li, Z., Tian, S., Li, H., Hu, Q. (2020) – Development of novel NLRP3-XOD dual inhibitors for the treatment of gout (tłum. Rozwój nowych podwójnych inhibitorów NLRP3-XOD w leczeniu dny moczanowej)

---

B.3.6.3. Dna moczanowa bez określenia, czy pierwotna, czy wtórna (ang. Gout without specification whether primary or secondary)

Co to jest dna moczanowa bez określenia, czy pierwotna, czy wtórna?

Jest to diagnoza stosowana w sytuacjach, gdy pacjent prezentuje kliniczne i biochemiczne cechy dny (np. hiperurykemia, napadowe zapalenia stawów), lecz nie udało się jednoznacznie ustalić, czy ma charakter pierwotny, czy wtórny. Często bywa nadawana na wczesnym etapie diagnozy, zanim przeprowadzi się wszystkie niezbędne badania w kierunku przyczyn metabolicznych czy chorób współistniejących. Pacjent może mieć epizody typowych napadów dnawego zapalenia stawów, z klasycznym bólem i obrzękiem jednego stawu (najczęściej palucha) lub kilku stawów. Z czasem, w miarę gromadzenia informacji o stanie zdrowia i historii chorób, diagnoza może zostać doprecyzowana. Bez względu na etiologię, przebieg choroby i objawy kliniczne pozostają podobne.

Leczenie

Podstawowe zasady leczenia nie różnią się od standardowego postępowania w dnie moczanowej: kontrola hiperurykemii, leczenie ostrych napadów i zapobieganie nawrotom. W ostrych epizodach stosuje się kolchicynę, NLPZ lub sterydy dostawowe. Profilaktyka długoterminowa obejmuje leki obniżające stężenie kwasu moczowego (allopurynol, febuksostat), pod warunkiem wykluczenia przeciwwskazań. Zmiana diety i stylu życia (redukcja spożycia alkoholu i żywności bogatej w puryny) pozostaje kluczowa w zapobieganiu napadom. W miarę postępu diagnostyki możliwe jest ustalenie bardziej precyzyjnej przyczyny dny (pierwotnej lub wtórnej) i dostosowanie terapii do indywidualnych potrzeb pacjenta.

---

B.3.6.3.1. Dna guzkowa (ang. Tophaceous gout)

Co to jest dna guzkowa (tofaczowa)?

Tofaczowa (guzkowa) postać dny moczanowej wyróżnia się obecnością tzw. tophi – guzków złożonych z krystalicznych złogów moczanu sodu otoczonych tkanką zapalną. Zmiany te najczęściej lokalizują się na uszach, palcach rąk i stóp, a także w okolicy stawów i ścięgien. Dna tofaczowa pojawia się zwykle w przebiegu długo trwającej, niewystarczająco kontrolowanej hiperurykemii, gdy poziom kwasu moczowego pozostaje wysoki przez wiele lat. Guzki mogą być bolesne, ale często są zauważalne jako zgrubienia pod skórą, stanowiąc znak zaawansowania choroby. Nieleczone złogi mogą ulegać owrzodzeniu i doprowadzać do poważnych deformacji stawów.

Przyczyny

• Przewlekła hiperurykemia: Długotrwałe wysokie stężenie kwasu moczowego we krwi prowadzące do tworzenia się kryształów kwasu moczowego.
• Nieodpowiednie leczenie dny: Brak leczenia lub niewłaściwe leczenie dny może prowadzić do powstania guzków tophaceous.
• Choroby metaboliczne i genetyczne: Niektóre zaburzenia metaboliczne i genetyczne mogą zwiększać ryzyko rozwoju dny guzkowej.

Objawy

• Guzki tophi: Tworzenie się dużych, twardych guzków w tkankach miękkich, szczególnie wokół stawów.
• Ból stawów: Przewlekły ból stawów, często nasilający się podczas ruchu.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Stawy stają się spuchnięte, ciepłe i zaczerwienione.

Powikłania

• Uszkodzenie stawów: Trwałe uszkodzenia stawów i ograniczenie ich funkcji.
• Zakażenia: Guzki tophi mogą ulec zakażeniu, prowadząc do poważnych komplikacji.
• Niewydolność nerek: Kwas moczowy może tworzyć kamienie nerkowe i uszkadzać nerki.

Zapobieganie

• Regularne leczenie: Stosowanie leków obniżających poziom kwasu moczowego, takich jak allopurynol.
• Zmiana diety: Unikanie pokarmów bogatych w puryny i alkoholu.
• Monitorowanie zdrowia: Regularne badania kontrolne poziomu kwasu moczowego we krwi.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena objawów klinicznych i palpacja guzków tophi.
• Analiza płynu stawowego: Wykrywanie kryształów kwasu moczowego w płynie stawowym.
• Badania obrazowe: RTG, USG, tomografia komputerowa w celu oceny uszkodzeń stawów i obecności guzków tophi.

Leczenie

• Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne: Aby złagodzić ból i stan zapalny.
• Leki obniżające poziom kwasu moczowego: Allopurynol, febuksostat.
• Chirurgiczne usuwanie guzków tophi: W przypadku poważnych uszkodzeń stawów lub zakażeń.

Oprócz standardowego postępowania przeciwdnawego (obniżanie stężenia kwasu moczowego, leczenie ostrych napadów), w tofaczowej postaci dny szczególnego znaczenia nabiera ścisła kontrola hiperurykemii. Preparaty takie jak allopurynol czy febuksostat stosowane są w odpowiednio wysokich dawkach, dążąc do utrzymania kwasu moczowego na możliwie niskim poziomie (poniżej 5–6 mg/dl). U pacjentów z dużymi lub bolesnymi tophi bywa konieczne chirurgiczne ich usunięcie, zwłaszcza jeśli ograniczają ruchomość lub wywołują uszkodzenia tkanek. Zmiana stylu życia (dieta, ograniczenie alkoholu) i regularne badania kontrolne pozostają kluczowe w zapobieganiu dalszemu odkładaniu się kryształów. Przy osiągnięciu stabilnej normourykemii możliwe jest stopniowe zmniejszenie masy istniejących tophi i poprawa stanu stawów.

Źródła (Dna Guzkowa):

• Hovra Zahoor, Ronak Patel, Jessica El-bahri (2022) – Ulcerated Tophaceous Gout (tłum. Owrzodzona dna guzkowa)
• C. Hsu, Chieh-Cheng Hsu, Re-Wen Wu, Chung-Cheng Huang, Ying-Chou Chen (2022) – Interplay between fat, muscle, bone mass, and osteophytes and risk for tophaceous gout (tłum. Wpływ tkanki tłuszczowej, mięśniowej, masy kostnej i osteofitów na ryzyko dny guzkowej)
• S. P. Gan, M. Zain, S. Ch’ng, H. Hassan, Wan Farzihan Wan Adib, Anizah Muzaid, I. Lau, H. Yusoof, A. Rosman, H. Baharuddin (2023) – Associated Factors of Tophaceous Gout: A Study Involving 20 Primary Care Clinics in an Urbanized State in Malaysia (tłum. Czynniki związane z dną guzkową: badanie przeprowadzone w 20 przychodniach podstawowej opieki zdrowotnej w zurbanizowanym stanie w Malezji)
• H. Gupta, N. Kaur, K. Goswami (2020) – Tophaceous gout in uncorrected cyanotic congenital heart disease (tłum. Dna guzkowa w nieskorygowanej siniczej wrodzonej wadzie serca)
• S. Pradhan, R. Sinha, Preeti Sharma, Upasna Sinha (2020) – Atypical Cutaneous Presentation of Chronic Tophaceous Gout: A Case Report (tłum. Nietypowa skórna prezentacja przewlekłej dny guzkowej: opis przypadku)

---

B.3.7. Niektóre określone krystaliczne choroby stawów (ang. Certain specified crystal arthropathies)

Co to są niektóre określone krystaliczne choroby stawów?

Pod tą nazwą kryją się artropatie związane z odkładaniem różnych typów kryształów, nie ograniczające się jedynie do kwasu moczowego, jak w dnie. Mogą to być kryształy pirofosforanu wapnia (CPPD), hydroksyapatytu czy inne rzadziej występujące. Schorzenia te prowadzą do przewlekłego lub nawracającego zapalenia stawów i mogą imitować różne postacie reumatoidalnego lub zwyrodnieniowego zapalenia stawów. Kluczową rolę w diagnostyce odgrywa analiza płynu stawowego pod mikroskopem polaryzacyjnym, gdzie można uwidocznić specyficzne kryształy. Objawy chorób krystalicznych obejmują ból, zaczerwienienie, obrzęk i ograniczenie ruchomości stawu.

Przyczyny

• Odkładanie kryształów: Monosodium urate (gout), calcium pyrophosphate dihydrate (pseudogout), hydroxyapatite (choroba hydroksyapatytowa).
• Czynniki genetyczne: Dziedziczne skłonności do nadprodukcji kwasu moczowego lub zaburzenia metabolizmu wapnia.
• Choroby metaboliczne: Zaburzenia metaboliczne prowadzące do nadmiernego tworzenia kryształów.

Objawy

• Ból stawów: Asymetryczny ból stawów, obrzęk, ograniczona ruchomość.
• Zapalenie stawów: Zaczerwienienie, ciepło i obrzęk stawów.
• Tworzenie guzków: Tworzenie się twardych guzków w tkankach miękkich (tophi).

Powikłania

• Uszkodzenie stawów: Trwałe uszkodzenia i ograniczenie funkcji stawów.
• Niewydolność nerek: Tworzenie kamieni nerkowych i uszkodzenia nerek w przypadku dny moczanowej.
• Zakażenia: Guzki tophi mogą ulec zakażeniu.

Zapobieganie

• Zmiana diety: Unikanie pokarmów bogatych w puryny i alkoholu.
• Regularne leczenie: Stosowanie leków obniżających poziom kwasu moczowego i regulujących metabolizm wapnia.
• Monitorowanie zdrowia: Regularne badania kontrolne poziomu kwasu moczowego i wapnia we krwi.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena objawów klinicznych i palpacja guzków tophi.
• Analiza płynu stawowego: Wykrywanie kryształów w płynie stawowym.
• Badania obrazowe: RTG, USG, tomografia komputerowa w celu oceny uszkodzeń stawów i obecności guzków tophi.

Leczenie

• Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne: Aby złagodzić ból i stan zapalny.
• Leki obniżające poziom kwasu moczowego: Allopurynol, febuksostat.
• Chirurgiczne usuwanie guzków tophi: W przypadku poważnych uszkodzeń stawów lub zakażeń.

Terapia zależy od rodzaju kryształów i nasilenia objawów zapalnych. W ostrych epizodach zapalenia zazwyczaj stosuje się leki przeciwzapalne (NLPZ, kolchicynę lub sterydy), podobnie jak w leczeniu dny. Utrzymanie ruchomości stawu i zapobieganie dalszemu niszczeniu struktur wspomaga regularna rehabilitacja. W niektórych postaciach, np. przy odkładaniu hydroksyapatytu w ścięgnach, stosuje się metody fizykalne (fala uderzeniowa) lub artroskopowe usuwanie depozytów. W przypadkach przewlekłych kluczowe jest kontrolowanie czynników sprzyjających tworzeniu kryształów, np. zaburzeń gospodarki wapniowo-fosforanowej.

Źródła (Krystaliczne Choroby Stawów):

• Roddy, E., Doherty, M. (2020) – Crystal-related arthropathies (tłum. Krystaliczne choroby stawów)
• Canenguez Benitez, J. S. (2021) – Acute Management of Crystal-Induced Arthropathies: an Overview (tłum. Ostre zarządzanie krystalicznymi chorobami stawów: przegląd)
• Avram, C., Drăgoi, R., Bojincă, M., Popoviciu, H., Avram, C. A. (2022) – Heritability of crystal related arthropathies (tłum. Dziedziczność krystalicznych artropatii)
• Tamborrini, G., Hügle, T., Ricci, V., Filippou, G. (2023) – Ultrasound imaging in crystal arthropathies: a pictorial review (tłum. Obrazowanie ultrasonograficzne w krystalicznych artropatiach: przegląd obrazowy)
• Filippucci, E., Reginato, A., Thiele, R. (2020) – Imaging of crystalline arthropathy in 2020 (tłum. Obrazowanie krystalicznych artropatii w 2020 roku)

---

B.3.7.1. Choroba odkładania pirofosforanu wapnia (ang. Calcium pyrophosphate dehydrate deposition disease)

Co to jest choroba odkładania pirofosforanu wapnia?

Choroba ta, znana też jako chondrokalcynoza czy pseudodna, polega na tworzeniu złogów kryształów pirofosforanu wapnia (CPPD) w chrząstkach stawowych i tkankach okołostawowych. Objawy kliniczne mogą przypominać napady dny moczanowej lub zwyrodnieniowe zapalenie stawów. Najczęściej zajęte są stawy kolanowe i nadgarstki, choć może wystąpić w innych miejscach. W badaniu płynu stawowego pod mikroskopem polaryzacyjnym stwierdza się charakterystyczne kryształy CPPD, które różnią się kształtem i dwójłomnością od moczanów. Część chorych nie odczuwa objawów, a zmiany wykrywa się przypadkowo w badaniach radiologicznych.

Przyczyny

• Choroby metaboliczne: Zaburzenia takie jak hemochromatoza, hiperparatyroidyzm, hipofosfatemia, hipomagnezemia i niedoczynność tarczycy mogą zwiększać ryzyko odkładania kryształów.
• Dziedziczenie: Niektóre formy CPPD mogą być dziedziczone i związane z mutacjami genetycznymi wpływającymi na metabolizm wapnia i pirofosforanu.
• Wiek: Starsi dorośli są bardziej narażeni na rozwój CPPD.

Objawy

• Ból stawów: Nagły ból stawów, szczególnie w kolanach, nadgarstkach, barkach i biodrach.
• Zapalenie stawów: Obrzęk, zaczerwienienie i ciepło w dotkniętych stawach.
• Ograniczona ruchomość: Stawy mogą stać się sztywne i trudne do poruszania.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów: Może prowadzić do trwałych uszkodzeń stawów i ograniczenia ich funkcji.
• Osteoartroza: CPPD może współistnieć z osteoartrozą, nasilając jej objawy.

Zapobieganie

• Leczenie chorób metabolicznych: Kontrolowanie chorób podstawowych, które mogą prowadzić do CPPD.
• Monitorowanie zdrowia: Regularne badania kontrolne poziomu wapnia i pirofosforanu we krwi.
• Zmiana stylu życia: Utrzymywanie zdrowej diety i unikanie czynników ryzyka.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena objawów klinicznych.
• Analiza płynu stawowego: Wykrywanie kryształów dwuwodnego pirofosforanu wapnia w płynie stawowym.
• Badania obrazowe: RTG, USG, tomografia komputerowa w celu oceny obecności i lokalizacji kryształów.

Leczenie

• Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne: Aby złagodzić ból i stan zapalny.
• Leki obniżające poziom kwasu moczowego: Choć nie zawsze stosowane w CPPD, mogą być używane, jeśli współistnieje dna moczanowa.
• Leki zmniejszające stan zapalny: Kolchicyna, kortykosteroidy i niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ).

W ostrych atakach pseudodny stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne, kolchicynę lub krótkotrwałą terapię glikokortykosteroidami (doustnie bądź dostawowo). Przy przewlekłym przebiegu choroby pomocne może być stosowanie małych dawek kolchicyny profilaktycznie, by zapobiegać zaostrzeniom. Rehabilitacja i fizjoterapia wspierają utrzymanie zakresu ruchu i siły mięśniowej wokół stawów objętych zmianami. Jeśli występują powikłania, takie jak destrukcja stawu lub duże zwapnienia, rozważa się zabiegi chirurgiczne (artroskopia, protezoplastyka). Konieczne bywa wykluczenie chorób sprzyjających powstawaniu CPPD (np. nadczynność przytarczyc) i ich leczenie, co może ograniczać progresję odkładania kryształów.

Źródła (Choroba Depozycji Kryształów Pirofosforanu Wapnia):

• Lee, J., Lee, S., Bae, J. (2020) – Calcium pyrophosphate dihydrate crystal deposition disease involving the ligamentum flavum of the cervical spine with intense enhancement on MRI: A case report (tłum. Choroba depozycji kryształów dwuwodnego pirofosforanu wapnia obejmująca więzadło żółte kręgosłupa szyjnego z intensywnym wzmocnieniem w MRI: opis przypadku)
• Loro, L., Bjørnland, T. (2020) – Calcium pyrophosphate deposition disease: A case report with bilateral involvement of the temporomandibular joints and concurrence of psoriatic arthritis (tłum. Choroba depozycji pirofosforanu wapnia: opis przypadku z obustronnym zajęciem stawów skroniowo-żuchwowych i współistniejącym łuszczycowym zapaleniem stawów)
• Chakravorty, A., Murambi, R. T., Cherukuri, R. K. (2021) – Intradural calcium pyrophosphate dihydrate deposition disease: case report (tłum. Choroba depozycji kryształów dwuwodnego pirofosforanu wapnia wewnątrzrdzeniowa: opis przypadku)
• Williams, C. J., Rosenthal, A. (2021) – Pathogenesis of calcium pyrophosphate deposition disease (tłum. Patogeneza choroby depozycji pirofosforanu wapnia)
• Parperis, K., Papachristodoulou, E., Kakoullis, L., Rosenthal, A. (2020) – Management of calcium pyrophosphate crystal deposition disease: A systematic review (tłum. Zarządzanie chorobą depozycji kryształów pirofosforanu wapnia: przegląd systematyczny)

---

B.3.7.2. Choroba odkładania hydroksyapatytu (ang. Hydroxyapatite deposition disease)

Co to jest choroba odkładania hydroksyapatytu?

Choroba ta związana jest z odkładaniem drobnych kryształów hydroksyapatytu (składnika mineralnego kości) w ścięgnach, więzadłach i stawach. Często spotykanym przykładem jest zwapnienie stożka rotatorów w stawie barkowym, prowadzące do zespołu bolesnego barku. Kryształy hydroksyapatytu są trudne do wykrycia w rutynowym badaniu mikroskopowym płynu stawowego, dlatego diagnozę stawia się głównie na podstawie badań obrazowych (RTG, USG). Objawy obejmują ból, szczególnie przy ruchu, oraz ograniczenie zakresu ruchomości; w fazach zapalnych może wystąpić obrzęk i zaczerwienienie. W niektórych przypadkach choroba przebiega bezobjawowo, a zmiany są odkrywane przypadkowo.

Przyczyny

• Zaburzenia metaboliczne: Czynniki metaboliczne i biochemiczne mogą przyczyniać się do odkładania kryształów.
• Uszkodzenia tkanek: Mikrourazy lub poważniejsze urazy mogą inicjować proces odkładania kryształów.
• Czynniki genetyczne: Genetyczne predyspozycje mogą wpływać na rozwój choroby.

Objawy

• Ból stawów: Ostry lub przewlekły ból stawów, często nasilający się w nocy.
• Zapalenie stawów: Obrzęk, zaczerwienienie i ciepło w dotkniętych stawach.
• Ograniczona ruchomość: Stawy mogą stać się sztywne i trudne do poruszania.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów: Może prowadzić do trwałych uszkodzeń stawów i ograniczenia ich funkcji.
• Niewłaściwe rozpoznanie: Objawy HADD mogą być mylone z infekcjami lub nowotworami.

Zapobieganie

• Leczenie chorób metabolicznych: Kontrolowanie zaburzeń podstawowych, które mogą prowadzić do HADD.
• Unikanie urazów: Ochrona stawów przed uszkodzeniami.
• Monitorowanie zdrowia: Regularne badania kontrolne poziomu wapnia i fosforanów we krwi.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena objawów klinicznych.
• Analiza płynu stawowego: Wykrywanie kryształów hydroksyapatytu w płynie stawowym.
• Badania obrazowe: RTG, USG, tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny w celu oceny obecności i lokalizacji kryształów.

Leczenie

• Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne: Aby złagodzić ból i stan zapalny.
• Fizykoterapia: Ćwiczenia wzmacniające i rozciągające mięśnie wokół stawów.
• Chirurgiczne usuwanie kryształów: W przypadku poważnych uszkodzeń stawów lub ciężkiego stanu zapalnego.

Postępowanie w ostrych stanach zapalnych obejmuje leczenie przeciwbólowe i przeciwzapalne (NLPZ, sterydy), a także fizjoterapię. W przypadku zwapnień w ścięgnach (np. barku) pomocna bywa fala uderzeniowa (ESWT) czy zastrzyki celowane pod kontrolą USG, które pomagają rozbić złogi. U pacjentów z dużymi lub nawracającymi zmianami wykonuje się artroskopowe usunięcie złogów hydroksyapatytu. Rehabilitacja ma na celu poprawę siły mięśniowej i elastyczności, co ogranicza ryzyko nawrotów zapalenia. Częste kontrolne badania obrazowe pozwalają ocenić dynamikę zwapnień i skuteczność podjętych interwencji.

Źródła (Choroba Depozycji Kryształów Hydroksyapatytu):

• Hegazi, T. (2023) – Hydroxyapatite Deposition Disease: A Comprehensive Review of Pathogenesis, Radiological Findings, and Treatment Strategies (tłum. Choroba depozycji kryształów hydroksyapatytu: kompleksowy przegląd patogenezy, wyników radiologicznych i strategii leczenia)
• Kapoor, T., Kapoor, A., Kapoor, A., Kapoor, A., Kapoor, R. (2023) – Hydroxyapatite deposition disease – Think beyond the shoulder!! A case series with unusual sites of involvement (tłum. Choroba depozycji hydroksyapatytu – Pomyśl poza barkiem!! Seria przypadków z nietypowymi miejscami zaangażowania)
• Goller, S., Hesse, N., Dürr, H., Ricke, J., Schmitt, R. (2021) – Hydroxyapatite deposition disease of the wrist with intraosseous migration to the lunate bone (tłum. Choroba depozycji hydroksyapatytu nadgarstka z wewnątrzkostnym przemieszczaniem do kości księżycowatej)
• Chua, E., Shah, D. (2021) – Hydroxyapatite crystal deposition disease around the hip: a rare cause of piriformis syndrome and ischiofemoral impingement (tłum. Choroba depozycji kryształów hydroksyapatytu wokół biodra: rzadka przyczyna zespołu mięśnia gruszkowatego i konfliktu ischiofemoralnego)
• Bernier, D. S., Marteau, É., Roulet, S., Antar, H., Triki, A., Laulan, J., Bacle, G. (2021) – Hydroxyapatite deposits of the hand and wrist: a diagnosis not to be ignored (tłum. Złogi hydroksyapatytu w dłoni i nadgarstku: diagnoza, której nie można ignorować)

---

B.3.7.3. Chondrokalcynoza (ang. Chondrocalcinosis)

Co to jest chondrokalcynoza?

Chondrokalcynoza to termin opisujący widoczne na zdjęciach RTG zwapnienia w chrząstce stawowej, często związane z odkładaniem się kryształów pirofosforanu wapnia (CPPD). Może przebiegać bezobjawowo lub powodować epizody zapalenia stawu, nazywane pseudodną. Zazwyczaj zmiany dotyczą stawów kolanowych, nadgarstkowych i stawów kręgosłupa, gdzie widać charakterystyczne linijne zwapnienia w chrząstce. Chondrokalcynoza może być związana z wiekiem, zaburzeniami metabolicznymi (np. nadczynność przytarczyc) lub występować rodzinnie. W praktyce stanowi głównie wykładnik radiologiczny, nie zawsze korelujący z objawami klinicznymi.

Przyczyny

• Zaburzenia metaboliczne: Czynniki metaboliczne mogą prowadzić do nadmiernego odkładania kryształów.
• Dziedziczenie: Niektóre formy chondrokalcynozy mogą być dziedziczone i związane z mutacjami genetycznymi.
• Wiek: Starsi dorośli są bardziej narażeni na rozwój chondrokalcynozy.

Objawy

• Ból stawów: Nagły lub przewlekły ból stawów, zwłaszcza w kolanach, nadgarstkach, biodrach i barkach.
• Zapalenie stawów: Obrzęk, zaczerwienienie i ciepło w dotkniętych stawach.
• Ograniczona ruchomość: Stawy mogą stać się sztywne i trudne do poruszania.

Powikłania

• Przewlekłe zapalenie stawów: Może prowadzić do trwałych uszkodzeń stawów i ograniczenia ich funkcji.
• Niewłaściwe rozpoznanie: Objawy chondrokalcynozy mogą być mylone z innymi chorobami stawów, takimi jak reumatoidalne zapalenie stawów.

Zapobieganie

• Leczenie chorób metabolicznych: Kontrolowanie zaburzeń podstawowych, które mogą prowadzić do chondrokalcynozy.
• Unikanie urazów: Ochrona stawów przed uszkodzeniami.
• Monitorowanie zdrowia: Regularne badania kontrolne poziomu wapnia i pirofosforanu we krwi.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena objawów klinicznych.
• Analiza płynu stawowego: Wykrywanie kryształów pirofosforanu wapnia w płynie stawowym.
• Badania obrazowe: RTG, USG, tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny w celu oceny obecności i lokalizacji kryształów.

Leczenie

• Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne: Aby złagodzić ból i stan zapalny.
• Fizykoterapia: Ćwiczenia wzmacniające i rozciągające mięśnie wokół stawów.
• Chirurgiczne usuwanie kryształów: W przypadku poważnych uszkodzeń stawów lub ciężkiego stanu zapalnego.

Samo wykrycie zwapnień w chrząstce nie wymaga leczenia, jeśli nie towarzyszą temu objawy zapalne. W razie wystąpienia ostrej pseudodny postępowanie jest takie samo jak przy innych artropatiach krystalicznych: leki przeciwzapalne (NLPZ, kolchicyna) lub sterydy. Kontrola i leczenie ewentualnych chorób współistniejących (np. nadczynności przytarczyc, hemochromatozy) mogą ograniczyć progresję chondrokalcynozy. Regularna aktywność fizyczna i fizjoterapia wzmacniają stawy i mogą zmniejszać dolegliwości bólowe w przypadku przewlekłego zapalenia. W rzadkich sytuacjach, gdy zmiany są masywne i powodują znaczne ograniczenie ruchomości, rozważa się interwencje chirurgiczne (artroskopia czyszcząca).

Źródła (Chondrokalcynoza):

• I. Willekens, Abdallah Fares, L. Lenchik, H. Devos, M. Shahabpour, M. De Maeseneer (2020) – Prevalence of chondrocalcinosis in the temporomandibular joint in patients with chondrocalcinosis of the knee or wrist (tłum. Prewalencja chondrokalcynozy w stawie skroniowo-żuchwowym u pacjentów z chondrokalcynozą kolana lub nadgarstka)
• Serena Brontoladi, S. Sembronio, A. Tel, A. Lazzarotto, M. Robiony (2020) – A case report of chondrocalcinosis of the temporomandibular joint: Surgical management and literature review (tłum. Opis przypadku chondrokalcynozy stawu skroniowo-żuchwowego: Zarządzanie chirurgiczne i przegląd literatury)
• H. Ferjani, D. Ben Nessib, K. Maatallah, W. Triki, D. Kaffel, W. Hamdi (2020) – Unusual localization of chondrocalcinosis: The sternoclavicular joint: Case report and review of the literature (tłum. Nietypowa lokalizacja chondrokalcynozy: Staw mostkowo-obojczykowy: Opis przypadku i przegląd literatury)
• Martin Krekeler, X. Baraliakos, S. Tsiami, J. Braun (2021) – POS1145: Prevalence of chondrocalcinosis in patients with inflammatory rheumatic diseases – frequently found in patients with rheumatoid arthritis and vice versa (tłum. Prewalencja chondrokalcynozy u pacjentów z zapalnymi chorobami reumatycznymi – często spotykana u pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów i vice versa)
• F. Meyer, A. Dittmann, U. Kornak, Maria Herbster, T. Pap, C. Lohmann, J. Bertrand (2021) – Chondrocytes From Osteoarthritic and Chondrocalcinosis Cartilage Represent Different Phenotypes (tłum. Chondrocyty z chrząstki osteoartrotycznej i chondrokalcynozy reprezentują różne fenotypy)

---

B.3.8. Niektóre określone zapalne choroby stawów (ang. Certain specified inflammatory arthropathies)

Co to są niektóre określone zapalne choroby stawów?

Pod tym terminem grupuje się różne, mniej typowe lub rzadsze choroby zapalne stawów, charakteryzujące się specyficznymi cechami klinicznymi czy etiologicznymi. Mogą obejmować jednostki wynikające z czynników środowiskowych (np. niedoboru mikroelementów), genetycznych bądź autoimmunologicznych. Przebieg bywa przewlekły z zaostrzeniami, a obraz kliniczny może imitować inne, bardziej znane zapalne choroby stawów, takie jak RZS czy spondyloartropatie. Kluczowe dla rozpoznania są szczegółowy wywiad, badania laboratoryjne i obrazowe oraz wykluczenie powszechniejszych przyczyn zapaleń stawów. Ze względu na rzadkość występowania, proces diagnostyczny bywa trudny, a leczenie należy prowadzić w wyspecjalizowanych ośrodkach.

Leczenie

Podstawą terapii jest kontrola stanu zapalnego i zapobieganie uszkodzeniom stawów, co zwykle obejmuje stosowanie leków przeciwzapalnych i immunosupresyjnych (w tym DMARDs, a przy ciężkim przebiegu – biologicznych). Zależnie od etiologii, może być konieczne korygowanie niedoborów (np. mikroelementów), leczenie współistniejących chorób endokrynologicznych lub unikanie konkretnych czynników środowiskowych. Rehabilitacja i fizjoterapia są kluczowe w utrzymaniu sprawności i przeciwdziałaniu ograniczeniom ruchomości. W niektórych przypadkach rozważa się leczenie chirurgiczne, np. wymianę stawu czy artroskopię, gdy zmiany są zaawansowane. Stały nadzór reumatologiczny jest nieodzowny, by modyfikować terapię zależnie od dynamiki choroby i ewentualnych działań niepożądanych.

---

B.3.8.1. Choroba Kashin-Becka (ang. Kashin-Beck disease)

Co to jest choroba Kashin-Becka?

Choroba Kashin-Becka to rzadkie, przewlekłe schorzenie układu mięśniowo-szkieletowego, występujące przede wszystkim na obszarach endemicznych w Azji, zwłaszcza w północno-wschodnich Chinach, Tybecie i Syberii. Charakteryzuje się zaburzeniami wzrostu chrząstki stawowej i nasad kości długich, prowadząc do deformacji stawów i karłowatości. Główną przyczynę wiąże się z niedoborami selenu w diecie, potencjalnie w połączeniu z toksycznymi substancjami w zanieczyszczonej żywności lub wodzie. Pacjenci skarżą się na bóle stawów, sztywność oraz upośledzenie ruchomości, co w dłuższej perspektywie prowadzi do niepełnosprawności. Zwykle choroba rozpoczyna się u dzieci w wieku szkolnym, wpływając na ich wzrost i rozwój fizyczny.

Przyczyny

• Niedobór selenu: Selen jest niezbędnym mikroelementem, którego brak może prowadzić do uszkodzenia chrząstek.
• Zanieczyszczenie żywności: Ziarna zanieczyszczone mykotoksynami mogą przyczyniać się do rozwoju choroby.
• Genetyczne predyspozycje: Mutacje genetyczne mogą zwiększać ryzyko zachorowania.

Objawy

• Deformacje stawów: Skrócenie palców, deformacje stawów, obrzęk i ból.
• Ograniczona ruchomość: Sztywność stawów, trudności w poruszaniu się.
• Niski wzrost: Zatrzymanie wzrostu u dzieci.

Powikłania

• Trwałe uszkodzenie stawów: Może prowadzić do znacznego ograniczenia funkcji stawów.
• Inwalidztwo: Poważne deformacje mogą prowadzić do niepełnosprawności.

Zapobieganie

• Suplementacja selenem: Regularne przyjmowanie selenu w diecie.
• Kontrola jakości żywności: Zapobieganie zanieczyszczeniom ziarna mykotoksynami.
• Monitorowanie zdrowia: Regularne badania kontrolne w regionach endemicznych.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena objawów klinicznych.
• Badania obrazowe: RTG, USG, tomografia komputerowa w celu oceny uszkodzeń stawów.
• Badania genetyczne: Identyfikacja mutacji genetycznych związanych z chorobą.

Leczenie

• Suplementacja selenem: Aby złagodzić objawy i poprawić stan zdrowia.
• Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne: Aby złagodzić ból i stan zapalny.
• Fizykoterapia: Ćwiczenia wzmacniające i rozciągające mięśnie wokół stawów.
• Chirurgia: W poważnych przypadkach może być konieczna operacja korekcyjna stawów.

Najważniejszym elementem terapii jest zapobieganie i korekta niedoborów żywieniowych, zwłaszcza selenu, poprzez suplementację lub wzbogacenie diety. W łagodzeniu dolegliwości stosuje się leczenie przeciwzapalne i przeciwbólowe, a rehabilitacja pomaga utrzymać ruchomość stawów i siłę mięśni. W przypadku znacznych deformacji lub uszkodzeń stawów może być konieczna interwencja ortopedyczna, np. osteotomie korygujące czy endoprotezoplastyka w skrajnych sytuacjach. Regularna kontrola rozwoju dzieci i wczesne wychwytywanie objawów pozwalają na wdrożenie odpowiedniej diety i suplementacji, ograniczając postęp choroby. W regionach endemicznych istotne jest również poprawianie warunków rolniczych i jakości wody, aby zmniejszyć ryzyko choroby na poziomie populacyjnym.

Źródła (Choroba Kashin-Becka):

• Kewei Wang, Jun Yu, Hui Liu, Yunqi Liu, Ning Liu, Yanhong Cao, Xufeng Zhang, Dianjun Sun (2020) – Endemic Kashin-Beck disease: A food-sourced osteoarthropathy (tłum. Endemiczna choroba Kashin-Becka: osteoartropatia wywołana żywnością)
• Kewei Wang, Jun Yu, Dianjun Sun (2023) – Cold weather and Kashin-Beck disease (tłum. Zimna pogoda a choroba Kashin-Becka)
• Yueming Dai, Can Jian, Xiaofeng Wang, X. Dai (2021) – Comprehensive expression profiles of mRNAs, lncRNAs and miRNAs in Kashin-Beck disease identified by RNA-sequencing (tłum. Kompleksowe profile ekspresji mRNA, lncRNA i miRNA w chorobie Kashin-Becka zidentyfikowane metodą sekwencjonowania RNA)
• Yanan Zhang, Xiaoli Wei, Chunxia Cao, F. Yu, Wenrong Li, Guang-hui Zhao, Haiyan Wei, Feng’e Zhang, P. Meng, Shiquan Sun, M. Lammi, Xiong Guo (2021) – Identifying discriminative features for diagnosis of Kashin-Beck disease among adolescents (tłum. Identyfikacja wyróżniających się cech do diagnostyki choroby Kashin-Becka u nastolatków)
• Y. Ning, Sijie Chen, Feiyu Zhang, Yanli Liu, Fei Chen, Shujin Li, Chaowei Wang, Yifan Wu, Y. Gong, Minhan Hu, Ruitian Huang, Xiong Guo, Lei Yang, Xi Wang (2022) – The alteration of urinary metabolomics profiles in Kashin-Beck disease in a three consecutive year study (tłum. Zmiana profili metabolomiki moczu w chorobie Kashin-Becka w trzyletnim badaniu)

---

B.3.8.2. Zabarwione kosmkowo-guzkowe zapalenie błony maziowej (ang. Pigmented villonodular synovitis)

Co to jest zabarwione kosmkowo-guzkowe zapalenie błony maziowej?

Jest to rzadkie schorzenie o charakterze rozrostowym, w którym w błonie maziowej stawu (najczęściej kolanowego lub biodrowego) dochodzi do nadmiernej proliferacji komórek i tworzenia się guzków oraz kosmków. Zmiana ta jest zwykle łagodna, lecz może prowadzić do poważnych uszkodzeń struktury stawu z powodu destrukcyjnego nacieku. Pacjenci zgłaszają bóle stawów, obrzęk oraz czasami blokowanie się stawu, a w badaniach obrazowych widoczne są charakterystyczne ogniska o intensywności związanej z obecnością hemosyderyny (barwienia). Dokładna przyczyna rozwoju choroby nie jest w pełni wyjaśniona, choć sugeruje się udział mechanizmów genetycznych i zapalnych. Nieleczone barwione kosmkowo-guzkowe zapalenie błony maziowej może doprowadzić do nieodwracalnych zmian stawowych i ograniczeń ruchu.

Przyczyny

• Nieznane etiologie: Dokładne przyczyny PVNS pozostają niejasne, choć podejrzewa się przewlekłe zapalenie lub mikrourazy jako potencjalne czynniki wyzwalające.
• Genetyczne predyspozycje: W niektórych przypadkach mogą być zaangażowane mutacje genetyczne.

Objawy

• Ból stawów: Ból i ograniczenie ruchomości stawu.
• Obrzęk i ciepło: Staw staje się obrzmiały, ciepły i tkliwy.
• Zaczerwienienie: Możliwe zaczerwienienie nad dotkniętym stawem.
• Ograniczenie ruchomości: Znaczące ograniczenie zakresu ruchu stawu.

Powikłania

• Zniszczenie stawu: Nieleczone PVNS może prowadzić do artretycznego zwyrodnienia i znacznego deficytu lokomotorycznego.
• Nawrót choroby: PVNS może nawracać nawet po leczeniu.

Zapobieganie

• Brak specyficznych środków zapobiegawczych: Ze względu na nieznaną etiologię, specyficzne środki zapobiegawcze nie są dostępne. Regularne monitorowanie i szybkie leczenie są kluczowe.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena kliniczna objawów.
• Rezonans magnetyczny (MRI): Kluczowy dla diagnozy, ukazuje charakterystyczne cechy PVNS.
• Biopsja: Potwierdzenie diagnozy za pomocą badania histopatologicznego.

Leczenie

• Chirurgiczne usunięcie zmiany: Synowektomia, czyli usunięcie zmienionej błony maziowej, jest podstawowym leczeniem.
• Terapia adjuwantowa: Radioterapia może być stosowana po operacji w celu zmniejszenia ryzyka nawrotu.

Podstawą terapii jest usunięcie patologicznie zmienionej błony maziowej, zwykle za pomocą zabiegu artroskopowego lub w razie konieczności metody otwartej, by całkowicie wyłyżeczkować zmiany rozrostowe. W cięższych przypadkach lub przy nawrotach, dodatkowo rozważa się radioterapię lokalną (synowektomia radioizotopowa) lub radioterapię zewnętrzną. Po zabiegu pacjent przechodzi rehabilitację, obejmującą ćwiczenia poprawiające zakres ruchu i wzmacniające mięśnie wokół stawu. Stała kontrola obrazowa (MRI, RTG) jest wskazana, ponieważ choroba ma tendencję do nawrotów. W sytuacjach zaawansowanych zmian i zniszczenia powierzchni stawowych konieczne bywa zastosowanie endoprotezoplastyki.

Źródła (Zabarwione Kosmkowo-Guzkowe Zapalenie Błony Maziowej):

• Hovra Zahoor, Ronak Patel, Jessica El-bahri (2022) – Ulcerated Tophaceous Gout (tłum. Owrzodzona dna guzkowa)
• Teresa Cordero García, Patricia Pisonero Alonso, Ricardo López Martos (2023) – Transglenoidal Approach in Pigmented Villonodular Synovitis of the Temporomandibular Joint (tłum. Podejście transglenoidalne w zabarwionym kosmkowo-guzkowym zapaleniu błony maziowej stawu skroniowo-żuchwowego)
• A. Ebrahimpour, M. Sadighi, Meisam Jafari Kafiabadi, M. Chehrassan, F. Biglari (2020) – Pigmented Villonodular Synovitis Arising from Calcaneocuboid Joint in an Army Staff: A Case Report (tłum. Zabarwione kosmkowo-guzkowe zapalenie błony maziowej wywodzące się ze stawu piętowo-sześciennego u żołnierza: opis przypadku)
• Charles J. Sullivan, S. Eustace, E. Kavanagh (2020) – Pigmented Villonodular Synovitis of the Hip Joint: Three Cases Demonstrating Characteristic MRI Features (tłum. Zabarwione kosmkowo-guzkowe zapalenie błony maziowej stawu biodrowego: Trzy przypadki demonstrujące charakterystyczne cechy MRI)
• Tingting Hao, Xiaoliang Xiong, Libo Wang, Xue Shi, Yinlong Zhao (2021) – 99mTc-MDP 3-Phase Bone Imaging in 3 Cases of Pigmented Villonodular Synovitis (tłum. 99mTc-MDP 3-fazowe obrazowanie kości w 3 przypadkach zabarwionego kosmkowo-guzkowego zapalenia błony maziowej)

---

B.3.8.3. Reumatyzm palindromiczny (ang. Palindromic rheumatism)

Co to jest reumatyzm palindromiczny?

Reumatyzm palindromiczny to rzadka, napadowa choroba zapalna stawów, w której występują przemijające epizody zapalenia, trwające od kilku godzin do kilku dni. W czasie ataku pojawia się silny ból, obrzęk i zaczerwienienie w obrębie jednego lub kilku stawów, po czym objawy całkowicie ustępują, nie pozostawiając trwałych uszkodzeń. Napady mogą nawracać w nieregularnych odstępach czasu i dotyczą najczęściej stawów rąk, nadgarstków, kolan czy stóp. U części pacjentów po latach rozpoznaje się reumatoidalne zapalenie stawów, co sugeruje, że reumatyzm palindromiczny może być wczesną postacią RZS. Diagnostyka bywa trudna ze względu na krótkotrwałe objawy i wykluczenie innych chorób reumatycznych jest kluczowe.

Przyczyny

• Autoimmunologiczne mechanizmy: Autoimmunologiczne procesy odgrywają kluczową rolę, co jest potwierdzone obecnością charakterystycznych przeciwciał.
• Czynniki genetyczne: Mutacje genetyczne, takie jak w genie MEFV, mogą predysponować do rozwoju PR.
• Infekcje wirusowe: Infekcje, w tym SARS-CoV-2, mogą wywoływać lub nasilać objawy PR.

Objawy

• Ból stawów: Ostry ból w jednym lub kilku stawach, trwający od kilku godzin do kilku dni.
• Obrzęk i ciepło: Staw staje się obrzmiały, ciepły i tkliwy.
• Zaczerwienienie: Możliwe zaczerwienienie nad dotkniętym stawem.
• Nawracające ataki: Ataki występują okresowo, z okresami bezobjawowymi.

Powikłania

• Przejście w RA: U około 50% pacjentów PR rozwija się w przewlekłe zapalenie stawów, głównie RA.
• Zniszczenie stawu: W przypadkach, gdy PR przechodzi w RA, może dojść do trwałych uszkodzeń stawów.

Zapobieganie

• Wczesne leczenie: Skuteczne leczenie może pomóc w zapobieganiu przejściu PR w RA.
• Monitorowanie zdrowia: Regularne badania kontrolne w celu wczesnego wykrycia zmian.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena objawów klinicznych.
• Badania serologiczne: Testy na obecność przeciwciał anty-CCP i czynnik reumatoidalny (RF).
• Badania obrazowe: USG i rezonans magnetyczny mogą pomóc w ocenie stanu stawów.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: NLPZ i kolchicyna w celu łagodzenia objawów.
• Leki immunosupresyjne: DMARD, takie jak hydroksychlorochina i metotreksat, mogą pomóc w kontrolowaniu choroby.
• Terapia biologiczna: Leki biologiczne, takie jak abatacept, mogą być stosowane w przypadkach opornych na leczenie konwencjonalne.

W trakcie napadu stosuje się leki przeciwzapalne (NLPZ) lub kolchicynę, aby złagodzić ból i przyspieszyć ustąpienie objawów. W przypadku częstych nawrotów bądź silnie nasilonych ataków można rozważyć krótkotrwałą terapię glikokortykosteroidami. Niektórzy pacjenci odnoszą korzyści z wprowadzenia leków modyfikujących przebieg choroby (DMARDs), takich jak hydroksychlorochina lub metotreksat, szczególnie gdy istnieje wysokie ryzyko przejścia w RZS. Ważna jest obserwacja i regularne wizyty kontrolne w poradni reumatologicznej, by wcześnie uchwycić ewentualne przejście w reumatoidalne zapalenie stawów. Rehabilitacja w okresach bezobjawowych pomaga w utrzymaniu siły mięśniowej i elastyczności stawów.

Źródła (Reumatyzm Palindromiczny):

• Sanmartí, R., Haro, I., Cañete, J. (2021) – Palindromic rheumatism: a unique and enigmatic entity with a complex relationship with rheumatoid arthritis (tłum. Reumatyzm palindromiczny: unikalna i enigmatyczna jednostka chorobowa z złożoną relacją z reumatoidalnym zapaleniem stawów)
• Ben-Chetrit, E., Ben-Chetrit, E. (2021) – Palindromic rheumatism following COVID-19 infection evolved to rheumatoid arthritis after COVID-19 reinfection (tłum. Reumatyzm palindromiczny po infekcji COVID-19 rozwinięty w reumatoidalne zapalenie stawów po ponownej infekcji COVID-19)
• Noor, A., Ishaq, A., Noor, F., Younis, T., Abbas, A., Jalal, F., Samad, R., Mumtaz, S., Jabeen, F. (2021) – Palindromic Rheumatism: Biology and Treatment Options (tłum. Reumatyzm palindromiczny: Biologia i opcje leczenia)
• Qupp, S. K., Zeidan, S. F., Ghneim, H. M., Makhlouf, R. S., Najajrah, A. M., Muslih, A. S., Fkheidah, S. J., Kawasmi, A. Y. (2023) – Palindromic Rheumatism Improved After Bariatric Surgery: A Case Report (tłum. Poprawa reumatyzmu palindromicznego po operacji bariatrycznej: opis przypadku)
• Chowdhury, R., Shuweihdi, F., Sidhu, N., Duquenne, L., Garcia-Montoya, L., Nam, J., Di Matteo, A., Harnden, K., Emery, P., Mankia, K. (2023) – POS0484: HIGH ANTI-CCP LEVEL AND FEMALE GENDER ARE ASSOCIATED WITH PROGRESSION TO PERSISTENT ARTHRITIS IN PATIENTS WITH PALINDROMIC RHEUMATISM; RESULTS OF A UK PROSPECTIVE COHORT STUDY (tłum. Wysoki poziom anty-CCP i płeć żeńska są związane z progresją do przewlekłego zapalenia stawów u pacjentów z reumatyzmem palindromicznym; wyniki brytyjskiego badania kohortowego)

---

B.3.8.4. Przemijające zapalenie błony maziowej (ang. Transient synovitis)

Co to jest przemijające zapalenie błony maziowej?

Przemijające zapalenie błony maziowej to łagodna, samoograniczająca się choroba stawu, najczęściej występująca u dzieci, dotykająca zwykle stawu biodrowego. Objawia się nagłym bólem w pachwinie lub w udzie, niekiedy z ograniczeniem ruchomości i utykaniem. Często wywołane jest niedawną infekcją wirusową dróg oddechowych lub pokarmowych, a mechanizm zapalny wynika z reaktywnej odpowiedzi immunologicznej. Choroba zazwyczaj ustępuje w ciągu kilku dni do dwóch tygodni, bez trwałych następstw dla stawu. Diagnoza bywa trudna, ponieważ konieczne jest wykluczenie groźniejszych przyczyn bólu biodra, takich jak septyczne zapalenie stawu czy choroba Perthesa.

Przyczyny

• Nieznane etiologie: Dokładne przyczyny TS nie są znane, choć podejrzewa się infekcje wirusowe i niewielkie urazy jako potencjalne czynniki wyzwalające.
• Infekcje wirusowe: Niektóre przypadki mogą być związane z infekcjami wirusowymi górnych dróg oddechowych.
• Immunologiczne reakcje: Autoimmunologiczne procesy mogą odgrywać rolę w rozwoju TS.

Objawy

• Ból stawów: Ostry ból w biodrze, który może promieniować do kolana.
• Ograniczona ruchomość: Trudności w poruszaniu dotkniętym stawem, zwłaszcza po okresie bezruchu.
• Obrzęk i ciepło: Możliwe obrzmienie i ciepło w okolicy stawu.

Powikłania

• Nawrót choroby: Chociaż TS zwykle ustępuje samoistnie, może nawracać.
• Przejście w poważniejsze schorzenia: W rzadkich przypadkach TS może być mylone z bardziej poważnymi schorzeniami, takimi jak septyczne zapalenie stawów.

Zapobieganie

• Brak specyficznych środków zapobiegawczych: Ze względu na nieznaną etiologię, specyficzne środki zapobiegawcze nie są dostępne. Regularne monitorowanie i szybkie leczenie są kluczowe.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena kliniczna objawów.
• Badania obrazowe: USG i MRI mogą pomóc w różnicowaniu TS od innych schorzeń.
• Badania krwi: Wykluczenie innych przyczyn, takich jak infekcje bakteryjne.

Leczenie

• Odpoczynek i ograniczenie aktywności: Unikanie obciążania dotkniętego stawu.
• Leki przeciwzapalne: NLPZ w celu złagodzenia bólu i stanu zapalnego.
• Fizykoterapia: Wzmacnianie i rozciąganie mięśni wokół stawu po ustąpieniu objawów.

Terapia obejmuje głównie odpoczynek, ograniczenie obciążeń stawu oraz stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) w celu złagodzenia bólu i skrócenia czasu zapalenia. W niektórych przypadkach zaleca się krótkotrwałe chodzenie o kulach lub ortezę odciążającą staw biodrowy. Regularne kontrole lekarskie są ważne, aby upewnić się, że stan rzeczywiście ma charakter przejściowy i nie przechodzi w cięższe schorzenia (np. w jałową martwicę głowy kości udowej). W większości przypadków objawy ustępują bez konieczności inwazyjnych zabiegów, a powrót do pełnej sprawności jest szybki. Jednakże, jeśli ból i ograniczenie ruchomości się nasilają, konieczna jest ponowna ocena w kierunku innych jednostek chorobowych.

Źródła (Przejściowe Zapalenie Błony Maziowej):

• Sanmartí, R., Haro, I., Cañete, J. (2021) – Palindromic rheumatism: a unique and enigmatic entity with a complex relationship with rheumatoid arthritis (tłum. Reumatyzm palindromiczny: unikalna i enigmatyczna jednostka chorobowa z złożoną relacją z reumatoidalnym zapaleniem stawów)
• Ben-Chetrit, E., Ben-Chetrit, E. (2021) – Palindromic rheumatism following COVID-19 infection evolved to rheumatoid arthritis after COVID-19 reinfection (tłum. Reumatyzm palindromiczny po infekcji COVID-19 rozwinięty w reumatoidalne zapalenie stawów po ponownej infekcji COVID-19)
• Noor, A., Ishaq, A., Noor, F., Younis, T., Abbas, A., Jalal, F., Samad, R., Mumtaz, S., Jabeen, F. (2021) – Palindromic Rheumatism: Biology and Treatment Options (tłum. Reumatyzm palindromiczny: Biologia i opcje leczenia)
• Qupp, S. K., Zeidan, S. F., Ghneim, H. M., Makhlouf, R. S., Najajrah, A. M., Muslih, A. S., Fkheidah, S. J., Kawasmi, A. Y. (2023) – Palindromic Rheumatism Improved After Bariatric Surgery: A Case Report (tłum. Poprawa reumatyzmu palindromicznego po operacji bariatrycznej: opis przypadku)
• Chowdhury, R., Shuweihdi, F., Sidhu, N., Duquenne, L., Garcia-Montoya, L., Nam, J., Di Matteo, A., Harnden, K., Emery, P., Mankia, K. (2023) – POS0484: HIGH ANTI-CCP LEVEL AND FEMALE GENDER ARE ASSOCIATED WITH PROGRESSION TO PERSISTENT ARTHRITIS IN PATIENTS WITH PALINDROMIC RHEUMATISM; RESULTS OF A UK PROSPECTIVE COHORT STUDY (tłum. Wysoki poziom anty-CCP i płeć żeńska są związane z progresją do przewlekłego zapalenia stawów u pacjentów z reumatyzmem palindromicznym; wyniki brytyjskiego badania kohortowego)

---

B.3.8.5. Przerywany wodniak stawu (ang. Intermittent hydrarthrosis)

Co to jest przerywany wodniak stawu?

Przerywany wodniak (hydrartroza) stawu to rzadka dolegliwość, w której w stawie (najczęściej kolanowym) okresowo gromadzi się nadmierna ilość płynu stawowego. Epizody objawiają się obrzękiem i umiarkowanym bólem bądź uczuciem rozpierania w stawie, trwając zwykle od kilku dni do paru tygodni, po czym samoistnie ustępują. Przyczyna nie jest do końca poznana, ale przypuszcza się, że może mieć charakter idiopatyczny lub być związaną z zaburzeniami regulacji zapalnej. Brak towarzyszącego procesu destrukcyjnego chrząstki odróżnia tę chorobę od przewlekłych zapaleń stawów, a pacjenci nie doświadczają zwykle deformacji czy upośledzenia funkcji stawu. Rozpoznanie wymaga wykluczenia innych przyczyn wysięków, takich jak infekcje, choroby reumatyczne czy urazy.

Przyczyny

• Nieznane etiologie: Dokładne przyczyny hydrartrozy przerywanej pozostają nieznane, choć podejrzewa się mechanizmy autoimmunologiczne.
• Genetyczne predyspozycje: Polimorfizmy genów, takie jak MEFV, mogą być związane z rozwojem tej choroby.

Objawy

• Ból stawów: Ostry ból w dotkniętym stawie, najczęściej kolanie.
• Obrzęk i ciepło: Staw staje się obrzmiały i ciepły.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w poruszaniu dotkniętym stawem.

Powikłania

• Nawrót choroby: Hydrartroza przerywana może nawracać wielokrotnie przez całe życie pacjenta.
• Przejście w inne choroby reumatyczne: W niektórych przypadkach może prowadzić do rozwoju innych chorób reumatycznych.

Zapobieganie

• Brak specyficznych środków zapobiegawczych: Ze względu na nieznaną etiologię, specyficzne środki zapobiegawcze nie są dostępne. Monitorowanie zdrowia i leczenie objawów są kluczowe.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena kliniczna objawów.
• Badania obrazowe: MRI i USG mogą pomóc w wykluczeniu innych schorzeń stawów.
• Badania genetyczne: Mogą pomóc w identyfikacji polimorfizmów związanych z chorobą.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne: NLPZ i kolchicyna mogą łagodzić objawy.
• Leki immunosupresyjne: DMARD mogą być stosowane w celu kontrolowania choroby w przypadkach o cięższym przebiegu.
• Fizykoterapia: Ćwiczenia wzmacniające i rozciągające mięśnie wokół stawów.

W większości przypadków leczenie jest objawowe, polegające na odpoczynku i ograniczeniu aktywności w czasie epizodu wysięku. Stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), które pomagają złagodzić ból i zmniejszyć obrzęk. Jeśli płynu stawowego jest bardzo dużo, lekarz może wykonać punkcję w celu jego usunięcia, co przynosi szybką ulgę. Długotrwała farmakoterapia czy inwazyjne zabiegi zwykle nie są konieczne, gdyż choroba ma charakter samoograniczający i nie wywołuje trwałych uszkodzeń stawu. Regularna obserwacja ma jednak znaczenie, aby wykluczyć przejście w inny rodzaj zapalenia stawów lub pojawienie się urazów mechanicznych.

Źródła (Hydrartroza Przerywana):

• Asmell Ramos Cabrera, Mayelin Martinez, Rainier Paulino, Yamilet Hinojosa, Kehinde O Oduntani, Onyia Onyema, Jennifer Shallop (2023) – Intermittent Hydrarthrosis, Rare, Unknown, Underdiagnosed and Forgotten: First report in Gambia (tłum. Hydrartroza przerywana, rzadka, nieznana, niediagnozowana i zapomniana: pierwszy raport z Gambii)
• Yumi Tani, T. Kishi, T. Miyamae, M. Kawamoto, Y. Kawaguchi, A. Taniguchi, H. Yamanaka (2020) – The evaluation of gene polymorphisms associated with autoinflammatory syndrome in patients with palindromic rheumatism complicated by intermittent hydrarthrosis (tłum. Ocena polimorfizmów genów związanych z zespołem autozapalnym u pacjentów z reumatyzmem palindromicznym skomplikowanym przez hydrartrozę przerywaną)
• Sunmin Park, B. K. Shin (2021) – Intermittent fasting with a high-protein diet mitigated osteoarthritis symptoms by increasing lean body mass and reducing inflammation in osteoarthritic rats with Alzheimer’s disease-like dementia (tłum. Przerywany post z dietą wysokobiałkową łagodzi objawy osteoartrozy przez zwiększenie masy mięśniowej i zmniejszenie stanu zapalnego u szczurów z osteoartrozą i demencją podobną do choroby Alzheimera)
• T. Tsukada, Masamitsu Tanaka, Y. Miyazaki, Y. Nishiura, T. Yamashita, M. Kishikawa (2020) – A case of unilateral shoulder joint hydrarthrosis with wild-type amyloidogenic transthyretin amyloidosis (tłum. Przypadek jednostronnej hydrartrozy stawu barkowego z amyloidozą amyloidogenną typu dzikiego)
• H. Philpott, T. Birmingham, R. Pinto, C. Primeau, D. Arsenault, B. Lanting, Yayuan Zhu, C. Appleton (2021) – Synovitis Is Associated With Constant Pain in Knee Osteoarthritis: A Cross-sectional Study of OMERACT Knee Ultrasound Scores (tłum. Zapalenie błony maziowej jest związane z ciągłym bólem w osteoartrozie kolana: przekrojowe badanie ocen OMERACT ultrasonografii kolana)

---

B.3.9. Obwodowe zapalenie stawów kręgosłupa (spondyloartropatia obwodowa) (ang. Peripheral spondyloarthritis)

Co to jest obwodowe zapalenie stawów kręgosłupa?

Obwodowa spondyloartropatia to grupa zapalnych chorób stawów kręgosłupa, w których dominują objawy w stawach obwodowych, a nie tylko w kręgosłupie czy stawach krzyżowo-biodrowych. Dotyczy to głównie stawów kończyn, np. kolan, kostek, nadgarstków, oraz może obejmować zapalenie przyczepów ścięgnistych (entezopatia). Często współistnieje z innymi cechami spondyloartropatii, takimi jak łuszczyca, zapalne choroby jelit lub dodatni antygen HLA-B27. Pacjenci odczuwają ból, obrzęk i sztywność stawów, czasem występuje ograniczenie ruchomości i epizody nasilonego zapalenia. Przebieg bywa przewlekły, z okresami zaostrzeń i remisji.

Przyczyny

• Genetyczne predyspozycje: Obecność genu HLA-B27 zwiększa ryzyko rozwoju pSpA.
• Czynniki środowiskowe: Infekcje oraz przewlekłe stany zapalne mogą wywoływać chorobę.
• Czynniki immunologiczne: Autoimmunologiczne reakcje mogą prowadzić do zapalenia stawów.

Objawy

• Ból stawów: Przewlekły ból, zwłaszcza w stawach obwodowych.
• Obrzęk i ciepło: Stawy stają się obrzmiałe, ciepłe i tkliwe.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w poruszaniu stawami, zwłaszcza po okresach bezruchu.
• Daktylitis: Obrzęk całego palca, często zwanego „palcem kiełbasianym”.

Powikłania

• Zniszczenie stawów: Może prowadzić do trwałych uszkodzeń i deformacji stawów.
• Obniżona jakość życia: Przewlekły ból i ograniczenia ruchowe mogą znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie.

Zapobieganie

• Wczesna diagnoza i leczenie: Skuteczniejsze zarządzanie chorobą na wczesnym etapie może zapobiegać powikłaniom.
• Zdrowy styl życia: Regularne ćwiczenia i zdrowa dieta mogą pomóc w zarządzaniu objawami.

Diagnostyka

• Badanie fizykalne: Ocena kliniczna objawów.
• Badania obrazowe: RTG, MRI i USG w celu oceny uszkodzeń stawów i stanów zapalnych.
• Badania laboratoryjne: Testy na obecność markerów zapalnych i przeciwciał.

Leczenie

• Leki przeciwzapalne i przeciwbólowe: Aby złagodzić ból i stan zapalny.
• Leki biologiczne: Leki takie jak inhibitory TNF i IL-17 mogą być skuteczne w kontrolowaniu choroby.
• Fizykoterapia: Ćwiczenia wzmacniające i rozciągające mięśnie wokół stawów.
• Chirurgia: W poważnych przypadkach może być konieczna operacja korekcyjna stawów.

Leczenie obwodowej spondyloartropatii ma na celu kontrolę stanu zapalnego, zapobieganie uszkodzeniom stawów i utrzymanie sprawności. Stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), glikokortykosteroidy (doodstawowo lub doustnie) w zaostrzeniach oraz leki modyfikujące (np. sulfasalazynę, metotreksat) w przypadku bardziej agresywnych form choroby. Coraz częściej sięga się też po terapie biologiczne (inhibitory TNF, inhibitory interleukiny-17), zwłaszcza gdy leczenie konwencjonalne nie przynosi oczekiwanej poprawy. Rehabilitacja, w tym ćwiczenia rozciągające i wzmacniające, pozwala zachować pełen zakres ruchu w zajętych stawach. Regularne kontrole u reumatologa i ewentualne wsparcie ortopedyczne (np. ortezy) mogą poprawić jakość życia pacjenta i spowolnić postęp choroby.

Źródła (Spondyloartropatia Peryferyjna):

• Carron, P., De Craemer, A., Van den Bosch, F. E. (2020) – Peripheral spondyloarthritis: a neglected entity—state of the art (tłum. Spondyloartropatia peryferyjna: zaniedbana jednostka chorobowa – stan wiedzy)
• De Craemer, A., Renson, T., Deroo, L., Van Praet, L., Cypers, H., Varkas, G., Joos, R., Devinck, M., Gyselbrecht, L., Peene, I., Thevissen, K., Costantino, F., D’Agostino, M., Lenaerts, J., Carron, P., Van den Bosch, F. E., Elewaut, D. (2021) – Peripheral manifestations are major determinants of disease phenotype and outcome in new onset spondyloarthritis (tłum. Manifestacje peryferyjne są głównymi determinantami fenotypu choroby i wyniku w nowym początku spondyloartropatii)
• Braun, J., Sieper, J. (2020) – Spondyloarthritis and related conditions (tłum. Spondyloartropatia i powiązane schorzenia)
• López-Medina, C., Moltó, A., Sieper, J., Duruöz, T., Kiltz, U., Elzorkany, B., Hajjaj-Hassouni, N., Burgos-Vargas, R., Maldonado-Cocco, J., Ziadé, N., Gavali, M., Navarro-Compán, V., Luo, S., Monti, S., Tae-Jong, K., Kishimoto, M., Pimentel-Santos, F., Gu, J., Schiotis, R., van Gaalen, F. V., Géher, P., Magrey, M., Ibáñez Vodnizza, S. E., Bautista-Molano, W., Maksymowych, W., Machado, P., Landewé, R., van der Heijde, D. M., Dougados, M. (2021) – Prevalence and distribution of peripheral musculoskeletal manifestations in spondyloarthritis including psoriatic arthritis: results of the worldwide, cross-sectional ASAS-PerSpA study (tłum. Częstość występowania i rozmieszczenie peryferyjnych objawów mięśniowo-szkieletowych w spondyloartropatii, w tym łuszczycowego zapalenia stawów: wyniki międzynarodowego, przekrojowego badania ASAS-PerSpA)
• Coates, L., Tillett, W. (2021) – How Should We Measure Peripheral Spondyloarthritis? (tłum. Jak powinniśmy mierzyć spondyloartropatię peryferyjną?)

---

B.4. Niektóre określone zaburzenia stawów lub deformacje kończyn (ang. Certain specified joint disorders or deformities of limbs)

Co to są niektóre określone zaburzenia stawów lub deformacje kończyn?

Pod tym pojęciem obejmuje się różnorodne wady i schorzenia dotyczące układu ruchu, które nie są zaliczane do typowych chorób zapalnych czy zwyrodnieniowych stawów. Może to dotyczyć nabytych deformacji palców, stóp, kolan czy innych części kończyn, które powstają z przyczyn mechanicznych, neurologicznych lub w wyniku urazów. Zmiany te często prowadzą do zaburzeń chodu, bólu i ograniczenia sprawności, wpływając na jakość życia pacjenta. Diagnostyka opiera się na badaniach klinicznych, obrazowych (RTG, MRI) i analizie mechaniki ruchu, co pozwala ustalić przyczynę deformacji. Właściwe rozpoznanie ma kluczowe znaczenie dla doboru odpowiedniej metody leczenia – zachowawczej lub operacyjnej.

Leczenie

Postępowanie terapeutyczne zależy od typu i zaawansowania deformacji. W wielu przypadkach stosuje się metody zachowawcze: rehabilitację, fizjoterapię, wkładki ortopedyczne, obuwie profilaktyczne czy ortezy, które korygują ułożenie kończyny i zmniejszają ból. Jeśli deformacja znacznie ogranicza funkcjonowanie i powoduje ból, rozważa się leczenie operacyjne, np. osteotomie korygujące czy zabiegi plastyki stawów. Po operacji kluczowa jest intensywna rehabilitacja, aby odzyskać sprawność i utrwalić korekcję. Regularne kontrole ortopedyczne pozwalają na wczesne wykrywanie nawrotów deformacji i modyfikację leczenia.

---

B.4.1. Nabyte deformacje palców rąk lub stóp (ang. Acquired deformities of fingers or toes)

Co to są nabyte deformacje palców rąk lub stóp?

Nabyte deformacje palców rąk lub stóp to zmiany w budowie paliczków i stawów, które powstają w trakcie życia, a nie mają charakteru wrodzonego. Mogą być skutkiem przewlekłych przeciążeń, noszenia nieodpowiedniego obuwia, chorób reumatycznych, urazów czy schorzeń neurologicznych. Typowymi przykładami są haluksy (hallux valgus), palce młotkowate czy szponiaste, prowadzące do bólu, otarć, odcisków i ograniczeń funkcjonalnych. W zależności od przyczyny i stopnia deformacji objawy mogą się wahać od dyskomfortu kosmetycznego po silne dolegliwości bólowe utrudniające chodzenie i chwytanie. Diagnostyka opiera się przede wszystkim na badaniu ortopedycznym i zdjęciach RTG, ukazujących zaawansowanie wad.

Przyczyny

• Urazy: Urazy mechaniczne, takie jak złamania, skręcenia, mogą prowadzić do deformacji palców.
• Choroby zapalne: Choroby takie jak reumatoidalne zapalenie stawów, dna moczanowa.
• Nieodpowiednie obuwie: Noszenie ciasnego, niewygodnego obuwia przez długi czas.
• Neuromięśniowe i metaboliczne choroby: Choroby takie jak cukrzyca, stwardnienie rozsiane.
• Genetyka: Predyspozycje genetyczne do deformacji.

Objawy

• Zniekształcenia palców: Palce mogą przyjąć nienaturalne pozycje, takie jak młoteczkowate, szponiaste czy krzyżujące się palce.
• Ból i dyskomfort: Mogą wystąpić bóle, zwłaszcza podczas chodzenia lub używania rąk.
• Trudności w funkcjonowaniu: Problemy z chodzeniem, trzymaniem przedmiotów.

Powikłania

• Dysfunkcja ruchowa: Utrudnienia w normalnym funkcjonowaniu ręki lub stopy.
• Problemy estetyczne: Zniekształcony wygląd palców może wpływać na samoocenę.
• Bóle chroniczne: Przewlekły ból, który może wymagać leczenia farmakologicznego.

Zapobieganie

• Noszenie odpowiedniego obuwia: Unikanie ciasnych i niewygodnych butów.
• Leczenie chorób podstawowych: Skuteczne leczenie chorób zapalnych i metabolicznych.
• Ćwiczenia i rehabilitacja: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i stawy.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub reumatologa.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, aby ocenić stan kości i stawów.
• Badania laboratoryjne: W przypadku podejrzenia chorób zapalnych lub metabolicznych.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Noszenie odpowiedniego obuwia, wkładki ortopedyczne, ćwiczenia.
• Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne: Stosowanie leków w celu zmniejszenia bólu i stanu zapalnego.
• Zabiegi chirurgiczne: Korekcja deformacji w przypadku ciężkich przypadków.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia i terapie fizyczne w celu poprawy funkcji i zmniejszenia bólu.

Terapia uzależniona jest od stopnia deformacji oraz dolegliwości pacjenta. Metody zachowawcze obejmują fizjoterapię, ćwiczenia korygujące, zastosowanie wkładek ortopedycznych, taping, ortezy czy specjalistyczne obuwie. W przypadku znacznego bólu lub braku poprawy przy leczeniu zachowawczym, rozważa się zabiegi chirurgiczne – np. osteotomie korygujące, artrodezy lub plastyki ścięgien. Rehabilitacja pooperacyjna bywa kluczowa dla uzyskania pełnej funkcji i zapobiegania nawrotom deformacji. Zmiana nawyków (np. rezygnacja z obuwia na wysokim obcasie, unikanie przeciążeń) oraz regularne kontrole ortopedyczne pozwalają utrzymać efekty leczenia w dłuższej perspektywie.

Źródła (Nabyte Deformacje Palców Rąk lub Stóp):

• B. Joseph (2015) – Deformities of Fingers and Toes in the Newborn (tłum. Deformacje palców rąk i stóp u noworodków)
• M. Feeney, R. Williams, M. Stephens (2001) – Selective lengthening of the proximal flexor tendon in the management of acquired claw toes (tłum. Selektywne wydłużanie ścięgna zginacza bliższego w leczeniu nabytych szponiastych palców)
• K. Dunn, D. Mcbride, S. Bridgman (1999) – Trends in hospital admissions and surgical procedures for acquired toe deformities in the West Midlands, England 1988–1997 (tłum. Trendy w hospitalizacjach i zabiegach chirurgicznych dotyczących nabytych deformacji palców stóp w West Midlands, Anglia 1988–1997)
• P. Talusan, M. Milewski, John S. Reach (2013) – Fifth Toe Deformities (tłum. Deformacje piątego palca stopy)
• S. Kay, M. Wiberg (1996) – Toe To Hand Transfer in Children (tłum. Transfer palca stopy do ręki u dzieci)
• M. Scheck (1977) – Etiology of Acquired Hammertoe Deformity (tłum. Etiologia nabytej deformacji palców młoteczkowatych)
• J. S. Davis, W. J. German (1930) – SYNDACTYLISM: COHERENCE OF THE FINGERS OR TOES (tłum. Syndaktylizm: zrośnięcie palców rąk lub stóp)
• I. Shvedovchenko, A. Koltsov, Pavel A. Matveev, A. V. Komarova (2022) – Nonvascularized toe-phalange transplantation to the hand in congenital and acquired pathology (tłum. Transplantacja naczyniowo-nienaczyniowych paliczków stóp do ręki w patologii wrodzonej i nabytej)

---

B.4.1.1. Nabyty paluch koślawy (ang. Acquired hallux valgus)

Co to jest nabyty paluch koslawy?

Nabyty paluch koslawy (hallux valgus) to deformacja palucha polegająca na jego odchyleniu w stronę pozostałych palców stopy, często z jednoczesnym poszerzeniem przyśrodkowego obrysu stopy (tzw. „kość” przy paluchu). Najczęściej wynika z noszenia ciasnego, wąskiego obuwia z wysokim obcasem, predyspozycji genetycznych lub wad budowy stopy (np. stopa płasko-koślawa). Pacjenci skarżą się na ból, szczególnie przy chodzeniu, obrzęk i podrażnienie okolic wyrostka kostnego, gdzie często tworzą się odciski. Zaawansowana deformacja może prowadzić do zmian w biomechanice chodu i dalszych problemów ze stawami stopy. Diagnoza opiera się na badaniu klinicznym i radiologicznym, które pokazuje kąt odchylenia palucha.

Przyczyny

• Genetyczne predyspozycje: Skłonności genetyczne mogą zwiększać ryzyko wystąpienia palucha koślawego.
• Nieodpowiednie obuwie: Noszenie ciasnych, wąskich lub wysokich butów, które wywierają nacisk na palce.
• Choroby reumatyczne: Choroby takie jak reumatoidalne zapalenie stawów mogą przyczyniać się do deformacji.
• Inne deformacje stóp: Przykłady to płaskostopie czy palce młotkowate.

Objawy

• Ból i dyskomfort: Ból w okolicy palucha, zwłaszcza podczas chodzenia.
• Deformacja: Widoczna deformacja dużego palca, który odchyla się w kierunku innych palców.
• Otarcia i odciski: Powstawanie odcisków i pęcherzy w miejscu styku z obuwiem.
• Zaczerwienienie i obrzęk: Objawy stanu zapalnego w okolicy stawu palucha.

Powikłania

• Problemy z chodzeniem: Ból i deformacja mogą utrudniać normalne chodzenie.
• Problemy z obuwiem: Trudności z dopasowaniem butów do zdeformowanej stopy.
• Zapalenie kaletki maziowej: Stan zapalny w okolicy stawu palucha.

Zapobieganie

• Noszenie odpowiedniego obuwia: Unikanie ciasnych i wysokich butów, preferowanie butów z szerokim przodem.
• Ćwiczenia wzmacniające: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie stóp.
• Kontrola masy ciała: Utrzymanie zdrowej masy ciała, aby zmniejszyć nacisk na stopy.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub podiatry.
• Badania obrazowe: Rentgen, aby ocenić stopień deformacji.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Noszenie odpowiednich butów, wkładki ortopedyczne, ćwiczenia.
• Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne: Stosowanie leków w celu zmniejszenia bólu i stanu zapalnego.
• Zabiegi chirurgiczne: Korekcja deformacji w przypadku ciężkich przypadków.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia i terapie fizyczne w celu poprawy funkcji i zmniejszenia bólu.

W początkowych stadiach wskazane są metody zachowawcze: noszenie szerokiego obuwia, wkładki ortopedyczne, kliny międzypalcowe, a także ćwiczenia wzmacniające i rozciągające mięśnie stopy. Przy bólu i zapaleniu stosuje się leki przeciwzapalne (NLPZ) oraz okłady chłodzące. Jeśli deformacja jest zaawansowana i powoduje znaczne dolegliwości, rozważa się zabieg chirurgiczny – osteotomię korygującą, w trakcie której zmienia się ustawienie kości śródstopia i palucha. Po operacji niezbędna jest rehabilitacja, mająca na celu przywrócenie prawidłowego wzorca chodu i siły mięśniowej. Unikanie ciasnego obuwia i długotrwałych przeciążeń stopy pomaga utrzymać efekty leczenia i zapobiegać nawrotom halluksów.

Źródła (Nabyty Paluch Koślawy):

• Arthur Holstein (1980) – Hallux Valgus—An Acquired Deformity of the Foot in Cerebral Palsy (tłum. Paluch koślawy—nabyta deformacja stopy w porażeniu mózgowym)
• K. Koo, L. Tse, Hi-shan Cheng, K. Ho (2017) – The progression of hallux valgus in the oriental Chinese population in Hong Kong (tłum. Postęp palucha koślawego w orientalnej populacji chińskiej w Hongkongu)
• Paul J Hecht, T. J. Lin (2014) – Hallux valgus (tłum. Paluch koślawy)
• X. Crevoisier, Mathieu Assal, K. Stanekova (2016) – Hallux valgus, ankle osteoarthrosis and adult acquired flatfoot deformity: a review of three common foot and ankle pathologies and their treatments (tłum. Paluch koślawy, osteoartroza stawu skokowego i nabyta deformacja płaskostopia u dorosłych: przegląd trzech powszechnych patologii stopy i kostki oraz ich leczenie)
• L. Fraissler, C. Konrads, M. Hoberg, M. Rudert, M. Walcher (2016) – Treatment of hallux valgus deformity (tłum. Leczenie deformacji palucha koślawego)
• M. Coughlin, Caroll P Jones (2007) – Hallux Valgus: Demographics, Etiology, and Radiographic Assessment (tłum. Paluch koślawy: demografia, etiologia i ocena radiograficzna)

---

B.4.1.2. Paluch sztywny (ang. Hallux rigidus)

Co to jest paluch sztywny?

Paluch sztywny (hallux rigidus) to zwyrodnieniowa choroba stawu śródstopno-paliczkowego palucha, charakteryzująca się zmniejszoną ruchomością (sztywnością) i bolesnością podczas zginania grzbietowego palca. Najczęściej dotyka osób w średnim i starszym wieku, a czynniki sprzyjające to wady stopy, urazy i przeciążenia. Pacjenci skarżą się na ból w okolicy stawu palucha, zwłaszcza podczas chodzenia i w czasie przetaczania stopy, co ogranicza aktywność fizyczną. W badaniu klinicznym stwierdza się ograniczenie zgięcia grzbietowego, a RTG może ukazać zmiany zwyrodnieniowe i osteofity. W odróżnieniu od hallux valgus, głównym problemem jest sztywność i ból, a nie odchylenie palucha na boki. Jest to druga najczęściej występująca choroba dużego palca po paluchu koślawym.

Przyczyny

• Genetyczne predyspozycje: Skłonności genetyczne mogą zwiększać ryzyko wystąpienia palucha sztywnego.
• Urazy: Urazy mechaniczne, takie jak złamania, mogą prowadzić do rozwoju tego schorzenia.
• Choroby zapalne: Choroby takie jak reumatoidalne zapalenie stawów mogą przyczyniać się do degeneracji stawu.
• Nadwaga i otyłość: Zwiększony nacisk na stawy stóp.

Objawy

• Ból: Ból w okolicy stawu pierwszego palca, zwłaszcza podczas chodzenia.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w zginaniu palca, szczególnie w kierunku grzbietowym.
• Obrzęk i sztywność: Staw może być opuchnięty i sztywny.
• Osteofity: Tworzenie się wyrośli kostnych wokół stawu.

Powikłania

• Problemy z chodzeniem: Ból i sztywność mogą utrudniać normalne chodzenie.
• Problemy z obuwiem: Trudności z dopasowaniem butów do zdeformowanej stopy.
• Postępujące ograniczenie ruchomości: Z czasem stan może się pogarszać, prowadząc do całkowitego braku ruchomości stawu.

Zapobieganie

• Noszenie odpowiedniego obuwia: Unikanie ciasnych i niewygodnych butów, preferowanie butów z szerokim przodem.
• Kontrola masy ciała: Utrzymanie zdrowej masy ciała, aby zmniejszyć nacisk na stopy.
• Unikanie urazów: Ochrona stóp przed urazami.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub podiatry.
• Badania obrazowe: Rentgen, aby ocenić stopień degeneracji stawu.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Noszenie odpowiednich butów, wkładki ortopedyczne, ćwiczenia, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Zabiegi chirurgiczne: Cheilektomia, osteotomia, artrodeza lub artroplastyka w zależności od stopnia zaawansowania choroby.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia i terapie fizyczne w celu poprawy funkcji i zmniejszenia bólu.

W początkowych stadiach stosuje się wkładki lub buty z usztywnioną podeszwą, co zmniejsza ruch w stawie i tym samym dolegliwości bólowe. Farmakologicznie pomocne są niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) lub zastrzyki sterydowe, które łagodzą stan zapalny i ból. Ćwiczenia fizjoterapeutyczne mogą poprawić ruchomość i przeciwdziałać przykurczom, choć w przypadku silnych zmian zwyrodnieniowych efekty są ograniczone. Przy zaawansowanym hallux rigidus i dużym bólu rozważa się leczenie operacyjne: cheilektomię (usunięcie osteofitów) lub artrodezę (usztywnienie) stawu śródstopno-paliczkowego, zależnie od preferencji pacjenta i chirurga. Rehabilitacja po zabiegu pomaga w adaptacji do nowego zakresu ruchów i wzorca chodu.

Źródła (Paluch Sztywny):

• G. Yee, J. Lau (2008) – Current Concepts Review: Hallux Rigidus (tłum. Przegląd bieżących koncepcji: Paluch Sztywny)
• D. E. Lucas, K. Hunt (2015) – Hallux Rigidus: Relevant Anatomy and Pathophysiology (tłum. Paluch Sztywny: Istotna Anatomia i Patofizjologia)
• Paul S. Shurnas (2009) – Hallux rigidus: etiology, biomechanics, and nonoperative treatment (tłum. Paluch Sztywny: etiologia, biomechanika i leczenie nieoperacyjne)
• M. Shereff, J. Baumhauer (1998) – Hallux rigidus and osteoarthrosis of the first metatarsophalangeal joint (tłum. Paluch Sztywny i osteoartroza stawu pierwszego palca)
• A. Lam, Jimmy J. Chan, M. Surace, E. Vulcano (2017) – Hallux rigidus: How do I approach it? (tłum. Paluch Sztywny: Jak do tego podejść?)

---

B.4.1.3. Nabyty palec młotkowaty (ang. Acquired hammer toe)

Co to jest nabyty palec młotkowaty?

Nabyty palec młotkowaty to deformacja palca (zwykle drugiego lub trzeciego) stopy, w której paliczek bliższy ulega nadmiernemu zgięciu w stawie międzypaliczkowym bliższym. Najczęściej powstaje w wyniku noszenia ciasnego, wąskiego obuwia na wysokim obcasie, wad stopy (płaskostopie, stopa wydrążona) lub zaburzeń neurologicznych. Objawia się bólem i otarciami na grzbietowej stronie zgiętego stawu, gdzie powstają modzele lub odciski. W skrajnych przypadkach deformacja może utrwalić się do tego stopnia, że prostowanie palca jest niemożliwe. RTG stopy potwierdza charakter zmian, a dokładna ocena ortopedyczna pozwala wykluczyć współistniejące deformacje, takie jak haluksy.

Przyczyny

• Noszenie ciasnego obuwia: Buty, które są zbyt ciasne, mogą wywoływać nacisk na palce, prowadząc do deformacji.
• Choroby zapalne: Reumatoidalne zapalenie stawów i inne choroby zapalne mogą przyczyniać się do rozwoju palca młotkowatego.
• Neuromięśniowe zaburzenia: Choroby takie jak cukrzyca, mogą prowadzić do zaburzeń nerwowo-mięśniowych wpływających na funkcję palców.
• Genetyczne predyspozycje: Skłonności dziedziczne mogą zwiększać ryzyko wystąpienia tej deformacji.

Objawy

• Ból: Ból w okolicy zgięcia palca, zwłaszcza podczas chodzenia lub noszenia butów.
• Deformacja: Widoczne zgięcie palca w stawie międzypaliczkowym bliższym.
• Otarcia i pęcherze: Powstawanie odcisków i pęcherzy na zgiętym palcu z powodu tarcia o obuwie.
• Trudności w poruszaniu palcem: Ograniczenie ruchomości palca.

Powikłania

• Problemy z chodzeniem: Ból i deformacja mogą utrudniać normalne chodzenie.
• Otarcia i infekcje: Powstawanie odcisków i pęcherzy może prowadzić do infekcji.
• Postępujące deformacje: Nieleczona deformacja może się pogłębiać.

Zapobieganie

• Noszenie odpowiedniego obuwia: Unikanie ciasnych butów i preferowanie butów z szerokim przodem.
• Regularne ćwiczenia: Ćwiczenia wzmacniające mięśnie stóp i palców.
• Ochrona stóp przed urazami: Unikanie urazów, które mogą prowadzić do deformacji.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub podiatry.
• Badania obrazowe: Rentgen w celu oceny stopnia deformacji.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Noszenie odpowiednich butów, wkładki ortopedyczne, ćwiczenia, leki przeciwbólowe.
• Zabiegi chirurgiczne: Korekcja deformacji przez cheilektomię, osteotomię lub artrodezę.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia i terapie fizyczne w celu poprawy funkcji i zmniejszenia bólu.

Na wczesnym etapie pomocne są ćwiczenia rozciągające, taping, wkładki ortopedyczne czy specjalne osłony na palce, zmniejszające nacisk obuwia. Zmiana butów na szersze w okolicy palców jest kluczowa, by nie pogłębiać deformacji i bólu. W przypadku utrwalonej deformacji i dolegliwości bólowych rozważa się zabieg chirurgiczny: artroplastię stawu międzypaliczkowego bądź artrodezę, w zależności od stopnia zmiany. Po operacji rehabilitacja wspomaga powrót do pełnej sprawności i zapobiega nawrotom. Edukacja pacjenta dotycząca właściwego doboru obuwia i pielęgnacji stóp ogranicza ryzyko powstawania kolejnych deformacji palców.

Źródła (Nabyty Palec Młotkowaty):

• M. Scheck (1977) – Etiology of Acquired Hammertoe Deformity (tłum. Etiologia Nabytej Deformacji Palca Młotkowatego)
• Brian R. Piazza, P. Juliano (2018) – Hammer Toe Deformity (tłum. Deformacja Palca Młotkowatego)
• Atsusuke Kohno, H. Hara, Kouichi Watanabe, Youichi Kishikawa, Hiromi Ikeda (1987) – Hammer Toe in Cerebral Paralysis (tłum. Palec Młotkowaty w Porażeniu Mózgowym)
• W. S. Pietrzak, Timothy P. Lessek, Stephen V Perns (2006) – A bioabsorbable fixation implant for use in proximal interphalangeal joint (hammer toe) arthrodesis: Biomechanical testing in a synthetic bone substrate (tłum. Bioabsorbujący implant do artrodezy stawu międzypaliczkowego bliższego (palec młotkowaty): Testy biomechaniczne w syntetycznym podłożu kostnym)
• P. Ceccarini, A. Ceccarini, G. Rinonapoli, A. Caraffa (2015) – Correction of Hammer Toe Deformity of Lateral Toes With Subtraction Osteotomy of the Proximal Phalanx Neck (tłum. Korekcja deformacji palca młotkowatego palców bocznych przez osteotomię subtrakcyjną szyi paliczka bliższego)

---

B.4.2. Inne nabyte deformacje kończyn (ang. Other acquired deformities of limbs)

Co to są inne nabyte deformacje kończyn?

Pojęcie to obejmuje różnorodne wady układu ruchu, które powstały w ciągu życia na skutek urazów, chorób reumatycznych, zaburzeń neurologicznych czy przeciążeń. Do tej grupy zalicza się deformacje kolan (koślawość, szpotawość), stawów skokowych (stopa płaska, wydrążona), a także nieprawidłowe ustawienie rąk (ręka szponiasta, maczugowata). Zmiany te mogą być zarówno łagodne i jedynie kosmetyczne, jak i poważne, utrudniające chodzenie i codzienne funkcjonowanie. Diagnostyka uwzględnia badanie kliniczne, analizę chodu oraz badania obrazowe, co pozwala ustalić przyczynę i stopień zaawansowania deformacji. Kluczowa jest ocena czynników wywołujących, aby wdrożyć leczenie ukierunkowane na poprawę biomechaniki oraz profilaktykę dalszych zmian.

Przyczyny

• Urazy: Urazy mechaniczne, takie jak złamania czy skręcenia, mogą prowadzić do deformacji kończyn.
• Choroby zapalne: Reumatoidalne zapalenie stawów i inne choroby zapalne mogą przyczyniać się do rozwoju deformacji.
• Zaburzenia neurologiczne: Choroby takie jak porażenie mózgowe mogą prowadzić do deformacji kończyn.
• Terapie i zabiegi medyczne: Niektóre terapie i zabiegi, jak np. chirurgia ortopedyczna, mogą prowadzić do deformacji kończyn jako skutki uboczne.

Objawy

• Zniekształcenia kończyn: Widoczne zmiany w kształcie kończyn.
• Ból i dyskomfort: Ból w miejscu deformacji, szczególnie podczas ruchu.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w poruszaniu kończyną.
• Problemy z funkcjonowaniem: Trudności w wykonywaniu codziennych czynności.

Powikłania

• Problemy z mobilnością: Deformacje mogą utrudniać normalne chodzenie i poruszanie się.
• Otarcia i pęcherze: Powstawanie odcisków i pęcherzy na zdeformowanych kończynach.
• Postępujące deformacje: Nieleczone deformacje mogą się pogłębiać.

Zapobieganie

• Unikanie urazów: Ochrona kończyn przed urazami.
• Właściwe leczenie chorób: Skuteczne leczenie chorób zapalnych i neurologicznych.
• Rehabilitacja: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i stawy.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub reumatologa.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, aby ocenić stopień deformacji.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Noszenie odpowiednich butów, wkładki ortopedyczne, ćwiczenia, leki przeciwbólowe.
• Zabiegi chirurgiczne: Korekcja deformacji w przypadku ciężkich przypadków.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia i terapie fizyczne w celu poprawy funkcji i zmniejszenia bólu.

Postępowanie terapeutyczne obejmuje często kompleksowe działania: ćwiczenia rehabilitacyjne, fizjoterapię, zaopatrzenie ortopedyczne (ortezy, buty korekcyjne) oraz, w uzasadnionych przypadkach, leczenie operacyjne. U części pacjentów kluczowe jest wyeliminowanie pierwotnej przyczyny (np. skorygowanie złego ustawienia kości po złamaniu czy leczenie choroby reumatycznej). Osteotomie korygujące, artroskopie lub endoprotezoplastyka stanowią sposoby chirurgicznej korekty zaawansowanych deformacji. Rehabilitacja pooperacyjna i edukacja pacjenta mają istotne znaczenie w utrzymaniu osiągniętych efektów. Wczesna interwencja i regularne kontrole pozwalają na optymalizację wyników i zapobieganie dalszym powikłaniom.

Źródła (Nabyte Deformacje Kończyn):

• Dafna Guttman, Etzyona Ezinstien, Tamar Yissar, S. Barak (2018) – Characteristics and Trends of Congenital and Acquired Lower Limb Deficiency in Children and Adolescents at the Sheba Medical Center (tłum. Charakterystyka i trendy wrodzonych i nabytych niedoborów kończyn dolnych u dzieci i młodzieży w Centrum Medycznym Sheba)
• Viral V. Jain, S. Zawodny, J. McCarthy (2016) – Etiology of Lower Limb Deformity (tłum. Etiologia deformacji kończyn dolnych)
• O. Kozhevnikov, S. Kralina, Yulia Yurasova, V. Kenis, S. Kircher, A. Al Kaissi (2020) – Progressive Deformity of the Lower Limbs in a Patient with KID (Keratitis-Ichthyosis-Deafness) Syndrome (tłum. Postępująca deformacja kończyn dolnych u pacjenta z zespołem KID (Keratitis-Ichthyosis-Deafness))
• F. Grill, R. Ganger, C. Radler (2010) – Management of Lower Limb Deformities (tłum. Zarządzanie deformacjami kończyn dolnych)

---

B.4.2.1. Deformacja koślawa (ang. Valgus deformity)

Co to jest deformacja koślawa?

Deformacja koślawa (valgus) to stan, w którym dolna oś kończyny lub stawu odchyla się na zewnątrz, powodując wizualne „zbieganie się” obwodowych części kończyny. Przykładem jest koślawość kolan (genu valgum), gdzie kolana zbliżają się do siebie przy jednoczesnym odsunięciu stóp, lub koślawość pięt. Przyczyny to czynniki genetyczne, wady budowy stopy, zaburzenia równowagi mięśniowej, nadwaga czy nawyki ruchowe. W łagodnych postaciach może stanowić jedynie defekt kosmetyczny, ale w zaawansowanych prowadzi do zaburzeń chodu, zwiększonego zużycia chrząstki stawowej i bólu. Diagnoza opiera się na badaniu ortopedycznym i zdjęciach RTG, które pozwalają określić kąt odchylenia.

Przyczyny

• Choroby zapalne: Choroby takie jak reumatoidalne zapalenie stawów mogą prowadzić do deformacji koślawej.
• Urazy: Urazy stawów i kości mogą powodować deformację w wyniku nieprawidłowego gojenia się.
• Wrodzone wady rozwojowe: Niektóre deformacje są obecne od urodzenia.
• Neurologiczne schorzenia: Choroby takie jak spina bifida mogą prowadzić do deformacji koślawej stawów skokowych.
• Nadmierna waga: Nadmierny nacisk na stawy może przyczynić się do deformacji.

Objawy

• Ból: Ból w miejscu deformacji, szczególnie podczas chodzenia.
• Deformacja: Widoczne odchylenie kończyny na zewnątrz.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w poruszaniu kończyną.
• Problemy z chodem: Zaburzenia chodu, np. kulenie.

Powikłania

• Problemy z mobilnością: Deformacja może utrudniać normalne chodzenie i poruszanie się.
• Artretyzm: Zwiększone ryzyko rozwinięcia się artretyzmu w stawach dotkniętych deformacją.
• Problemy z obuwiem: Trudności w dopasowaniu obuwia do zdeformowanej kończyny.

Zapobieganie

• Ochrona stawów: Unikanie urazów i noszenie odpowiedniego obuwia.
• Kontrola masy ciała: Utrzymanie zdrowej masy ciała, aby zmniejszyć nacisk na stawy.
• Rehabilitacja: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i stawy.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub reumatologa.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI w celu oceny stopnia deformacji.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Noszenie odpowiednich butów, wkładki ortopedyczne, ćwiczenia, leki przeciwbólowe.
• Zabiegi chirurgiczne: Korekcja deformacji przez osteotomię, artrodezę lub inne procedury chirurgiczne.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia i terapie fizyczne w celu poprawy funkcji i zmniejszenia bólu.

W zależności od nasilenia deformacji stosuje się metody zachowawcze: ćwiczenia korekcyjne, rehabilitację, wkładki czy ortezy, pomagające ustabilizować właściwą oś kończyny. W przypadku znacznych wad lub dolegliwości bólowych rozważa się interwencję chirurgiczną – osteotomię korygującą, która przywraca poprawną oś stawu. Ważnym elementem jest kontrola masy ciała (jeśli nadwaga wpływa na przeciążenie kończyn) oraz nauka prawidłowych wzorców ruchu. U dzieci i młodzieży w okresie wzrostu istnieją dodatkowe możliwości – np. hemiepifizjodeza (czasowe zahamowanie wzrostu po jednej stronie płytki wzrostowej) w celu skorygowania odchylenia. Regularne kontrole po zabiegu lub w trakcie terapii zachowawczej pozwalają na modyfikację postępowania i ocenę efektywności leczenia.

Źródła (Deformacja Kończyn w Odchyleniu Koślawym):

• M. Keenan, T. Peabody, J. Gronley, J. Perry (1991) – Valgus deformities of the feet and characteristics of gait in patients who have rheumatoid arthritis (tłum. Deformacje koślawe stóp i charakterystyka chodu u pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów)
• L. Hsu, J. O’Brien, A. Yau, A. Hodgson (1974) – Valgus deformity of the ankle in children with fibular pseudarthrosis. Results of treatment by bone-grafting of the fibula (tłum. Deformacja koślawa stawu skokowego u dzieci z pseudartrozą strzałki. Wyniki leczenia przeszczepem kostnym strzałki)
• M. Dutoit (1986) – Valgus deformities of the ankle in children (tłum. Deformacje koślawe stawu skokowego u dzieci)
• K. Kanaya, T. Wada, H. Kura, T. Yamashita, M. Usui, S. Ishii (2002) – Valgus deformity of the ankle following harvesting of a vascularized fibular graft in children (tłum. Deformacja koślawa stawu skokowego po pobraniu unaczynionego przeszczepu strzałki u dzieci)

---

B.4.2.2. Deformacja szpotawa (ang. Varus deformity)

Co to jest deformacja szpotawa?

Deformacja szpotawa (varus) to stan, w którym dolna oś kończyny lub stawu odchyla się do wewnątrz, co daje wrażenie „oddalania się” obwodowych części kończyny od siebie. Najczęściej spotykana jest szpotawość kolan (genu varum), potocznie nazywana „nogami w kształcie litery O”. Przyczynę mogą stanowić wady wrodzone, schorzenia metaboliczne kości (np. krzywica), nieprawidłowe obciążenia czy pewne choroby stawów. Niewielka szpotawość bywa fizjologiczna u małych dzieci, jednak jeśli utrzymuje się w wieku przedszkolnym lub narasta, konieczna jest diagnoza i leczenie. Nieleczona może prowadzić do przedwczesnych zmian zwyrodnieniowych i dolegliwości bólowych stawów kolanowych.

Przyczyny

• Choroby zapalne: Reumatoidalne zapalenie stawów i inne choroby zapalne mogą prowadzić do deformacji szpotawych.
• Urazy: Urazy mechaniczne mogą prowadzić do deformacji w wyniku nieprawidłowego gojenia się.
• Wrodzone wady rozwojowe: Niektóre deformacje są obecne od urodzenia.
• Neurologiczne schorzenia: Choroby takie jak porażenie mózgowe mogą prowadzić do deformacji szpotawych.
• Nadmierna waga: Zwiększony nacisk na stawy może przyczynić się do deformacji.

Objawy

• Ból: Ból w miejscu deformacji, szczególnie podczas chodzenia.
• Deformacja: Widoczne odchylenie kończyny do wewnątrz.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w poruszaniu kończyną.
• Problemy z chodem: Zaburzenia chodu, np. kulenie.

Powikłania

• Problemy z mobilnością: Deformacja może utrudniać normalne chodzenie i poruszanie się.
• Artretyzm: Zwiększone ryzyko rozwinięcia się artretyzmu w stawach dotkniętych deformacją.
• Problemy z obuwiem: Trudności w dopasowaniu obuwia do zdeformowanej kończyny.

Zapobieganie

• Ochrona stawów: Unikanie urazów i noszenie odpowiedniego obuwia.
• Kontrola masy ciała: Utrzymanie zdrowej masy ciała, aby zmniejszyć nacisk na stawy.
• Rehabilitacja: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i stawy.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub reumatologa.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI w celu oceny stopnia deformacji.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Noszenie odpowiednich butów, wkładki ortopedyczne, ćwiczenia, leki przeciwbólowe.
• Zabiegi chirurgiczne: Korekcja deformacji przez osteotomię, artrodezę lub inne procedury chirurgiczne.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia i terapie fizyczne w celu poprawy funkcji i zmniejszenia bólu.

Terapia opiera się na przywróceniu prawidłowej osi kończyny i obejmuje ćwiczenia korekcyjne, fizjoterapię oraz, w wybranych przypadkach, ortezy lub wkładki ortopedyczne. Jeśli przyczyną deformacji są schorzenia ogólnoustrojowe (np. krzywica), kluczowe jest leczenie podstawowej choroby (suplementacja witaminy D, wapnia). U dzieci w trakcie wzrostu można zastosować metody korygujące wzrost kości (hemiepifizjodeza), natomiast u dorosłych ze znaczną szpotawością konieczna może być osteotomia korygująca lub endoprotezoplastyka (przy zaawansowanych zmianach zwyrodnieniowych). Po zabiegach chirurgicznych istotna jest rehabilitacja, aby wzmocnić mięśnie i utrwalić prawidłowe ustawienie. Regularne kontrole ortopedyczne umożliwiają ocenę postępów i zapobiegają nawrotowi szpotawości.

Źródła (Deformacja Kończyn w Odchyleniu Szpotawym):

• K. Apostle, B. Sangeorzan (2012) – Anatomy of the varus foot and ankle (tłum. Anatomia stopy i kostki w odchyleniu szpotawym)
• D. Yasgur, G. Scuderi, J. Insall (2006) – Medial Release for Fixed-Varus Deformity (tłum. Wypuszczenie przyśrodkowe dla stałej deformacji szpotawości)
• T. Trajkovski, Ellie B. Pinsker, A. Cadden, T. Daniels (2013) – Outcomes of ankle arthroplasty with preoperative coronal-plane varus deformity of 10° or greater (tłum. Wyniki artroplastyki stawu skokowego z przedoperacyjną deformacją szpotawą w płaszczyźnie czołowej o 10° lub większą)
• STEVEN M. TEENY, KENNETH A. KRACKOW, D. Hungerford, Mark Jones (1991) – Primary Total Knee Arthroplasty in Patients With Severe Varus Deformity A Comparative Study (tłum. Pierwotna całkowita artroplastyka kolana u pacjentów z ciężką deformacją szpotawą: badanie porównawcze)
• J. Bellemans, H. Vandenneucker, J. Vanlauwe, J. Victor (2010) – The influence of coronal plane deformity on mediolateral ligament status: an observational study in varus knees (tłum. Wpływ deformacji w płaszczyźnie czołowej na stan więzadeł przyśrodkowo-bocznych: badanie obserwacyjne w kolanach szpotawych)
• A. Mullaji (2013) – Correcting Severe Varus Deformity: Unbowed (tłum. Korekcja ciężkiej deformacji szpotawości: prostowanie)
• M. Oh-Park, G. Park, Sadvi Hosamane, D. Kim (2007) – Proximally placed alignment control strap for ankle varus deformity: a case report (tłum. Pasek kontroli wyrównania umieszczony proksymalnie dla deformacji szpotawości kostki: opis przypadku)
• L. Root (1984) – Varus and Valgus Foot in Cerebral Palsy and its Management (tłum. Stopa szpotawa i koślawa w porażeniu mózgowym oraz jej leczenie)

---

B.4.2.3. Deformacja zgięciowa (ang. Flexion deformity)

Co to jest deformacja zgięciowa?

Deformacja zgięciowa to stan, w którym staw pozostaje utrwalony w pozycji zgięcia i nie można go w pełni wyprostować, nawet przy próbie biernej. Może dotyczyć stawów kończyn górnych (np. łokieć, nadgarstek) lub dolnych (kolano, biodro), a przyczyny obejmują przykurcze mięśni, choroby reumatyczne, zaniedbane urazy bądź zmiany neurologiczne. W efekcie pacjent ma trudności z funkcjonowaniem – np. z wyprostowaniem łokcia, co utrudnia sięganie, albo z wyprostowaniem kolana, co zaburza chód. Często współistnieje ból i usztywnienie tkanek miękkich, a długotrwała deformacja może doprowadzić do zmian wtórnych w innych stawach i strukturach. Rozpoznanie opiera się na badaniu klinicznym, testach zakresu ruchu i badaniach obrazowych (RTG, MRI) w celu określenia stopnia i przyczyny przykurczu.

Przyczyny

• Choroby zapalne: Reumatoidalne zapalenie stawów i inne choroby zapalne mogą prowadzić do deformacji zgięciowych.
• Urazy: Urazy mechaniczne mogą prowadzić do deformacji w wyniku nieprawidłowego gojenia się.
• Neurologiczne schorzenia: Choroby takie jak porażenie mózgowe mogą prowadzić do deformacji zgięciowych.
• Przeciążenie stawów: Długotrwałe przeciążenie stawów może przyczynić się do deformacji.

Objawy

• Ból: Ból w miejscu deformacji, szczególnie podczas próby wyprostu.
• Deformacja: Widoczne zgięcie stawu.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w poruszaniu stawem.
• Problemy z chodem: Zaburzenia chodu, np. kulenie w przypadku deformacji kolana.

Powikłania

• Problemy z mobilnością: Deformacja może utrudniać normalne chodzenie i poruszanie się.
• Artretyzm: Zwiększone ryzyko rozwinięcia się artretyzmu w stawach dotkniętych deformacją.
• Problemy z funkcjonowaniem kończyny: Trudności w wykonywaniu codziennych czynności.

Zapobieganie

• Ochrona stawów: Unikanie urazów i noszenie odpowiedniego obuwia.
• Kontrola masy ciała: Utrzymanie zdrowej masy ciała, aby zmniejszyć nacisk na stawy.
• Rehabilitacja: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i stawy.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub reumatologa.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI w celu oceny stopnia deformacji.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Noszenie odpowiednich butów, wkładki ortopedyczne, ćwiczenia, leki przeciwbólowe.
• Zabiegi chirurgiczne: Korekcja deformacji przez osteotomię, artrodezę lub inne procedury chirurgiczne.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia i terapie fizyczne w celu poprawy funkcji i zmniejszenia bólu.

Postępowanie terapeutyczne zależy od źródła deformacji: w przypadku przykurczów mięśniowo-ścięgnistych stosuje się rozciąganie, ćwiczenia, fizjoterapię (np. kinesiotaping, masaż, ultradźwięki), a czasem ortezy utrzymujące staw w pozycji zbliżonej do wyprostu. Gdy winne są przyczyny reumatologiczne, kluczowa jest kontrola stanu zapalnego (NLPZ, DMARDs, fizjoterapia). Jeśli deformacja jest znaczna i trwała, zabieg chirurgiczny (artroliza, plastyka ścięgien, artroplastyka czy endoprotezoplastyka) może okazać się konieczny. Po operacji istotna jest rehabilitacja, aby zapobiec ponownemu przykurczowi i odzyskać optymalny zakres ruchu. Regularne ćwiczenia i kontrole specjalistyczne pomagają utrzymać lub poprawić efekty leczenia.

Źródła (Deformacja Zgięciowa):

• J. Favreau, C. Laurin (1963) – Joint effusions and flexion deformities (tłum. Wysięki stawowe i deformacje zgięciowe)
• R. Smith, E. Kaplan (1968) – Camptodactyly and similar atraumatic flexion deformities of the proximal interphalangeal joints of the fingers (tłum. Camptodaktylia i podobne nietraumatyczne deformacje zgięciowe stawów międzypaliczkowych bliższych palców)
• A. Inglis, W. Cooper (1966) – Release of the flexor-pronator origin for flexion deformities of the hand and wrist in spastic paralysis (tłum. Zwolnienie pochodzenia zginaczy-pronatorów w deformacjach zgięciowych ręki i nadgarstka w porażeniu spastycznym)
• E. Su (2012) – Fixed flexion deformity and total knee arthroplasty (tłum. Stała deformacja zgięciowa i całkowita artroplastyka kolana)
• G. Scuderi, T. Kochhar (2007) – Management of flexion contracture in total knee arthroplasty (tłum. Leczenie przykurczu zgięciowego w całkowitej artroplastyce kolana)

---

B.4.2.4. Nabyte opadanie nadgarstka (ang. Acquired wrist drop)

Co to jest nabyte opadanie nadgarstka?

Nabyte opadanie nadgarstka to osłabienie lub całkowita utrata zdolności do wyprostu nadgarstka i palców, powodująca zwis dłoni w pozycji zgięciowej. Najczęstszą przyczyną jest uszkodzenie nerwu promieniowego (lub jego gałęzi), który odpowiada za unerwienie mięśni prostowników przedramienia. Do uszkodzenia może dojść w wyniku urazu, kompresji nerwu w okolicy ramienia (np. podczas długotrwałego ucisku), zmian zapalnych lub niektórych chorób neurologicznych. Pacjent ma trudności z podnoszeniem i utrzymywaniem dłoni w pozycji wyprostowanej, co znacznie utrudnia wykonywanie codziennych czynności, takich jak chwytanie czy pisanie. Badanie kliniczne i elektromiografia (EMG) pomagają w ustaleniu miejsca i rozległości uszkodzenia nerwu.

Przyczyny

• Uszkodzenie nerwu promieniowego: Najczęstsza przyczyna, wynikająca z urazów, takich jak złamania kości ramiennej.
• Przeciążenie: Nadmierne używanie ramienia, np. w wyniku długotrwałego korzystania z kul pachowych.
• Neuropatie: Schorzenia takie jak radikulopatia szyjna czy neuropatia cukrzycowa.
• Choroby neurologiczne: Choroby takie jak stwardnienie rozsiane mogą prowadzić do opadania nadgarstka.

Objawy

• Brak możliwości uniesienia nadgarstka: Charakterystyczny objaw, który wpływa na funkcje dłoni.
• Osłabienie mięśni: Osłabienie mięśni przedramienia odpowiedzialnych za ruchy nadgarstka.
• Ból i parestezje: Ból i mrowienie w obszarze unerwianym przez nerw promieniowy.

Powikłania

• Utrata funkcji dłoni: Znaczące ograniczenie funkcji ręki i trudności w wykonywaniu codziennych czynności.
• Zanik mięśni: Długotrwałe uszkodzenie może prowadzić do zaniku mięśni przedramienia.
• Uszkodzenie wtórne: Niewłaściwe leczenie lub brak leczenia może prowadzić do dalszych uszkodzeń i deformacji.

Zapobieganie

• Unikanie urazów: Ochrona przed urazami ramienia i przedramienia.
• Prawidłowe korzystanie z urządzeń ortopedycznych: Odpowiednie używanie kul pachowych i innych urządzeń.
• Kontrola schorzeń podstawowych: Leczenie i monitorowanie chorób neurologicznych oraz metabolicznych.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez neurologa lub ortopedę.
• Badania obrazowe: MRI, EMG (elektromiografia) w celu oceny uszkodzeń nerwów.
• Badania neurologiczne: Testy przewodnictwa nerwowego.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Odpoczynek, unikanie nadmiernego obciążenia, noszenie ortezy nadgarstka.
• Fizjoterapia: Ćwiczenia wzmacniające i poprawiające zakres ruchu.
• Leki: Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach poważnych uszkodzeń nerwów może być konieczna operacja.

Kluczowe jest wyeliminowanie przyczyny ucisku nerwu i odpowiednie leczenie urazu lub choroby podstawowej (np. operacyjne uwolnienie nerwu, rehabilitacja po złamaniu). Wspomagająco stosuje się ortezy stabilizujące nadgarstek w wyproście, co poprawia funkcję ręki w trakcie regeneracji nerwu. Rehabilitacja obejmuje ćwiczenia wzmacniające mięśnie prostowniki, elektrostymulację oraz terapię zajęciową, by jak najszybciej przywrócić sprawność dłoni. Jeżeli uszkodzenie nerwu jest ciężkie i nie dojdzie do samoistnej regeneracji, rozważa się zabiegi chirurgiczne (np. rekonstrukcja ścięgien, przeszczep nerwu). Regularne kontrole fizjoterapeutyczne i neurologiczne pozwalają ocenić postępy leczenia i dostosować terapię.

Źródła (Nabyte Opadanie Nadgarstka):

• Riddhi A. Patel, Jayesh Thakrar (2022) – A Comparative Study Between Motor Point Stimulation Versus Group Stimulation Method for Wrist Drop (tłum. Porównawcze badanie między stymulacją punktów motorycznych a metodą stymulacji grupowej w przypadku opadania nadgarstka)
• M. A. Ali, S. Freilich (2023) – Wrist Drop After a Fall Onto the Shoulder (tłum. Opadanie nadgarstka po upadku na ramię)
• J. Ogunlusi, T. Davids, S. Edward, K. Codrington, G. Fausette (2013) – Bilateral Wrist Drop Complicating Axillary Crutches Mobilization in a Young Adult (tłum. Obustronne opadanie nadgarstka komplikujące mobilizację na kulach pachowych u młodego dorosłego)
• Rebecca Merrill, Meaghan Puckett, William Patrick Morrow, E. Hsi, Jason A Powell, Zhongyu Li, R. Vaidya, R. Strowd (2022) – Clinical Reasoning: A 65-Year-Old Woman With Cancer History and Wrist Drop (tłum. Myślenie kliniczne: 65-letnia kobieta z historią nowotworu i opadaniem nadgarstka)
• S. B. Ayaz, A. Khan, S. Matee, Z. A. Gill (2014) – Conversion Disorder; an Unusual Etiology of Wrist Drop: Report of a Case and Review of Literature (tłum. Zaburzenie konwersyjne; nietypowa etiologia opadania nadgarstka: opis przypadku i przegląd literatury)
• Sajish Jacob, H. Gupta, R. Archer, B. Gundogdu (2014) – A Winged Scapula and Dropped Wrist: Cervical Radiculomyelopathy as an Unusual Presenting Manifestation of Copper Deficiency (P4.034) (tłum. Skrzydlate łopatki i opadający nadgarstek: szyjna radikulomielopatia jako nietypowa manifestacja niedoboru miedzi)

---

B.4.2.5. Nabyte opadanie stopy (ang. Acquired foot drop)

Co to jest nabyte opadanie stopy?

Nabyte opadanie stopy to zaburzenie polegające na niemożności uniesienia (zgięcia grzbietowego) przedniej części stopy, co skutkuje charakterystycznym, wysokim chodem (tzw. „chód koguci”). Główną przyczyną jest uszkodzenie nerwu strzałkowego głębokiego lub mięśni odpowiedzialnych za zgięcie grzbietowe stopy. Może nastąpić w wyniku urazu (złamanie kości strzałkowej, uraz kolana), kompresji nerwu, niektórych chorób neurologicznych (np. stwardnienia rozsianego) bądź przy długotrwałym unieruchomieniu. Pacjenci mają trudności z chodzeniem, potykają się o podłoże i muszą nadmiernie unosić kolano, aby nie zahaczać palcami stopy o ziemię. Badania neurologiczne i EMG pomagają zlokalizować i ocenić stopień uszkodzenia nerwu.

Przyczyny

• Uszkodzenie nerwu strzałkowego: Najczęstsza przyczyna, wynikająca z urazów, takich jak złamania kości strzałkowej.
• Choroby neurologiczne: Choroby takie jak stwardnienie rozsiane, udar mózgu, porażenie mózgowe.
• Neuropatie: Schorzenia takie jak neuropatia cukrzycowa, zespół Guillain-Barré.
• Urazy rdzenia kręgowego: Uszkodzenie rdzenia kręgowego może prowadzić do opadania stopy.

Objawy

• Brak możliwości uniesienia stopy: Charakterystyczny objaw, który wpływa na chód.
• Osłabienie mięśni: Osłabienie mięśni podnoszących stopę.
• Ból i parestezje: Ból i mrowienie w obszarze unerwianym przez nerw strzałkowy.
• Nieprawidłowy chód: Chód typu „steppage”, gdzie pacjent unosi wysoko kolano, aby uniknąć zaczepienia palcami o podłoże.

Powikłania

• Utrata funkcji stopy: Znaczące ograniczenie funkcji stopy i trudności w wykonywaniu codziennych czynności.
• Zanik mięśni: Długotrwałe uszkodzenie może prowadzić do zaniku mięśni przednich goleni.
• Uszkodzenie wtórne: Niewłaściwe leczenie lub brak leczenia może prowadzić do dalszych uszkodzeń i deformacji.

Zapobieganie

• Unikanie urazów: Ochrona przed urazami nogi i stopy.
• Prawidłowe leczenie schorzeń podstawowych: Leczenie i monitorowanie chorób neurologicznych oraz metabolicznych.
• Rehabilitacja: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i poprawiające zakres ruchu.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez neurologa lub ortopedę.
• Badania obrazowe: MRI, EMG (elektromiografia) w celu oceny uszkodzeń nerwów.
• Badania neurologiczne: Testy przewodnictwa nerwowego.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Odpoczynek, unikanie nadmiernego obciążenia, noszenie ortezy stopy.
• Fizjoterapia: Ćwiczenia wzmacniające i poprawiające zakres ruchu.
• Leki: Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach poważnych uszkodzeń nerwów może być konieczna operacja.

Postępowanie obejmuje rehabilitację i fizjoterapię (ćwiczenia wzmacniające mięśnie zginacze grzbietowe stopy), ortezy stabilizujące stopę w pozycji neutralnej oraz unikanie dalszego ucisku na nerw. Jeśli przyczyną jest uraz nerwu lub ucisk mechaniczny, konieczna może być interwencja chirurgiczna (np. uwolnienie nerwu, zespolenie). Terapia zajęciowa i nauka prawidłowego wzorca chodu pomagają w przystosowaniu do codziennych aktywności. W niektórych przypadkach, gdy nie ma szans na regenerację nerwu, stosuje się procedury chirurgii ścięgnowej (przeniesienie ścięgna), by częściowo przywrócić funkcję zgięcia grzbietowego. Stała kontrola neurologiczna i ortopedyczna jest niezbędna do oceny postępów leczenia.

Źródła (Nabyte Opadanie Stopy):

• J. Stewart (2008) – Foot drop: where, why and what to do? (tłum. Opadanie stopy: gdzie, dlaczego i co robić?)
• J. Goldner, John E. Thomas (2019) – Foot drop (tłum. Opadanie stopy)
• Chinsisi Namate, M. Shabana, P. Mumba, S. Chimangeni, M. Prime, J. Cashman (2012) – Aetiology of acquired ‘drop foot’ deformity in Malawian children: a case series of 50 patients (tłum. Etiologia nabytej deformacji „opadającej stopy” u dzieci w Malawi: seria przypadków 50 pacjentów)
• Femke Stevens, N. Weerkamp, J. Cals (2015) – Foot drop (tłum. Opadanie stopy)
• A. Carolus, M. Becker, J. Cuny, R. Smektala, K. Schmieder, C. Brenke (2019) – The Interdisciplinary Management of Foot Drop (tłum. Interdyscyplinarne zarządzanie opadaniem stopy)

---

B.4.2.6. Nabyte płaskostopie (ang. Acquired pes planus)

Co to jest nabyte płaskostopie?

Nabyte płaskostopie to deformacja polegająca na obniżeniu lub zaniku naturalnego sklepienia stopy, która wcześniej miała prawidłową budowę. Zmiana ta może być skutkiem przeciążeń, urazów ścięgna piszczelowego tylnego, procesów zapalnych, reumatycznych czy chorób układu nerwowego i mięśniowego. Pacjenci odczuwają ból i zmęczenie stóp, szczególnie przy długotrwałym staniu lub chodzeniu, a w badaniu ortopedycznym widać spłaszczenie łuku podłużnego i często koślawe ustawienie pięty. Zaniedbanie leczenia może prowadzić do zmian wtórnych, np. deformacji stawu skokowego i kolan, a także pogłębienia trudności w chodzeniu. W ocenie stopy pomocne są badania obrazowe (RTG, USG ścięgien) oraz analiza podoskopowa.

Przyczyny

• Dysfunkcja ścięgna piszczelowego tylnego: Częsta przyczyna nabytego płaskostopia, szczególnie u dorosłych (Erol et al., 2015).
• Choroby zapalne: Reumatoidalne zapalenie stawów i inne choroby zapalne mogą prowadzić do płaskostopia (Michaudet et al., 2018).
• Neuropatie: Schorzenia takie jak neuropatia cukrzycowa mogą prowadzić do deformacji stóp (Martucci et al., 2020).
• Urazy: Uszkodzenia więzadeł lub kości stopy mogą prowadzić do nabytego płaskostopia (Shuen & Prem, 2009).

Objawy

• Ból stopy: Ból w okolicy łuku stopy, szczególnie podczas chodzenia.
• Zaczerwienienie i obrzęk: Stopy mogą być zaczerwienione i opuchnięte.
• Zmęczenie stóp: Szybkie zmęczenie stóp podczas chodzenia lub stania.
• Deformacja stopy: Widoczna płaska stopa bez wyraźnego łuku.

Powikłania

• Utrata funkcji stopy: Znaczące ograniczenie funkcji stopy, trudności w chodzeniu.
• Zanik mięśni: Długotrwałe uszkodzenie może prowadzić do zaniku mięśni.
• Uszkodzenie wtórne: Niewłaściwe leczenie lub brak leczenia może prowadzić do dalszych uszkodzeń i deformacji.

Zapobieganie

• Noszenie odpowiedniego obuwia: Unikanie płaskiego obuwia, preferowanie butów z podparciem łuku.
• Rehabilitacja: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie stóp.
• Kontrola masy ciała: Utrzymanie zdrowej masy ciała, aby zmniejszyć nacisk na stopy.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub podiatry.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI w celu oceny stopnia deformacji.
• Badania neurologiczne: Testy przewodnictwa nerwowego w przypadku podejrzenia neuropatii.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Noszenie odpowiednich butów, wkładki ortopedyczne, ćwiczenia, leki przeciwbólowe.
• Fizjoterapia: Ćwiczenia wzmacniające i poprawiające zakres ruchu.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach poważnych uszkodzeń nerwów lub więzadeł może być konieczna operacja (Michaudet et al., 2018).

W początkowych stadiach zachowawczo stosuje się wkładki ortopedyczne, ortezy stabilizujące tyłostopie, ćwiczenia wzmacniające mięśnie wspierające sklepienie stopy oraz fizjoterapię (masaż, ultradźwięki). Gdy przyczyną jest uszkodzenie ścięgna piszczelowego tylnego, przydatna może być tymczasowa stabilizacja i leczenie stanu zapalnego (NLPZ, unieruchomienie). W przypadkach zaawansowanych deformacji i utrwalonego bólu rozważa się operacje rekonstrukcyjne, m.in. osteotomie korekcyjne kości stępu bądź naprawę ścięgna. Po zabiegu kluczowa jest rehabilitacja, aby przywrócić prawidłowy chód i uniknąć nawrotu płaskostopia. Kontrola masy ciała i właściwe obuwie są istotne w długotrwałym utrzymaniu efektów leczenia.

Źródła (Nabyte Płaskostopie):

• Erol, K., Karahan, A., Kerimoğlu, Ü., ordahan, B., Tekin, L., Şahin, M., & Kaydok, E. (2015) – An Important Cause of Pes Planus: The Posterior Tibial Tendon Dysfunction (tłum. Ważna przyczyna płaskostopia: Dysfunkcja ścięgna piszczelowego tylnego)
• Michaudet, C., Edenfield, K., Nicolette, G., & Carek, P. (2018) – Foot and Ankle Conditions: Pes Planus (tłum. Schorzenia stopy i kostki: Płaskostopie)
• Martucci, J. A., Migonis, A., & Rosenblum, B. (2020) – Subtalar Arthroereisis Implantation in Acquired Neuropathic Pes Planus: A Preliminary Report Detailing a Minimally Invasive Approach to Healing Medial Column Ulcerations (tłum. Implantacja artroerezy podskokowej w nabytym neuropatycznym płaskostopiu: Wstępny raport szczegółowo opisujący minimalnie inwazyjne podejście do leczenia owrzodzeń kolumny przyśrodkowej)
• Shuen, V., & Prem, H. (2009) – Acquired unilateral pes planus in a child caused by a ruptured plantar calcaneonavicular (spring) ligament (tłum. Nabyte jednostronne płaskostopie u dziecka spowodowane pęknięciem więzadła podeszwowego piętowo-łódkowego)

---

B.4.2.7. Nabyta ręka szponiasta (pazurkowata) lub ręka maczugowata (młotkowata) (ang. Acquired clawhand or clubhand)

Co to jest nabyta ręka szponiasta (pazurkowata) lub ręka maczugowata (młotkowata)?

Nabyte deformacje rąk, takie jak ręka szponiasta (pazurkowata) czy maczugowata (młotkowata), powstają z powodu nieprawidłowej czynności lub uszkodzenia ścięgien i nerwów (najczęściej łokciowego lub pośrodkowego) bądź długotrwałych przeciążeń. Ręka szponiasta charakteryzuje się przeprostem w stawach śródręczno-paliczkowych i przykurczem zgięciowym w stawach międzypaliczkowych, co daje „szponowaty” wygląd palców. W przypadku ręki maczugowatej dochodzi do poszerzenia obrysu dłoni i skrócenia palców z zaburzeniem proporcji, co utrudnia precyzyjne ruchy i chwyt. Deformacje te mogą wynikać z urazów, chorób neurologicznych (np. uszkodzenia nerwu łokciowego) lub schorzeń ogólnoustrojowych (np. reumatoidalne zapalenie stawów). Z czasem prowadzą do ograniczenia funkcji dłoni i trudności w wykonywaniu czynności dnia codziennego.

Leczenie

Postępowanie obejmuje fizjoterapię (ćwiczenia ruchowe, masaże, kinesiotaping), zaopatrzenie ortopedyczne (ortezy, szyny korygujące) oraz leczenie przyczynowe, jeśli deformację wywołuje konkretny czynnik (np. neuropatia, zapalenie stawów). W niektórych przypadkach konieczne są zabiegi chirurgiczne: transfery ścięgien, artroplastyka stawów czy zespolenie nerwu, zależnie od rodzaju i stopnia zaawansowania zmian. Rehabilitacja pooperacyjna jest kluczowa w przywracaniu sprawności – obejmuje ćwiczenia wzmacniające, przywracające zakres ruchu i poprawiające koordynację. Wczesna interwencja może zapobiec pogłębianiu się deformacji i ułatwia lepsze efekty terapeutyczne. Regularne kontrole u ortopedy lub reumatologa pozwalają monitorować stan dłoni i wprowadzać modyfikacje leczenia.

Nabyta Ręka Szponiasta / Pazurkowata (ang. Acquired Clawhand)

Co To Jest Nabyta Ręka Szponiasta / Pazurkowata?

Nabyta ręka pazurkowata to stan, w którym palce dłoni przyjmują charakterystyczną pozycję przypominającą pazury, z wyprostowanymi stawami śródręczno-paliczkowymi i zgiętymi stawami międzypaliczkowymi. Tego rodzaju deformacja jest często wynikiem uszkodzenia nerwów, w szczególności nerwu łokciowego.

Przyczyny

• Uszkodzenie nerwu łokciowego: Najczęstsza przyczyna nabytej ręki pazurkowatej, często spowodowana urazem mechanicznym lub chorobą.
• Neuropatie: Choroby takie jak neuropatia cukrzycowa mogą prowadzić do deformacji dłoni.
• Choroby neurologiczne: Choroby takie jak stwardnienie zanikowe boczne mogą powodować rękę pazurkowatą.
• Choroby reumatyczne: Reumatoidalne zapalenie stawów może prowadzić do deformacji dłoni.

Objawy

• Charakterystyczne ustawienie palców: Palce przyjmują pozycję zgiętą w stawach międzypaliczkowych i wyprostowaną w stawach śródręczno-paliczkowych.
• Osłabienie mięśni: Osłabienie mięśni dłoni, szczególnie mięśni wewnętrznych ręki.
• Utrata zdolności chwytania: Trudności w chwytaniu i manipulowaniu przedmiotami.

Powikłania

• Utrata funkcji ręki: Znaczące ograniczenie funkcji dłoni, trudności w wykonywaniu codziennych czynności.
• Zanik mięśni: Długotrwałe uszkodzenie nerwów może prowadzić do zaniku mięśni.
• Uszkodzenie wtórne: Niewłaściwe leczenie lub brak leczenia może prowadzić do dalszych uszkodzeń i deformacji.

Zapobieganie

• Unikanie urazów: Ochrona przed urazami ręki i ramienia.
• Prawidłowe leczenie schorzeń podstawowych: Leczenie i monitorowanie chorób neurologicznych oraz metabolicznych.
• Rehabilitacja: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i poprawiające zakres ruchu.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez neurologa lub ortopedę.
• Badania obrazowe: MRI, EMG (elektromiografia) w celu oceny uszkodzeń nerwów.
• Badania neurologiczne: Testy przewodnictwa nerwowego.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Odpoczynek, unikanie nadmiernego obciążenia, noszenie ortezy ręki.
• Fizjoterapia: Ćwiczenia wzmacniające i poprawiające zakres ruchu.
• Leki: Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach poważnych uszkodzeń nerwów może być konieczna operacja (Ochiai et al., 1992).

Źródła (Nabyta Ręka Szponiasta / Pazurkowata):

• P. Heinzelmann, R. W. Dow (1985) – Clawhand deformity presumed secondary to Parkinson’s disease (tłum. Deformacja ręki pazurkowatej przypuszczalnie wtórna do choroby Parkinsona)
• N. Ochiai, A. Nagano, Y. Mikami, T. Nakagawa, S. Yamamoto (1992) – A new tendon transfer for ulnar clawhand: use of the palmaris longus extended with the palmar aponeurosis (tłum. Nowa metoda przeniesienia ścięgna dla ręki pazurkowatej: wykorzystanie ścięgna dłoniowego przedłużonego rozcięgnem dłoniowym)
• A. Sapienza, S. Green (2012) – Correction of the claw hand (tłum. Korekcja ręki pazurkowatej)
• A. Mentari (1978) – Claw finger (tłum. Palec pazurkowaty)
• J. Mulder, J. Landsmeer (1968) – The mechanism of claw finger (tłum. Mechanizm powstawania palca pazurkowatego)

Nabyta Ręka Maczugowata / Młotkowata (ang. Acquired Clubhand)

Co To Jest Nabyta Ręka Maczugowata / Młotkowata?

Nabyta ręka młotkowata to deformacja ręki, w której przedramię i nadgarstek są w nienaturalnej pozycji przypominającej młotek. Tego rodzaju deformacja często wynika z uszkodzenia kości promieniowej, które może być spowodowane urazami, infekcjami, lub chorobami.

Przyczyny

• Osteomyelitis: Infekcja kości może prowadzić do deformacji ręki młotkowatej (Ono et al., 1995).
• Uszkodzenia mechaniczne: Złamania kości promieniowej mogą prowadzić do tej deformacji (Pawar et al., 2020).
• Niewłaściwie leczone infekcje: Niewłaściwe leczenie infekcji skórnych może prowadzić do nabytej ręki młotkowatej (Iregbulem, 1982).
• Neurologiczne schorzenia: Choroby neurologiczne mogą również przyczyniać się do rozwoju tej deformacji (Sahdi et al., 2018).

Objawy

• Charakterystyczne ustawienie ręki: Przedramię i nadgarstek w nienaturalnej, przypominającej młotek pozycji.
• Osłabienie mięśni: Osłabienie mięśni przedramienia i dłoni.
• Ból i dyskomfort: Ból w miejscu deformacji, szczególnie podczas ruchu.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w poruszaniu ręką.

Powikłania

• Utrata funkcji ręki: Znaczące ograniczenie funkcji ręki, trudności w wykonywaniu codziennych czynności.
• Zanik mięśni: Długotrwałe uszkodzenie może prowadzić do zaniku mięśni.
• Uszkodzenie wtórne: Niewłaściwe leczenie lub brak leczenia może prowadzić do dalszych uszkodzeń i deformacji.

Zapobieganie

• Unikanie urazów: Ochrona przed urazami ręki i przedramienia.
• Prawidłowe leczenie infekcji: Szybkie i skuteczne leczenie infekcji skórnych i kostnych.
• Rehabilitacja: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie i poprawiające zakres ruchu.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub reumatologa.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI w celu oceny stopnia deformacji.
• Badania neurologiczne: Testy przewodnictwa nerwowego.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Noszenie odpowiednich ortez, unikanie nadmiernego obciążenia, leki przeciwbólowe.
• Fizjoterapia: Ćwiczenia wzmacniające i poprawiające zakres ruchu.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach poważnych uszkodzeń kości może być konieczna operacja (Pawar et al., 2020).

Źródła (Nabyta Ręka Maczugowata / Młotkowata):

• C. M. Ono, K. S. Albertson, K. Reinker, E. B. Lipp (1995) – Acquired radial clubhand deformity due to osteomyelitis (tłum. Nabyta deformacja ręki młotkowatej z powodu osteomyelitis)
• Dr Pankaj Pawar, Dr Tejas Ninawe, D. A. Sheth (2020) – A novel technique of ulna strut grafting for post-septic radial clubhand deformity: Case series of 4 patients with review of literature (tłum. Nowa technika przeszczepu strzałki dla deformacji ręki młotkowatej po septycznym zakażeniu: seria przypadków 4 pacjentów z przeglądem literatury)
• Iregbulem Lm (1982) – Acquired radial club hand. A case report (tłum. Nabyta ręka młotkowata. Opis przypadku)
• H Sahdi, Wh Chan, N. Dollah, A. Entri (2018) – Single-Bone Forearm Salvage Procedure for a Child with Acquired Radial Clubhand in a Resource Limited Centre: A Case Report (tłum. Procedura ratunkowa z użyciem jednej kości przedramienia dla dziecka z nabytą deformacją ręki młotkowatej w ośrodku o ograniczonych zasobach: opis przypadku)

---

B.4.2.8. Nabyta stopa szponiasta (pazurkowata) lub stopa maczugowata (młotkowata) (ang. Acquired clawfoot or clubfoot)

Co to jest nabyta stopa szponiasta (pazurkowata) lub stopa maczugowata (młotkowata)?

Nabyte deformacje stopy, takie jak stopa szponiasta (pazurkowata) czy maczugowata (młotkowata), polegają na zniekształceniu łuku stopy i ułożenia palców, zazwyczaj powstałym z przyczyn neurologicznych (np. uszkodzenie nerwu strzałkowego lub piszczelowego) lub wskutek długotrwałych przeciążeń i nieprawidłowej mechaniki chodu. Stopa szponiasta (clawfoot) charakteryzuje się nadmiernym sklepieniem i zgięciem palców, natomiast stopa maczugowata (clubfoot) wiąże się z nieprawidłowym ustawieniem stępu i zniekształceniem całej stopy. W obu przypadkach może dojść do bólu, trudności w dopasowaniu obuwia i problemów z chodzeniem. Rozpoznanie opiera się na badaniu ortopedycznym i obrazowym, pozwalając określić skalę wady i wykluczyć przyczyny wrodzone.

Leczenie

W zależności od podłoża deformacji stosuje się leczenie zachowawcze (ortezy, wkładki, fizjoterapia) lub zabiegi chirurgiczne (osteotomie korygujące, transfery ścięgien) mające na celu poprawę kształtu i funkcji stopy. Przyczynowe leczenie choroby neurologicznej lub metabolicznej jest niezbędne, aby zapobiegać postępowi deformacji. Po operacji konieczna jest rehabilitacja, obejmująca ćwiczenia wzmacniające mięśnie stopy i regulujące wzorzec chodu. Dobre efekty uzyskuje się też dzięki specjalistycznemu obuwiu, dostosowanemu do nietypowego kształtu stopy. Systematyczne kontrole ortopedyczne umożliwiają śledzenie poprawy i ewentualną korektę zaopatrzenia.

Nabyta Stopa Szponiasta / Pazurkowata (ang. Acquired Clawfoot)

Co To Jest Nabyta Stopa Szponiasta / Pazurkowata?

Nabyta stopa pazurkowata to deformacja stopy, w której palce są nadmiernie zgięte w stawach międzypaliczkowych, co nadaje im wygląd pazurów. Tego rodzaju deformacja może powodować ból, trudności w chodzeniu oraz problemy z noszeniem obuwia.

Przyczyny

• Uszkodzenie nerwów: Neuropatia cukrzycowa, uszkodzenia nerwu strzałkowego i inne uszkodzenia nerwów mogą prowadzić do deformacji.
• Choroby neurologiczne: Stwardnienie zanikowe boczne (ALS) i inne choroby neurologiczne mogą prowadzić do powstania stopy pazurkowatej.
• Urazy: Złamania i inne urazy stopy mogą prowadzić do deformacji.
• Choroby zapalne: Reumatoidalne zapalenie stawów i inne choroby zapalne mogą również przyczynić się do rozwoju tej deformacji.

Objawy

• Charakterystyczne ustawienie palców: Palce są zgięte w stawach międzypaliczkowych i wyprostowane w stawach śródstopno-paliczkowych.
• Ból: Ból w okolicy deformacji, szczególnie podczas chodzenia.
• Otarcia i pęcherze: Powstawanie odcisków i pęcherzy na palcach z powodu tarcia o obuwie.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w poruszaniu palcami.

Powikłania

• Problemy z chodzeniem: Ból i deformacja mogą utrudniać normalne chodzenie.
• Zanik mięśni: Długotrwałe uszkodzenie nerwów może prowadzić do zaniku mięśni.
• Uszkodzenie wtórne: Niewłaściwe leczenie lub brak leczenia może prowadzić do dalszych uszkodzeń i deformacji.

Zapobieganie

• Noszenie odpowiedniego obuwia: Unikanie ciasnych butów, preferowanie butów z szerokim przodem.
• Rehabilitacja: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie stóp.
• Kontrola schorzeń podstawowych: Leczenie i monitorowanie chorób neurologicznych oraz metabolicznych.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub podiatry.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI w celu oceny stopnia deformacji.
• Badania neurologiczne: Testy przewodnictwa nerwowego.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Noszenie odpowiednich butów, wkładki ortopedyczne, ćwiczenia, leki przeciwbólowe.
• Fizjoterapia: Ćwiczenia wzmacniające i poprawiające zakres ruchu.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach poważnych uszkodzeń nerwów może być konieczna operacja.

Źródła (Nabyta Stopa Szponiasta / Pazurkowata):

• M. Feeney, R. Williams, M. Stephens (2001) – Selective lengthening of the proximal flexor tendon in the management of acquired claw toes (tłum. Selektywne wydłużanie ścięgna zginacza bliższego w leczeniu nabytych palców pazurkowatych)
• M. Harper (1999) – Talonavicular arthrodesis for the acquired flatfoot in the adult (tłum. Artrodeza talonawikularna dla nabytego płaskostopia u dorosłych)
• D. Flores, C. Mejía Gómez, Moisés Fernández Hernando, M. A. Davis, M. Pathria (2019) – Adult Acquired Flatfoot Deformity: Anatomy, Biomechanics, Staging, and Imaging Findings (tłum. Nabyta deformacja płaskostopia u dorosłych: Anatomia, biomechanika, etapy i wyniki obrazowania)

Nabyta Stopa Maczugowata / Młotkowata (ang. Acquired Clubfoot)

Co To Jest Nabyta Stopa Maczugowata / Młotkowata?

Nabyta stopa młotkowata to deformacja stopy, w której staw skokowy i śródstopie przyjmują nienaturalne pozycje, powodując trudności w chodzeniu, ból oraz problemy z noszeniem obuwia. Tego rodzaju deformacja może być wynikiem uszkodzeń nerwowych, urazów lub chorób neurologicznych.

Przyczyny

• Uszkodzenie nerwów: Uszkodzenia nerwu strzałkowego lub inne neuropatie mogą prowadzić do deformacji.
• Choroby neurologiczne: Choroby takie jak stwardnienie rozsiane, porażenie mózgowe, lub choroby neurodegeneracyjne mogą powodować stopę młotkowatą.
• Urazy: Złamania kości stopy i urazy stawu skokowego mogą prowadzić do deformacji.
• Choroby zapalne: Reumatoidalne zapalenie stawów i inne choroby zapalne mogą przyczynić się do rozwoju tej deformacji.

Objawy

• Charakterystyczne ustawienie stopy: Stopa przyjmuje nienaturalne pozycje z zgięciami w stawach.
• Ból: Ból w okolicy deformacji, szczególnie podczas chodzenia.
• Otarcia i pęcherze: Powstawanie odcisków i pęcherzy na skórze w wyniku tarcia o obuwie.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w poruszaniu stopą.

Powikłania

• Problemy z chodzeniem: Ból i deformacja mogą utrudniać normalne chodzenie.
• Zanik mięśni: Długotrwałe uszkodzenie nerwów może prowadzić do zaniku mięśni.
• Uszkodzenie wtórne: Niewłaściwe leczenie lub brak leczenia może prowadzić do dalszych uszkodzeń i deformacji.

Zapobieganie

• Noszenie odpowiedniego obuwia: Unikanie ciasnych butów, preferowanie butów z szerokim przodem.
• Rehabilitacja: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie stóp.
• Kontrola schorzeń podstawowych: Leczenie i monitorowanie chorób neurologicznych oraz metabolicznych.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub podiatry.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI w celu oceny stopnia deformacji.
• Badania neurologiczne: Testy przewodnictwa nerwowego.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Noszenie odpowiednich butów, wkładki ortopedyczne, ćwiczenia, leki przeciwbólowe.
• Fizjoterapia: Ćwiczenia wzmacniające i poprawiające zakres ruchu.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach poważnych uszkodzeń nerwów może być konieczna operacja.

Źródła (Nabyta Stopa Maczugowata / Młotkowata):

• S. Hopwood, Faris Khan, J. Kemp, A. Rehm, E. Ashby (2023) – Clubfoot: an overview and the latest UK guidelines (tłum. Stopa młotkowata: przegląd i najnowsze wytyczne w Wielkiej Brytanii)
• Samer Redah (2022) – Complications of Ponseti Technique in Treatment of Idiopathic Club Foot (tłum. Powikłania metody Ponseti w leczeniu idiopatycznej stopy młotkowatej)
• Zeinab Zeaiter, Hassan Alzein, Y. Daher (2023) – An Insight on Current Clubfoot Management: A Reported Data From Lebanon (tłum. Wgląd w obecne zarządzanie stopą młotkowatą: raport z Libanu)
• O. Lasebikan, I. Anikwe, N. Onyemaechi, E. Chukwujindu, C. Nwadinigwe, N. Omoke (2019) – Ponseti clubfoot management method: Initial experience with 273 clubfeet treated in a clubfoot clinic of a Nigerian regional orthopedic hospital (tłum. Metoda zarządzania stopą młotkowatą Ponsetiego: wstępne doświadczenie z 273 przypadkami leczonymi w klinice ortopedycznej w Nigerii)
• Hakan Özbay, Serdar Toy, Oktay Polat (2021) – The impact of Covid-19 pandemic related lockdown on clubfoot practice (tłum. Wpływ pandemii Covid-19 na praktykę leczenia stopy młotkowatej)

---

B.4.2.9. Nabyta nierówność długości kończyn (ang. Acquired unequal limb length)

Co to jest nabyta nierówność długości kończyn?

Nierówność długości kończyn to różnica w pomiarze długości jednej kończyny w stosunku do drugiej, powstała na skutek urazu (np. złamanie z niewłaściwym zrostem), choroby (zapalenie kości, nowotwór) lub zabiegów chirurgicznych (resekcja fragmentu kości). Niewielkie dysproporcje (do ok. 1 cm) są dość powszechne i zwykle nie dają objawów, ale większa różnica może powodować ból pleców, zaburzenia chodu i wtórne deformacje stawów (kolan, bioder). U dzieci różnica może się nasilać wraz z rozwojem, jeśli proces wzrostu w jednej kończynie jest zaburzony. Badanie kliniczne i pomiary radiologiczne pozwalają dokładnie określić wielkość nierówności.

Przyczyny

• Urazy: Złamania kości mogą prowadzić do nierównej długości kończyn, szczególnie jeśli dochodzi do niewłaściwego gojenia.
• Choroby: Takie jak osteomyelitis (zapalenie kości), nowotwory kości, lub choroby neurologiczne mogą powodować różnice w długości kończyn.
• Interwencje chirurgiczne: Operacje, takie jak usunięcie guza kości, mogą prowadzić do skrócenia kończyny.
• Choroby reumatyczne: Choroby takie jak reumatoidalne zapalenie stawów mogą prowadzić do deformacji i skrócenia kończyny.

Objawy

• Asymetryczny chód: Widoczne kulenie lub nierówny chód.
• Ból: Ból w dolnej części pleców, biodrach, kolanach lub kostkach wynikający z nierównego obciążenia.
• Deformacje postawy: Skrzywienie kręgosłupa lub inne problemy posturalne.

Powikłania

• Problemy z chodem: Asymetryczny chód może prowadzić do dalszych problemów z kolanami, biodrami i kręgosłupem.
• Zanik mięśni: Długotrwałe nierówności mogą prowadzić do osłabienia i zaniku mięśni.
• Ból pleców: Nierównomierne obciążenie kręgosłupa może prowadzić do przewlekłego bólu pleców.

Zapobieganie

• Szybkie leczenie urazów: Właściwe leczenie złamań i urazów kości.
• Regularne badania kontrolne: Monitorowanie dzieci pod kątem ewentualnych różnic w długości kończyn.
• Rehabilitacja: Ćwiczenia wzmacniające i poprawiające zakres ruchu.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub specjalistę rehabilitacji.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, CT w celu dokładnego pomiaru różnic w długości kończyn.
• Testy funkcjonalne: Ocena biomechaniki chodu i postawy.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Noszenie odpowiednich wkładek do butów, ortez, terapia fizyczna.
• Zabiegi chirurgiczne: W przypadkach poważnych różnic może być konieczna operacja, taka jak osteotomia korekcyjna lub wydłużanie kości.

Sposób postępowania zależy od stopnia nierówności. Przy niewielkich różnicach często wystarczy wkładka wyrównująca w obuwiu, zmniejszająca obciążenie stawów i kręgosłupa. Jeśli dysproporcja jest większa, możliwe są chirurgiczne metody korekcji długości kończyny – np. wydłużanie za pomocą stabilizatorów zewnętrznych (Ilizarowa) lub wstawienie przeszczepu kostnego. U dorosłych z dużą nierównością i zmianami zwyrodnieniowymi rozważa się też osteotomie korygujące i protezoplastyki stawów (biodrowych lub kolanowych). W przypadku dzieci regularna obserwacja wzrostu i planowanie zabiegów korygujących we właściwym momencie może zapobiec poważnym wadom postawy. Rehabilitacja i fizjoterapia towarzyszą każdemu etapowi leczenia, zapewniając prawidłową adaptację do nowego ustawienia kończyn.

Źródła (Nabyta Nierówna Długość Kończyn):

• R. Loder (2015) – Acquired Limb Length Inequality (tłum. Nabyta nierówna długość kończyn)
• S. White, L. Gilchrist, Bryan E Wilk (2004) – Asymmetric Limb Loading with True or Simulated Leg-Length Differences (tłum. Asymetryczne obciążenie kończyn przy prawdziwych lub symulowanych różnicach długości nóg)
• V. Antoci, C. M. Ono, V. Antoci, E. Raney (2008) – Comparison of distraction osteogenesis for congenital and acquired limb-length discrepancy in children (tłum. Porównanie osteogenezy przez dystrakcję w przypadku wrodzonej i nabytej różnicy długości kończyn u dzieci)
• M. Abate, L. D. Carlo, Sandro Di Romualdo, S. Ionta, A. Ferretti, G. Romani, A. Merla (2010) – Postural adjustment in experimental leg length difference evaluated by means of thermal infrared imaging (tłum. Adaptacja posturalna przy eksperymentalnej różnicy długości nóg oceniana za pomocą termografii podczerwonej)
• Reza Abdi, Omid Shahpari, F. Bagheri, Ramin Zargarbashi (2023) – A Method of Time Prediction in Epiphysiodesis for Limb Length Discrepancy Based On Multiplier (tłum. Metoda przewidywania czasu w epifizjodezie dla różnicy długości kończyn w oparciu o mnożnik)

---

B.4.3. Zaburzenia rzepki (ang. Disorders of patella)

Co to są zaburzenia rzepki?

Zaburzenia rzepki obejmują szeroki wachlarz problemów związanych z pozycją, stabilnością i jakością chrząstki tej małej kości kolanowej. Najczęstsze z nich to nawracające zwichnięcia lub podwichnięcia rzepki, dolegliwości bólowe związane z nieprawidłowym torem ruchu (zespół bólowy przedniego przedziału kolana) czy zmiękczenie chrząstki rzepki (chondromalacja). Przyczyny mogą być wrodzone (dysplazja rzepki, wysoka jej pozycja), urazowe lub związane z zaburzeniami osi kończyny (koślawość, szpotawość). Objawy obejmują ból w okolicy przedniej części kolana, uczucie przeskakiwania, blokowania lub niestabilności. Dokładna diagnostyka (badanie ortopedyczne, RTG, rezonans) jest kluczowa dla rozpoznania rodzaju zaburzenia.

Przyczyny

• Urazy: Zwichnięcia, złamania i urazy rzepki mogą prowadzić do chronicznych problemów z rzepką.
• Nadwyrężenie: Przeciążenie stawu kolanowego, zwłaszcza u sportowców, może prowadzić do bólu rzepki.
• Choroby genetyczne: Takie jak zespół paznokieć-rzepka (Nail-Patella Syndrome), mogą powodować wrodzone deformacje i niestabilność rzepki.
• Choroby zapalne: Reumatoidalne zapalenie stawów i inne choroby zapalne mogą wpływać na staw kolanowy i rzepkę.
• Zmiany degeneracyjne: Choroby takie jak chondromalacja rzepki, gdzie chrząstka pod rzepką zaczyna się degradować.

Objawy

• Ból kolana: Szczególnie podczas zginania kolana, chodzenia po schodach lub siedzenia przez długi czas.
• Niestabilność: Uczucie, że kolano „ucieka” lub „przeskakuje”.
• Obrzęk: Może pojawić się w okolicy kolana po urazie lub nadmiernym obciążeniu.
• Trudności w poruszaniu: Ograniczenie zakresu ruchu kolana.

Powikłania

• Chroniczny ból: Nieleczone choroby rzepki mogą prowadzić do przewlekłego bólu kolana.
• Niestabilność kolana: Powtarzające się zwichnięcia mogą prowadzić do stałej niestabilności.
• Zmniejszona jakość życia: Ból i ograniczenia ruchowe mogą znacząco wpłynąć na codzienne funkcjonowanie i aktywność fizyczną.

Zapobieganie

• Unikanie urazów: Noszenie odpowiedniego obuwia, stosowanie ochraniaczy podczas uprawiania sportu.
• Wzmacnianie mięśni: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie wokół kolana.
• Prawidłowa technika: Unikanie nadmiernego obciążenia kolan i stosowanie prawidłowej techniki podczas ćwiczeń.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub fizjoterapeutę.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, CT w celu oceny uszkodzeń rzepki i otaczających struktur.
• Testy funkcjonalne: Ocena biomechaniki chodu i stabilności kolana.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Odpoczynek, terapia fizyczna, stosowanie ortez i wkładek ortopedycznych.
• Leki: Przeciwbólowe i przeciwzapalne leki mogą pomóc w redukcji bólu i stanu zapalnego.
• Zabiegi chirurgiczne: W poważnych przypadkach, takich jak niestabilność rzepki, może być konieczna operacja stabilizacji lub rekonstrukcji.

Terapia zależy od konkretnego problemu związanego z rzepką. W przypadku bólu przedniej części kolana i przeciążeń stosuje się rehabilitację, ortezy stabilizujące tor ruchu rzepki, ćwiczenia wzmacniające mięsień czworogłowy uda (zwłaszcza głowę przyśrodkową). Przy nawracających zwichnięciach i istotnej niestabilności lekarz może zaproponować zabieg chirurgiczny, np. rekonstrukcję troczków przyśrodkowych, przeniesienie guzowatości piszczeli czy osteotomię korygującą. Chondromalacja rzepki wymaga odciążenia kolana, fizjoterapii i czasem iniekcji dostawowych (kwas hialuronowy). Regularne ćwiczenia, unikanie czynników obciążających (np. częste kucanie) oraz utrzymanie prawidłowej masy ciała pomagają w profilaktyce nawrotów. Stałe monitorowanie postępów leczenia pozwala dopasować metody rehabilitacyjne i, w razie potrzeby, modyfikować sposób postępowania.

Źródła (Choroby Rzepki):

• S. Lippacher, E. Mueller-Rossberg, H. Reichel, M. Nelitz (2013) – Correction of malformative patellar instability in patients with nail-patella syndrome: a case report and review of the literature (tłum. Korekcja wadliwej niestabilności rzepki u pacjentów z zespołem paznokieć-rzepka: opis przypadku i przegląd literatury)
• C. Hing, T. Smith, S. Donell, F. Song (2011) – Surgical versus non-surgical interventions for treating patellar dislocation (tłum. Interwencje chirurgiczne versus niechirurgiczne w leczeniu zwichnięcia rzepki)
• V. Sanchís-Alfonso (2016) – How to Deal With Chronic Patellar Instability (tłum. Jak radzić sobie z przewlekłą niestabilnością rzepki)
• G. Testa, V. Pavone, Ludovico Lucenti, G. Condorelli, G. Sessa (2017) – Medial Patellofemoral Ligament Reconstruction in Adolescents Affected by Patellar Instability (tłum. Rekonstrukcja przyśrodkowego więzadła rzepkowo-udowego u młodzieży z niestabilnością rzepki)
• Yubao Gong, Chen Yang, Yang Liu, Jianguo Liu, Xin Qi (2016) – Treatment of patellar instability in a case of hereditary onycho-osteodysplasia (nail-patella syndrome) with medial patellofemoral ligament reconstruction: A case report (tłum. Leczenie niestabilności rzepki w przypadku dziedzicznej onychodysplazji kostnej (zespół paznokieć-rzepka) z rekonstrukcją przyśrodkowego więzadła rzepkowo-udowego: opis przypadku)
• Sosi Dzhugarian, S. Hamamah, A. Frugoli, Angelica Shepard (2023) – “Knee-Ding” a Diagnosis: A Case of Nail Patella Syndrome (tłum. „Knee-Ding” diagnoza: przypadek zespołu paznokieć-rzepka)

---

B.4.3.1. Nawracająca niestabilność rzepki (ang. Recurrent instability of patella)

Co to jest nawracająca niestabilność rzepki?

Nawracająca niestabilność rzepki polega na tym, że rzepka wielokrotnie przemieszcza się poza krawędź boczną lub przyśrodkową bloczka kości udowej, co potocznie bywa określane jako „zwichnięcia rzepki” lub „wyskakiwanie rzepki”. Zwykle problem jest boczny, spowodowany np. dysplazją bloczka, wysokim ustawieniem rzepki (patella alta), słabym napięciem troczków przyśrodkowych czy koślawością kończyn. Epizod zwichnięcia wywołuje nagły ból i obrzęk kolana, a rzepka najczęściej samoistnie powraca na swoje miejsce, choć może dojść do uszkodzeń chrząstki i tkanek miękkich. Ryzyko nawrotu wzrasta z każdym kolejnym incydentem, co może prowadzić do przewlekłych problemów bólowych i uszkodzeń stawu rzepkowo-udowego. Diagnozę potwierdzają badania obrazowe (RTG, MRI), które ukazują ewentualne wady anatomiczne i powikłania.

Przyczyny

• Anatomiczne anomalie: Patella alta, zwiększona odległość między guzowatością kości piszczelowej a rowkiem troczkowym, dysplazja troczki.
• Urazy: Uszkodzenie więzadła przyśrodkowego rzepkowo-udowego (MPFL) oraz inne urazy tkanek miękkich mogą prowadzić do niestabilności.
• Czynniki biomechaniczne: Osłabienie mięśnia obszernego przyśrodkowego uda (vastus medialis obliquus) oraz zaburzenia biomechaniki stawu kolanowego.

Objawy

• Ból kolana: Szczególnie podczas zginania i prostowania kolana.
• Uczucie niestabilności: Pacjenci mogą odczuwać, że kolano „ucieka” lub „przeskakuje”.
• Obrzęk: Może pojawić się po epizodzie przemieszczenia rzepki.
• Trudności w poruszaniu się: Ograniczenie zakresu ruchu i trudności w chodzeniu.

Powikłania

• Chroniczny ból: Powtarzające się epizody mogą prowadzić do przewlekłego bólu kolana.
• Uszkodzenie chrząstki: Nawracające przemieszczenia mogą powodować uszkodzenie chrząstki stawowej.
• Zmniejszona funkcjonalność: Trudności w wykonywaniu codziennych czynności i aktywności fizycznej.

Zapobieganie

• Rehabilitacja: Ćwiczenia wzmacniające mięśnie wokół kolana.
• Noszenie odpowiedniego obuwia: Unikanie butów, które mogą zwiększać ryzyko urazu.
• Utrzymanie zdrowej wagi: Zmniejszenie obciążenia stawu kolanowego.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę, obejmująca badanie fizykalne i ocenę stabilności rzepki.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, CT w celu oceny anatomicznych anomalii i uszkodzeń tkanek miękkich.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Terapia fizyczna, ortezy stabilizujące, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Zabiegi chirurgiczne: Rekonstrukcja więzadła przyśrodkowego rzepkowo-udowego (MPFL), korekcja anatomicznych anomalii, takich jak patella alta lub dysplazja troczki.

Leczenie zachowawcze obejmuje rehabilitację wzmacniającą mięsień czworogłowy uda (zwłaszcza przyśrodkową część), noszenie ortez stabilizujących tor rzepki oraz unikanie czynności narażających na kolejne zwichnięcia. Gdy niestabilność jest duża i nawraca, wskazane bywa leczenie chirurgiczne: rekonstrukcja troczka przyśrodkowego, przesunięcie guzowatości piszczeli czy korekta bloczka kości udowej. Po zabiegu kluczowa jest fizjoterapia, która pomaga odzyskać kontrolę mięśniową i prawidłowy ruch rzepki. Pacjent powinien regularnie wykonywać ćwiczenia poprawiające siłę i stabilność, a powrót do aktywności sportowych musi być stopniowy. Stałe monitorowanie stanu kolana pozwala wcześnie wychwycić powikłania i odpowiednio modyfikować rehabilitację.

Źródła (Nawracająca Niestabilność Rzepki):

• Laura W. Lewallen, A. McIntosh, D. Dahm (2015) – First-Time Patellofemoral Dislocation: Risk Factors for Recurrent Instability (tłum. Pierwsze zwichnięcie rzepkowo-udowe: czynniki ryzyka nawracającej niestabilności)
• M. Hevesi, Mark J. Heidenreich, Christopher L. Camp, T. Hewett, M. Stuart, D. Dahm, A. Krych (2019) – The Recurrent Instability of the Patella Score: A Statistically Based Model for Prediction of Long-Term Recurrence Risk After First-Time Dislocation (tłum. Wynik nawracającej niestabilności rzepki: statystycznie oparty model prognozy ryzyka nawrotu po pierwszym zwichnięciu)
• F. Malagelada, O. Rahbek, Cyrus Sahirad, M. Ramachandran (2018) – Results of operative 4-in-1 patella realignment in children with recurrent patella instability (tłum. Wyniki operacyjnego 4-w-1 wyrównania rzepki u dzieci z nawracającą niestabilnością rzepki)
• B. Erickson, J. Nguyen, K. Gasik, S. Gruber, Jacqueline M. Brady, Beth E Shubin Stein (2019) – Isolated Medial Patellofemoral Ligament Reconstruction for Patellar Instability Regardless of Tibial Tubercle–Trochlear Groove Distance and Patellar Height: Outcomes at 1 and 2 Years (tłum. Izolowana rekonstrukcja przyśrodkowego więzadła rzepkowo-udowego dla niestabilności rzepki niezależnie od odległości między guzowatością kości piszczelowej a rowkiem troczkowym i wysokości rzepki: wyniki po 1 i 2 latach)
• Deepak V. Patel, Iciar M. Dávila Castrodad, J. Kurowicki, Vincent K. McInerney, Anthony J. Scillia (2021) – Patellofemoral Instability (tłum. Niestabilność rzepkowo-udowa)

---

B.4.3.2. Zaburzenia rzepkowo-udowe (ang. Patellofemoral disorders)

Co to są zaburzenia rzepkowo-udowe?

Zaburzenia rzepkowo-udowe odnoszą się do dysfunkcji w obrębie stawu rzepkowo-udowego, obejmujących m.in. nieprawidłowe ustawienie rzepki, chondromalację chrząstki rzepki czy zespół bólu przedniego przedziału kolana. Pacjenci odczuwają ból w przedniej części kolana (np. pod rzepką), nasilający się przy wchodzeniu po schodach, kucaniu lub długim siedzeniu z ugiętymi kolanami (tzw. „kolano kinomana”). Przyczyny to często złe wycentrowanie rzepki w bloczku kości udowej, osłabienie mięśnia czworogłowego, zaburzenia osi kończyny (koślawość, szpotawość) lub urazy. Odpowiednio wykonane badanie kliniczne oraz badania obrazowe (RTG, MRI) pomagają zidentyfikować źródło dolegliwości.

Przyczyny

• Urazy: Zwichnięcia, złamania oraz inne urazy mogą prowadzić do chronicznych problemów z rzepką.
• Nadwyrężenie: Przeciążenie stawu kolanowego, zwłaszcza u sportowców.
• Anatomiczne anomalie: Patella alta, dysplazja troczki, zwiększona odległość między guzowatością kości piszczelowej a rowkiem troczkowym.
• Zmiany degeneracyjne: Choroby takie jak chondromalacja rzepki, gdzie chrząstka pod rzepką zaczyna się degradować.
• Choroby zapalne: Reumatoidalne zapalenie stawów i inne choroby zapalne mogą wpływać na staw kolanowy i rzepkę.

Objawy

• Ból kolana: Szczególnie podczas zginania kolana, chodzenia po schodach lub siedzenia przez długi czas.
• Niestabilność: Uczucie, że kolano „ucieka” lub „przeskakuje”.
• Obrzęk: Może pojawić się w okolicy kolana po urazie lub nadmiernym obciążeniu.
• Trudności w poruszaniu się: Ograniczenie zakresu ruchu kolana.

Powikłania

• Chroniczny ból: Nieleczone choroby rzepkowo-udowe mogą prowadzić do przewlekłego bólu kolana.
• Uszkodzenie chrząstki: Nawracające przemieszczenia mogą powodować uszkodzenie chrząstki stawowej.
• Zmniejszona funkcjonalność: Ból i ograniczenia ruchowe mogą znacząco wpłynąć na codzienne funkcjonowanie i aktywność fizyczną.

Zapobieganie

• Rehabilitacja: Ćwiczenia wzmacniające mięśnie wokół kolana.
• Noszenie odpowiedniego obuwia: Unikanie butów, które mogą zwiększać ryzyko urazu.
• Utrzymanie zdrowej wagi: Zmniejszenie obciążenia stawu kolanowego.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub fizjoterapeutę.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, CT w celu oceny anatomicznych anomalii i uszkodzeń tkanek miękkich.
• Testy funkcjonalne: Ocena biomechaniki chodu i stabilności kolana.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Terapia fizyczna, ortezy stabilizujące, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Zabiegi chirurgiczne: Rekonstrukcja więzadła przyśrodkowego rzepkowo-udowego (MPFL), korekcja anatomicznych anomalii, takich jak patella alta lub dysplazja troczki.

Podstawą terapii są ćwiczenia wzmacniające mięsień czworogłowy uda (zwłaszcza głowę przyśrodkową) i poprawiające stabilizację rzepki. Fizjoterapia może obejmować ćwiczenia rozciągające, techniki zmniejszające tarcie w stawie rzepkowo-udowym (np. taping) oraz masaże tkanek miękkich. W przypadku silnego bólu stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) czy iniekcje sterydów dostawowo, jednak ich celem jest jedynie doraźne łagodzenie objawów. Jeżeli stwierdza się poważne wady anatomiczne (np. duże odchylenie osi, wysokie położenie rzepki), rozważa się operacje korekcyjne, takie jak osteotomia guzowatości piszczeli czy zabiegi na troczkach rzepki. Ciągłe utrzymywanie odpowiedniej siły mięśniowej i prawidłowej masy ciała pomaga zapobiegać nawrotom dolegliwości.

Źródła (Choroby Rzepkowo-Udowe):

• B. Boden, A. Pearsall, W. Garrett, J. Feagin (1997) – Patellofemoral Instability: Evaluation and Management (tłum. Niestabilność rzepkowo-udowa: ocena i zarządzanie)
• M. Hevesi, Mark J. Heidenreich, Christopher L. Camp, T. Hewett, M. Stuart, D. Dahm, A. Krych (2019) – The Recurrent Instability of the Patella Score: A Statistically Based Model for Prediction of Long-Term Recurrence Risk After First-Time Dislocation (tłum. Wynik nawracającej niestabilności rzepki: statystycznie oparty model prognozy ryzyka nawrotu po pierwszym zwichnięciu)
• S. Hopwood, Faris Khan, J. Kemp, A. Rehm, E. Ashby (2023) – Clubfoot: an overview and the latest UK guidelines (tłum. Stopa końsko-szpotawa: przegląd i najnowsze wytyczne w Wielkiej Brytanii)
• Deepak V. Patel, Iciar M. Dávila Castrodad, J. Kurowicki, Vincent K. McInerney, Anthony J. Scillia (2021) – Patellofemoral Instability (tłum. Niestabilność rzepkowo-udowa)
• F. Imhoff, Victor Funke, L. N. Muench, A. Sauter, Maximilian Englmaier, K. Woertler, A. Imhoff, M. Feucht (2019) – The complexity of bony malalignment in patellofemoral disorders: femoral and tibial torsion, trochlear dysplasia, TT–TG distance, and frontal mechanical axis correlate with each other (tłum. Złożoność nieprawidłowego wyrównania kostnego w chorobach rzepkowo-udowych: torsja udowa i piszczelowa, dysplazja troczki, odległość TT–TG oraz oś mechaniczna przednia korelują ze sobą)

---

B.4.3.3. Chondromalacja rzepki (ang. Chondromalacia patellae)

Co to jest chondromalacja rzepki?

Chondromalacja rzepki to zmiękczenie i zwyrodnienie chrząstki na spodzie rzepki, prowadzące do bolesnego tarcia między rzepką a kością udową. Stan ten występuje najczęściej u młodych osób aktywnych fizycznie, szczególnie przy przeciążeniach kolan (bieganie, skakanie) lub wadach osi kończyn. Objawia się bólem w okolicy przedniej części kolana, nasilającym się przy schodzeniu ze schodów, klękaniu czy długotrwałym siedzeniu z ugiętymi kolanami. Z czasem może dojść do uszkodzeń powierzchni stawowej, co zwiększa ryzyko rozwinięcia zmian zwyrodnieniowych. W diagnostyce pomocne bywa badanie USG, RTG i rezonans, które oceniają stan chrząstki i ewentualne odchylenia anatomiczne.

Przyczyny

• Nadwyrężenie i przeciążenie: Powtarzające się ruchy kolana, takie jak bieganie lub skakanie, mogą prowadzić do mikrourazów chrząstki.
• Nieprawidłowa biomechanika kolana: Niewłaściwe ustawienie rzepki lub dysfunkcje mięśni mogą powodować nadmierne tarcie chrząstki.
• Urazy: Bezpośrednie urazy kolana mogą uszkodzić chrząstkę rzepki.
• Zmiany degeneracyjne: Starzenie się i zużycie stawów mogą przyczynić się do rozwoju chondromalacji.

Objawy

• Ból kolana: Szczególnie podczas zginania kolana, chodzenia po schodach, kucania lub siedzenia przez długi czas.
• Sztywność i obrzęk: Kolano może być sztywne i opuchnięte po aktywności fizycznej.
• Chrząstki i trzeszczenie: Uczucie trzaskania lub trzeszczenia w kolanie podczas ruchu.

Powikłania

• Chroniczny ból: Nieleczona chondromalacja może prowadzić do przewlekłego bólu kolana.
• Zmniejszona funkcjonalność: Ból i sztywność mogą ograniczać zdolność do wykonywania codziennych czynności i aktywności fizycznej.
• Uszkodzenie stawów: Postępujące zużycie chrząstki może prowadzić do dalszych uszkodzeń stawów kolanowych.

Zapobieganie

• Unikanie nadmiernego obciążenia: Unikanie przeciążenia kolan podczas ćwiczeń i aktywności fizycznej.
• Wzmacnianie mięśni: Ćwiczenia wzmacniające mięśnie wokół kolana, szczególnie mięsień czworogłowy uda.
• Prawidłowa technika: Stosowanie prawidłowej techniki podczas ćwiczeń i aktywności fizycznej.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub fizjoterapeutę.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, artroskopia w celu oceny uszkodzeń chrząstki.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Odpoczynek, unikanie obciążających aktywności, terapia fizyczna, stosowanie ortez i wkładek ortopedycznych.
• Leki: Przeciwbólowe i przeciwzapalne leki mogą pomóc w redukcji bólu i stanu zapalnego.
• Zabiegi chirurgiczne: W poważnych przypadkach może być konieczna operacja, taka jak artroskopia, przeszczep chrząstki lub rekonstrukcja stawu.

Podstawą terapii jest ograniczenie przeciążeń, wprowadzenie ćwiczeń wzmacniających mięsień czworogłowy, zwłaszcza głowę przyśrodkową, a także ćwiczeń stabilizujących staw kolanowy. Fizjoterapia może obejmować taping rzepki, masaż poprzeczny, kinesiotaping czy różne formy treningu propriocepcji. W przypadku bólu i obrzęku stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne lub okłady chłodzące. Przy znacznych zmianach i niepowodzeniu leczenia zachowawczego rozważa się zabiegi artroskopowe (np. shaving chrząstki), jednak ich skuteczność zależy od nasilenia uszkodzeń. Stała dbałość o prawidłową technikę podczas aktywności fizycznej i utrzymanie właściwej masy ciała to najważniejsze czynniki zapobiegawcze nawrotom dolegliwości.

Źródła (Chondromalacja Rzepki):

• A. Soumya.E. (2020) – Ayurvedic understanding and management of chondromalacia in patella: A case study (tłum. Ajurwedyjskie rozumienie i leczenie chondromalacji rzepki: Studium przypadku)
• A. Antounian, E. De Maeseneer, K. Van Royen, B. De Smedt, C. Haemhouts (2022) – Chondromalacia Patellae and Patellofemoral Instability (tłum. Chondromalacja rzepki i niestabilność rzepkowo-udowa)
• M. Shibata, T. Takahashi, Y. Fukuda, T. Uchio (2021) – Clinical outcomes of autologous chondrocyte implantation for chondromalacia patellae: a 5-year follow-up study (tłum. Wyniki kliniczne autologicznego przeszczepu chondrocytów w leczeniu chondromalacji rzepki: 5-letnie badanie obserwacyjne)
• S. B. Kang, S. D. Lee, K. M. Shin, J. H. Yoon (2020) – Conservative treatment of chondromalacia patellae with autologous conditioned serum (tłum. Leczenie zachowawcze chondromalacji rzepki z użyciem autologicznego serum kondycjonowanego)
• A. T. Wang, B. S. Li, Y. Z. Zhao, J. J. Liu, G. Y. Xu (2022) – Evaluation of treatment outcomes for chondromalacia patellae using magnetic resonance imaging (tłum. Ocena wyników leczenia chondromalacji rzepki za pomocą rezonansu magnetycznego)

---

B.4.4. Wewnętrzne uszkodzenie stawu kolanowego (ang. Internal derangement of knee)

Co to jest wewnętrzne uszkodzenie stawu kolanowego?

Wewnętrzne uszkodzenie stawu kolanowego obejmuje grupę urazów i zmian patologicznych dotyczących struktur wewnątrzstawowych, takich jak łąkotki, więzadła, chrząstka stawowa czy ciała wolne. Najczęściej do uszkodzeń dochodzi na skutek przeciążenia, nagłego ruchu skrętnego, upadku lub przewlekłych mikrourazów związanych z intensywną aktywnością sportową. Pacjenci zgłaszają ból, obrzęk kolana, uczucie zablokowania lub przeskakiwania oraz często niestabilność podczas chodzenia. Diagnostyka opiera się głównie na badaniu klinicznym (testy łąkotkowe, więzadłowe) oraz badaniach obrazowych, głównie rezonansie magnetycznym. Odpowiednio wczesne rozpoznanie ma znaczenie dla uniknięcia przewlekłych uszkodzeń chrząstki i rozwoju zmian zwyrodnieniowych.

Przyczyny

• Urazy: Bezpośrednie urazy kolana, takie jak skręcenia, zwichnięcia czy złamania, mogą powodować wewnętrzne choroby kolana.
• Przeciążenie: Długotrwałe przeciążenie stawu kolanowego, szczególnie u sportowców, może prowadzić do mikrourazów i degeneracji struktur stawu.
• Zmiany degeneracyjne: Starzenie się i zużycie stawu mogą przyczynić się do rozwoju wewnętrznych chorób kolana.
• Wrodzone anomalie: Nieprawidłowości anatomiczne mogą predysponować do rozwoju tych zaburzeń.

Objawy

• Ból kolana: Ból, szczególnie podczas ruchu lub obciążenia stawu.
• Niestabilność: Uczucie „uciekania” kolana, szczególnie podczas chodzenia lub biegania.
• Obrzęk i sztywność: Kolano może być spuchnięte i sztywne po urazie lub przeciążeniu.
• Zablokowanie stawu: Trudności w pełnym zgięciu lub wyprostowaniu kolana.

Powikłania

• Chroniczny ból: Nieleczone zaburzenia mogą prowadzić do przewlekłego bólu kolana.
• Ograniczenie ruchomości: Ból i sztywność mogą ograniczać zdolność do wykonywania codziennych czynności.
• Uszkodzenie chrząstki: Długotrwałe nieprawidłowe obciążenie stawu może prowadzić do uszkodzeń chrząstki stawowej.

Zapobieganie

• Unikanie nadmiernego obciążenia: Unikanie przeciążenia kolan podczas ćwiczeń i aktywności fizycznej.
• Wzmacnianie mięśni: Ćwiczenia wzmacniające mięśnie wokół kolana, szczególnie mięsień czworogłowy uda.
• Prawidłowa technika: Stosowanie prawidłowej techniki podczas ćwiczeń i aktywności fizycznej.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub fizjoterapeutę.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, artroskopia w celu oceny uszkodzeń struktur stawu kolanowego.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Odpoczynek, unikanie obciążających aktywności, terapia fizyczna, stosowanie ortez i wkładek ortopedycznych.
• Leki: Przeciwbólowe i przeciwzapalne leki mogą pomóc w redukcji bólu i stanu zapalnego.
• Zabiegi chirurgiczne: W poważnych przypadkach może być konieczna operacja, taka jak artroskopia, rekonstrukcja więzadeł czy przeszczep chrząstki.

Terapia zależy od rodzaju i rozległości urazu. W niektórych przypadkach wskazane jest leczenie zachowawcze: odpoczynek, stabilizacja (orteza), fizjoterapia oraz leki przeciwbólowe i przeciwzapalne. Gdy uszkodzenie jest poważne (np. pęknięcie łąkotki, rozerwanie więzadła krzyżowego) lub utrzymuje się niestabilność i ból, rozważa się zabieg artroskopowy, który pozwala na naprawę lub usunięcie uszkodzonych elementów. Po operacji istotna jest rehabilitacja, obejmująca ćwiczenia wzmacniające mięśnie uda, przywracające pełen zakres ruchu i stabilizację kolana. Pacjenci powinni unikać przeciążenia stawu w okresie rekonwalescencji i stopniowo wprowadzać aktywność sportową zgodnie z zaleceniami fizjoterapeuty. Regularne kontrole ortopedyczne pozwalają ocenić skuteczność leczenia i w porę korygować plan rehabilitacji.

Źródła (Wewnętrzne Choroby Kolana):

• S. Patil, Richesh S Tathode (2020) – MRI evaluation of internal derangement of knee (tłum. Ocena MRI wewnętrznych zaburzeń kolana)
• G. Kunal, K. R. Udit, V. Vipul (2020) – A PROSPECTIVE CROSS-SECTIONAL STUDY ON MRI EVALUATION OF INTERNAL DERANGEMENTS OF THE KNEE JOINT (tłum. Prospektywne badanie przekrojowe oceny MRI wewnętrznych zaburzeń stawu kolanowego)
• V. Arumugam, G. Ganesan, Paarthipan Natarajan (2015) – MRI Evaluation of Acute Internal Derangement of Knee (tłum. Ocena MRI ostrych wewnętrznych zaburzeń kolana)
• N. V (2019) – Correlation of Clinical, MRI and Arthroscopic findings in internal derangements of knee – A Crosssectional study in a tertiary care hospital, Rajahmundry, Andhra Pradesh, India (tłum. Korelacja klinicznych, MRI i artroskopowych wyników w wewnętrznych zaburzeniach kolana – badanie przekrojowe w szpitalu trzeciego stopnia w Rajahmundry, Andhra Pradesh, Indie)

---

B.4.4.1. Torbiel łąkotki (ang. Cystic meniscus)

Co to jest torbiel łąkotki?

Torbiel łąkotki to wypełniona płynem zmiana, powstająca w obrębie lub na obwodzie łąkotki stawu kolanowego, najczęściej bocznej. Wynika z nagromadzenia płynu stawowego w szczelinie uszkodzonej łąkotki lub w jej szczelinach degeneracyjnych. Pacjenci często odczuwają ból po bocznej stronie kolana, nasilający się przy ruchach obciążeniowych, a w badaniu palpacyjnym można wyczuć zgrubienie lub elastyczną „masę”. W niektórych przypadkach torbiel jest bezobjawowa i bywa wykrywana przypadkowo w trakcie badań obrazowych. Rezonans magnetyczny stanowi najlepsze narzędzie diagnostyczne, pozwalające określić lokalizację i wielkość torbieli oraz stan samej łąkotki.

Przyczyny

• Pęknięcia łąkotki: Najczęstsza przyczyna torbieli łąkotki, wynikająca z urazów lub przeciążeń.
• Degeneracja tkanek: Starzenie się i zużycie stawu kolanowego mogą prowadzić do degeneracyjnych zmian w łąkotce.
• Urazy: Bezpośrednie urazy kolana mogą powodować powstawanie torbieli.

Objawy

• Ból kolana: Szczególnie podczas ruchu lub obciążenia stawu.
• Obrzęk i sztywność: Kolano może być spuchnięte i sztywne.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym zgięciu lub wyprostowaniu kolana.
• Uczucie zablokowania: Wrażenie, że kolano się blokuje podczas ruchu.

Powikłania

• Chroniczny ból: Nieleczona torbiel może prowadzić do przewlekłego bólu kolana.
• Uszkodzenie stawów: Długotrwałe nieprawidłowe obciążenie stawu może prowadzić do dalszych uszkodzeń chrząstki stawowej.

Zapobieganie

• Unikanie nadmiernego obciążenia: Unikanie przeciążenia kolan podczas ćwiczeń i aktywności fizycznej.
• Wzmacnianie mięśni: Ćwiczenia wzmacniające mięśnie wokół kolana.
• Prawidłowa technika: Stosowanie prawidłowej techniki podczas ćwiczeń i aktywności fizycznej.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub fizjoterapeutę.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, artroskopia w celu oceny uszkodzeń i obecności torbieli.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Odpoczynek, unikanie obciążających aktywności, terapia fizyczna.
• Leki: Przeciwbólowe i przeciwzapalne leki mogą pomóc w redukcji bólu i stanu zapalnego.
• Zabiegi chirurgiczne: Artroskopia, dekompresja torbieli, meniscektomia (częściowe usunięcie łąkotki).

Metody leczenia zależą od objawów i ewentualnego współistnienia pęknięcia łąkotki. W przypadku dużych dolegliwości bólowych lub braku poprawy przy leczeniu zachowawczym (odpoczynek, leki przeciwzapalne, rehabilitacja), wykonuje się artroskopię. Podczas zabiegu artroskopowego chirurg może usunąć pękniętą część łąkotki lub zszyć uszkodzenie, a także opróżnić torbiel i zmniejszyć ryzyko jej nawrotu. Po operacji istotna jest fizjoterapia, która pozwala odzyskać siłę mięśniową i zakres ruchu, a także zapobiega rozwojowi zmian zwyrodnieniowych. Regularne kontrole lekarskie umożliwiają ocenę gojenia i ewentualne dalsze postępowanie.

Źródła (Torbiel Łękotki):

• S. Patil, Richesh S Tathode (2020) – MRI evaluation of internal derangement of knee (tłum. Ocena MRI wewnętrznych zaburzeń kolana)
• Paresh Rathava, N. Maru, K. Patel (2021) – Clinical and functional outcome of different modalities of meniscus repair (tłum. Kliniczne i funkcjonalne wyniki różnych metod naprawy łąkotki)
• T. Howe, J. Koh (2007) – Arthroscopic internal marsupialization of meniscal cysts (tłum. Artroskopowa marsupializacja wewnętrzna torbieli łąkotki)
• A. Soumya.E. (2020) – Ayurvedic understanding and management of chondromalacia in patella: A case study (tłum. Ajurwedyjskie rozumienie i leczenie chondromalacji rzepki: Studium przypadku)
• M. Shibata, T. Takahashi, Y. Fukuda, T. Uchio (2021) – Clinical outcomes of autologous chondrocyte implantation for chondromalacia patellae: a 5-year follow-up study (tłum. Wyniki kliniczne autologicznego przeszczepu chondrocytów w leczeniu chondromalacji rzepki: 5-letnie badanie obserwacyjne)

---

B.4.4.2. Dyskoidalna łąkotka (ang. Discoid meniscus)

Co to jest dyskoidalna łąkotka?

Dyskoidalna łąkotka to wrodzona anomalia kształtu łąkotki, która przybiera formę dysku, a nie typowego „półksiężyca”. Najczęściej dotyczy łąkotki bocznej w stawie kolanowym i może występować obustronnie. U części osób nie wywołuje żadnych dolegliwości, jednak przy większym kształcie dysku łatwiej o urazy i „klikanie” czy blokowanie stawu. Niekiedy pacjenci zgłaszają ból, przeskakiwanie kolana lub epizody zablokowania, co sugeruje uszkodzenie dyskoidalnej łąkotki (pęknięcia). Diagnozę potwierdza rezonans magnetyczny, który pokazuje nietypowy kształt i ewentualne zmiany degeneracyjne.

Przyczyny

• Wrodzone anomalie: Łękotka dyskoidalna jest wynikiem wrodzonych nieprawidłowości w rozwoju łękotki.
• Dziedziczność: W niektórych przypadkach występuje predyspozycja genetyczna.

Objawy

• Ból kolana: Szczególnie podczas ruchu lub obciążenia stawu.
• Sztywność i obrzęk: Kolano może być spuchnięte i sztywne.
• Uczucie zablokowania: Wrażenie, że kolano się blokuje podczas ruchu.
• Chrząstki i trzeszczenie: Uczucie trzaskania lub trzeszczenia w kolanie podczas ruchu.

Powikłania

• Chroniczny ból: Nieleczona łękotka dyskoidalna może prowadzić do przewlekłego bólu kolana.
• Uszkodzenie stawów: Długotrwałe nieprawidłowe obciążenie stawu może prowadzić do dalszych uszkodzeń chrząstki stawowej.

Zapobieganie

• Unikanie nadmiernego obciążenia: Unikanie przeciążenia kolan podczas ćwiczeń i aktywności fizycznej.
• Wzmacnianie mięśni: Ćwiczenia wzmacniające mięśnie wokół kolana.
• Prawidłowa technika: Stosowanie prawidłowej techniki podczas ćwiczeń i aktywności fizycznej.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub fizjoterapeutę.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, artroskopia w celu oceny uszkodzeń i obecności torbieli.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Odpoczynek, unikanie obciążających aktywności, terapia fizyczna.
• Leki: Przeciwbólowe i przeciwzapalne leki mogą pomóc w redukcji bólu i stanu zapalnego.
• Zabiegi chirurgiczne: Artroskopia, dekompresja torbieli, meniscektomia (częściowe usunięcie łękotki).

Jeśli dyskoidalna łąkotka jest bezobjawowa, zwykle nie wymaga interwencji, a pacjent powinien jedynie unikać przeciążeń i kontuzji. W przypadku dolegliwości bólowych lub uszkodzenia łąkotki, wskazana bywa artroskopia, podczas której chirurg kształtuje łąkotkę, usuwając jej nadmiar (tzw. saucerization), i reperuje ewentualne pęknięcia. Po zabiegu niezbędna jest rehabilitacja, koncentrująca się na przywróceniu zakresu ruchu oraz wzmocnieniu mięśni stabilizujących kolano. Pacjentom zaleca się stopniowy powrót do aktywności sportowych, z zachowaniem ostrożności przy ruchach skrętnych. Kontrole ortopedyczne pozwalają ocenić stan stawu i zapobiegać powikłaniom, takim jak przyspieszone zużycie chrząstki stawowej.

Źródła (Łękotka Dyskoidalna):

• M. Kocher, Catherine A. Logan, D. Kramer (2017) – Discoid Lateral Meniscus in Children: Diagnosis, Management, and Outcomes (tłum. Dyskoidalna łękotka boczna u dzieci: diagnoza, zarządzanie i wyniki)
• I. Kushare, K. Klingele, W. Samora (2015) – Discoid Meniscus: Diagnosis and Management (tłum. Dyskoidalna łękotka: diagnoza i zarządzanie)
• N. Grimm, J. Pace, Benjamin J. Levy, D. Arthur, M. Portman, M. Solomito, J. Weiss (2020) – Demographics and Epidemiology of Discoid Menisci of the Knee: Analysis of a Large Regional Insurance Database (tłum. Demografia i epidemiologia dyskoidalnych łękotek kolana: analiza dużej regionalnej bazy danych ubezpieczeniowych)
• Paresh Rathava, N. Maru, K. Patel (2021) – Clinical and functional outcome of different modalities of meniscus repair (tłum. Kliniczne i funkcjonalne wyniki różnych metod naprawy łękotki)
• T. Howe, J. Koh (2007) – Arthroscopic internal marsupialization of meniscal cysts (tłum. Artroskopowa marsupializacja wewnętrzna torbieli łękotki)

---

B.4.4.3. Uszkodzenie łąkotki z powodu starego pęknięcia lub urazu (ang. Derangement of meniscus due to old tear or injury)

Co to jest uszkodzenie łąkotki z powodu starego pęknięcia lub urazu?

Jest to przewlekłe i często nawracające uszkodzenie łąkotki, która uległa dawnemu pęknięciu i nie została właściwie zdiagnozowana lub wyleczona. Nieleczony uraz może prowadzić do dalszej degeneracji tkanki łąkotkowej, rozwoju torbieli lub przewlekłego stanu zapalnego w stawie. Pacjenci odczuwają okresowe bóle, obrzęk, uczucie niestabilności lub blokowania kolana, zwłaszcza przy ruchach skrętnych i zgięciu pod obciążeniem. Badania obrazowe (RTG i MR) pomagają wykazać cechy starego urazu, takie jak niestabilne fragmenty łąkotki czy zmiany zwyrodnieniowe w obrębie stawu. Stan ten może sprzyjać rozwojowi artrozy w stawie kolanowym, jeśli nie zostanie odpowiednio zaopatrzony.

Przyczyny

• Pęknięcia łękotki: Przeważnie wynikające z urazów sportowych lub przeciążeń, które nie zostały odpowiednio leczone.
• Degeneracja tkanek: Procesy degeneracyjne, które zachodzą z wiekiem lub w wyniku chronicznego przeciążenia stawu.
• Urazy: Bezpośrednie urazy kolana mogą prowadzić do powstania przewlekłych problemów z łękotką.

Objawy

• Ból kolana: Szczególnie podczas ruchu lub obciążenia stawu.
• Sztywność i obrzęk: Kolano może być spuchnięte i sztywne.
• Uczucie zablokowania: Wrażenie, że kolano się blokuje podczas ruchu.
• Chrząstki i trzeszczenie: Uczucie trzaskania lub trzeszczenia w kolanie podczas ruchu.

Powikłania

• Chroniczny ból: Nieleczone pęknięcia łękotki mogą prowadzić do przewlekłego bólu kolana.
• Uszkodzenie stawów: Długotrwałe nieprawidłowe obciążenie stawu może prowadzić do dalszych uszkodzeń chrząstki stawowej.

Zapobieganie

• Unikanie nadmiernego obciążenia: Unikanie przeciążenia kolan podczas ćwiczeń i aktywności fizycznej.
• Wzmacnianie mięśni: Ćwiczenia wzmacniające mięśnie wokół kolana.
• Prawidłowa technika: Stosowanie prawidłowej techniki podczas ćwiczeń i aktywności fizycznej.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub fizjoterapeutę.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, artroskopia w celu oceny uszkodzeń i obecności torbieli.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Odpoczynek, unikanie obciążających aktywności, terapia fizyczna.
• Leki: Przeciwbólowe i przeciwzapalne leki mogą pomóc w redukcji bólu i stanu zapalnego.
• Zabiegi chirurgiczne: Artroskopia, dekompresja torbieli, meniscektomia (częściowe usunięcie łękotki).

Postępowanie zazwyczaj obejmuje artroskopową ocenę łąkotki, podczas której chirurg usuwa niestabilne fragmenty lub wykonuje szycie łąkotki (o ile jest to możliwe i dobrze rokujące). W przypadku rozległego uszkodzenia lub zmian zwyrodnieniowych konieczne może być usunięcie części łąkotki (meniscektomia częściowa). Po zabiegu niezbędna jest rehabilitacja ukierunkowana na odzyskanie stabilności i siły mięśniowej w stawie kolanowym. W przypadku braku wskazań do operacji lub niewielkich objawów, zaleca się wzmacnianie mięśnia czworogłowego, fizykoterapię oraz unikanie obciążeń skrętnych. Regularne kontrole ortopedyczne i świadome zarządzanie aktywnością fizyczną pozwalają zminimalizować ryzyko nasilenia zmian degeneracyjnych.

Źródła (Choroby Łękotki z Powodu Starego Pęknięcia lub Urazu):

• W. McClain, M. DeFoor, Jeanne C. Patzkowski (2021) – Meniscus Repair Techniques (tłum. Techniki naprawy łękotki)
• S. Patil, Richesh S Tathode (2020) – MRI evaluation of internal derangement of knee (tłum. Ocena MRI wewnętrznych zaburzeń kolana)
• Hannah R. Popper, Brian E. Fliegel, Dawn M. Elliott, Alvin W. Su (2023) – Surgical Management of Traumatic Meniscus Injuries (tłum. Chirurgiczne leczenie urazów łękotki)
• Paresh Rathava, N. Maru, K. Patel (2021) – Clinical and functional outcome of different modalities of meniscus repair (tłum. Kliniczne i funkcjonalne wyniki różnych metod naprawy łękotki)
• A. Bochyńska, G. Hannink, D. Grijpma, P. Buma (2016) – Tissue adhesives for meniscus tear repair: an overview of current advances and prospects for future clinical solutions (tłum. Kleje tkankowe do naprawy pęknięć łękotki: przegląd aktualnych osiągnięć i perspektyw przyszłych rozwiązań klinicznych)

---

B.4.4.4. Ciało luźne w stawie kolanowym (ang. Loose body in knee)

Co to jest ciało luźne w stawie kolanowym?

Ciało luźne w kolanie to fragment tkanki kostnej lub chrzęstnej, rzadziej łąkotki, swobodnie przemieszczający się wewnątrz stawu. Może powstać w wyniku urazu (oderwanie fragmentu kości), zmian zwyrodnieniowych (oderwanie chrząstki w procesie chondromalacji) lub chorób takich jak chondromatoza maziówkowa. Pacjenci często odczuwają nagłe „zablokowanie” kolana, ból, przeskakiwanie lub ograniczenie ruchu, zależnie od położenia ciała luźnego. Rozpoznanie opiera się na wywiadzie klinicznym i badaniach obrazowych – RTG może wykryć większe fragmenty kostne, a rezonans magnetyczny pozwala zlokalizować także mniejsze części chrząstki. Nieusunięte ciało luźne może z czasem uszkadzać chrząstkę stawową i pogłębiać zmiany zwyrodnieniowe.

Przyczyny

• Urazy: Bezpośrednie urazy kolana, takie jak złamania czy zwichnięcia, mogą prowadzić do powstawania luźnych ciał.
• Choroby degeneracyjne: Osteoartroza i inne choroby degeneracyjne stawu mogą prowadzić do powstawania luźnych ciał.
• Osteochondritis dissecans: Schorzenie, w którym fragmenty chrząstki i kości oddzielają się od powierzchni stawowej.
• Chondromatoza maziówkowa: Choroba, w której dochodzi do powstawania wielu chrzęstnych lub kostnych ciał w stawie.

Objawy

• Ból kolana: Szczególnie podczas ruchu lub obciążenia stawu.
• Sztywność i obrzęk: Kolano może być spuchnięte i sztywne.
• Uczucie zablokowania: Wrażenie, że kolano się blokuje podczas ruchu.
• Chrząstki i trzeszczenie: Uczucie trzaskania lub trzeszczenia w kolanie podczas ruchu.

Powikłania

• Chroniczny ból: Nieleczone luźne ciała mogą prowadzić do przewlekłego bólu kolana.
• Uszkodzenie stawów: Długotrwałe nieprawidłowe obciążenie stawu może prowadzić do dalszych uszkodzeń chrząstki stawowej.
• Zapalenie stawu: Luźne ciała mogą powodować nawracające stany zapalne stawu.

Zapobieganie

• Unikanie nadmiernego obciążenia: Unikanie przeciążenia kolan podczas ćwiczeń i aktywności fizycznej.
• Wzmacnianie mięśni: Ćwiczenia wzmacniające mięśnie wokół kolana.
• Prawidłowa technika: Stosowanie prawidłowej techniki podczas ćwiczeń i aktywności fizycznej.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub fizjoterapeutę.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, artroskopia w celu oceny uszkodzeń i obecności luźnych ciał.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Odpoczynek, unikanie obciążających aktywności, terapia fizyczna.
• Leki: Przeciwbólowe i przeciwzapalne leki mogą pomóc w redukcji bólu i stanu zapalnego.
• Zabiegi chirurgiczne: Artroskopia, usunięcie luźnych ciał, synowektomia (usunięcie błony maziowej).

Najczęściej stosuje się usunięcie ciała luźnego metodą artroskopową, co pozwala jednocześnie ocenić stan stawu i zlokalizować dodatkowe uszkodzenia. Po zabiegu pacjent przechodzi krótką rehabilitację, obejmującą ćwiczenia stabilizujące i wzmacniające mięśnie uda, a czas powrotu do aktywności jest zazwyczaj krótki. Jeżeli ciało luźne jest niewielkie i nie powoduje zablokowań ani bólu, można rozważyć leczenie zachowawcze (obserwację), jednak najczęściej rekomendowane jest usunięcie, aby uniknąć dalszych powikłań. W przypadku wykrycia przyczyny powstawania ciał luźnych (np. osteochondritis dissecans), kluczowe jest leczenie pierwotnej patologii. Regularne wizyty kontrolne i ostrożne wdrażanie obciążeń po zabiegu zapewniają właściwe gojenie i minimalizują ryzyko nawrotu objawów.

Źródła (Luźne Ciało w Kolanie):

• H. Zmerly, M. Moscato, I. Akkawi (2021) – Assessment and Management of Loose Bodies in the Knee Joint and Related Disease: A Narrative Review (tłum. Ocena i zarządzanie luźnymi ciałami w stawie kolanowym oraz związanymi z nimi chorobami: przegląd narracyjny)
• R. Novriansyah, Faizurrahman Andi Kusuma (2022) – Knee Pain due to Loose body in the Knee Joint: A Case Report in Dr. Kariadi General Hospital Semarang (tłum. Ból kolana spowodowany luźnym ciałem w stawie kolanowym: opis przypadku w Szpitalu Ogólnym Dr. Kariadi Semarang)
• R. Magnussen, J. Carey, K. Spindler (2009) – Does Operative Fixation of an Osteochondritis Dissecans Loose Body Result in Healing and Long-Term Maintenance of Knee Function? (tłum. Czy operacyjne utrwalenie luźnego ciała w osteochondritis dissecans prowadzi do gojenia i długotrwałego utrzymania funkcji kolana?)
• A. Schwab, Thomas Pap, Veit Krenn, Wolfgang Rüther, Christoph H. Lohmann, Jessica Bertrand (2023) – Loose Bodies Found in the Human Intra-Articular Space Showed Characteristics Similar to Endochondral Bone Formation (tłum. Luźne ciała znalezione w przestrzeni wewnątrzstawowej człowieka wykazały cechy podobne do kostnienia chrzęstnego)

---

B.4.4.5. Przewlekła niestabilność stawu kolanowego (ang. Chronic instability of knee)

Co to jest przewlekła niestabilność stawu kolanowego?

Przewlekła niestabilność stawu kolanowego to stan, w którym struktury stabilizujące kolano (więzadła krzyżowe, poboczne, łąkotki czy torebka stawowa) uległy uszkodzeniu lub rozciągnięciu w takim stopniu, że staw nie jest w stanie utrzymać prawidłowej stabilności w ruchach. Pacjenci odczuwają „uciekanie” kolana lub jego niekontrolowane przemieszczenia przy obciążaniu, co prowadzi do nawracających urazów, bólu i obrzęków. Przyczyną najczęściej są powtarzające się urazy sportowe, źle wygojone zerwanie więzadła lub niewłaściwe leczenie po pierwszym epizodzie niestabilności. W badaniu ortopedycznym (test Lachmana, szuflady przedniej, pivot-shift) oraz badaniach obrazowych (MRI) można potwierdzić rozległość uszkodzeń.

Przyczyny

• Uszkodzenia więzadeł: Przewlekła niestabilność często jest wynikiem nieleczonych lub źle leczonych urazów więzadeł, takich jak zerwanie więzadła krzyżowego przedniego (ACL) lub tylnego (PCL).
• Nadwyrężenie: Powtarzające się obciążenia kolana, zwłaszcza w przypadku sportowców, mogą prowadzić do osłabienia struktur stabilizujących.
• Choroby degeneracyjne: Zmiany związane z wiekiem i zużyciem stawu mogą przyczyniać się do niestabilności.
• Wrodzone anomalie: Nieprawidłowości anatomiczne mogą predysponować do rozwoju niestabilności kolana.

Objawy

• Ból kolana: Szczególnie podczas ruchu lub obciążenia stawu.
• Uczucie niestabilności: Uczucie, że kolano „ucieka” lub „przeskakuje”.
• Obrzęk i sztywność: Kolano może być spuchnięte i sztywne.
• Trudności w poruszaniu się: Ograniczenie zakresu ruchu kolana.

Powikłania

• Chroniczny ból: Nieleczona niestabilność może prowadzić do przewlekłego bólu kolana.
• Uszkodzenie stawów: Długotrwałe nieprawidłowe obciążenie stawu może prowadzić do dalszych uszkodzeń chrząstki stawowej.
• Zmniejszona funkcjonalność: Ból i ograniczenia ruchowe mogą znacząco wpłynąć na codzienne funkcjonowanie i aktywność fizyczną.

Zapobieganie

• Rehabilitacja: Ćwiczenia wzmacniające mięśnie wokół kolana.
• Unikanie nadmiernego obciążenia: Unikanie przeciążenia kolan podczas ćwiczeń i aktywności fizycznej.
• Noszenie odpowiedniego obuwia: Unikanie butów, które mogą zwiększać ryzyko urazu.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub fizjoterapeutę.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, artroskopia w celu oceny uszkodzeń struktur stawu kolanowego.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Terapia fizyczna, ortezy stabilizujące, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Zabiegi chirurgiczne: Rekonstrukcja więzadeł, korekcja anatomicznych anomalii, takich jak rekonstrukcja więzadła krzyżowego przedniego (ACL) lub tylnego (PCL).

Terapia opiera się na rekonstrukcji lub wzmocnieniu uszkodzonych struktur więzadłowych, najczęściej więzadła krzyżowego przedniego (ACL) czy więzadeł pobocznych, przy pomocy przeszczepów ścięgien (np. z mięśni kulszowo-goleniowych). Jeżeli to możliwe, naprawia się też jednocześnie uszkodzone łąkotki w trakcie jednego zabiegu artroskopowego. Po operacji kluczowe jest postępowanie rehabilitacyjne, obejmujące ćwiczenia wzmacniające mięsień czworogłowy, poprawiające stabilizację i koordynację ruchową. Powrót do pełnej aktywności sportowej może zająć od kilku do kilkunastu miesięcy, a pacjent powinien stosować się do zaleceń fizjoterapeutów i unikać przeciążeń w fazach gojenia. Stała kontrola ortopedyczna pozwala ocenić efekty rekonstrukcji i zapobiegać wtórnym uszkodzeniom stawu.

Źródła (Przewlekła Niestabilność Kolana):

• H. Zmerly, M. Moscato, I. Akkawi (2021) – Assessment and Management of Loose Bodies in the Knee Joint and Related Disease: A Narrative Review (tłum. Ocena i zarządzanie luźnymi ciałami w stawie kolanowym oraz związanymi z nimi chorobami: przegląd narracyjny)
• S. Patil, Richesh S Tathode (2020) – MRI evaluation of internal derangement of knee (tłum. Ocena MRI wewnętrznych zaburzeń kolana)
• Hannah R. Popper, Brian E. Fliegel, Dawn M. Elliott, Alvin W. Su (2023) – Surgical Management of Traumatic Meniscus Injuries (tłum. Chirurgiczne leczenie urazów łękotki)
• W. Clancy, K. Shelbourne, G. Zoellner, J. S. Keene, B. Reider, T. Rosenberg (1983) – Treatment of knee joint instability secondary to rupture of the posterior cruciate ligament. Report of a new procedure (tłum. Leczenie niestabilności stawu kolanowego z powodu zerwania tylnego więzadła krzyżowego. Opis nowej procedury)

---

B.4.4.5.1. Przewlekła niestabilność stawu kolanowego, więzadło poboczne przyśrodkowe lub inna lub część łąkotki przyśrodkowej (ang. Chronic instability of knee, medial collateral ligament or other or part of medial meniscus)

Co to jest przewlekła niestabilność stawu kolanowego związana z więzadłem pobocznym przyśrodkowym lub łąkotką przyśrodkową?

Jest to szczególna postać niestabilności kolana dotycząca przyśrodkowej części stawu, gdzie uszkodzone zostają więzadło poboczne przyśrodkowe (MCL) lub struktury łąkotki przyśrodkowej. Przyczyny często leżą w niewłaściwie leczonych urazach skrętnych lub kontaktowych, prowadzących do rozciągnięcia lub zerwania MCL, a także do degeneracji lub pęknięć łąkotki. Pacjent skarży się na uczucie „uciekania” kolana do wewnątrz, ból po przyśrodkowej stronie oraz trudności w stabilizacji stawu przy ruchach bocznych. Często towarzyszą temu mikrourazy w innych elementach kolana, potęgując wrażenie niestabilności. Badania fizykalne (test odchylenia koślawego) i MRI pomagają w ocenie skali uszkodzeń i wyborze odpowiedniej metody leczenia.

Przewlekła Niestabilność Kolana, Więzadło Przyśrodkowe (ang. Chronic Instability of Knee, Medial Collateral Ligament)

Przewlekła Niestabilność Kolana, Więzadło Przyśrodkowe

Przewlekła niestabilność kolana związana z więzadłem przyśrodkowym to stan, w którym uszkodzenia więzadła przyśrodkowego (MCL) prowadzą do chronicznej niestabilności stawu kolanowego. Może to prowadzić do bólu, obrzęku, ograniczenia funkcji i trudności w poruszaniu się.

Przyczyny

• Uszkodzenia więzadeł: Nieleczone lub źle leczone urazy więzadła przyśrodkowego mogą prowadzić do przewlekłej niestabilności.
• Przeciążenie: Powtarzające się obciążenia kolana, szczególnie u sportowców, mogą prowadzić do osłabienia struktur stabilizujących.
• Choroby degeneracyjne: Zmiany związane z wiekiem i zużyciem stawu mogą przyczyniać się do niestabilności.
• Wrodzone anomalie: Nieprawidłowości anatomiczne mogą predysponować do rozwoju niestabilności kolana.

Objawy

• Ból kolana: Szczególnie podczas ruchu lub obciążenia stawu.
• Uczucie niestabilności: Uczucie, że kolano „ucieka” lub „przeskakuje”.
• Obrzęk i sztywność: Kolano może być spuchnięte i sztywne.
• Trudności w poruszaniu się: Ograniczenie zakresu ruchu kolana.

Powikłania

• Chroniczny ból: Nieleczona niestabilność może prowadzić do przewlekłego bólu kolana.
• Uszkodzenie stawów: Długotrwałe nieprawidłowe obciążenie stawu może prowadzić do dalszych uszkodzeń chrząstki stawowej.
• Zmniejszona funkcjonalność: Ból i ograniczenia ruchowe mogą znacząco wpłynąć na codzienne funkcjonowanie i aktywność fizyczną.

Zapobieganie

• Rehabilitacja: Ćwiczenia wzmacniające mięśnie wokół kolana.
• Unikanie nadmiernego obciążenia: Unikanie przeciążenia kolan podczas ćwiczeń i aktywności fizycznej.
• Noszenie odpowiedniego obuwia: Unikanie butów, które mogą zwiększać ryzyko urazu.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub fizjoterapeutę.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, artroskopia w celu oceny uszkodzeń struktur stawu kolanowego.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Terapia fizyczna, ortezy stabilizujące, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Zabiegi chirurgiczne: Rekonstrukcja więzadeł, korekcja anatomicznych anomalii, takich jak rekonstrukcja więzadła przyśrodkowego (MCL).

Metody terapeutyczne obejmują wzmocnienie przyśrodkowego aparatu mięśniowo-więzadłowego (fizjoterapia, ćwiczenia wzmacniające i stabilizujące), a w przypadku uszkodzenia łąkotki – artroskopową naprawę lub resekcję uszkodzonej części. Jeżeli MCL jest poważnie uszkodzone lub niewłaściwie wygojone, rozważa się zabieg rekonstrukcji więzadła, często przy użyciu przeszczepów ścięgien. Rehabilitacja nastawiona jest na poprawę propriocepcji, stabilności i wyrównanie ewentualnych dysbalansów mięśniowych, szczególnie w obrębie mięśni przyśrodkowych uda. Po operacji zaleca się stopniowy powrót do aktywności, z szczególnym uwzględnieniem ćwiczeń chroniących kolano przed ruchem koślawienia. Regularne kontrole ortopedyczne pozwalają ocenić gojenie i zapobiegać nawrotom niestabilności.

Źródła (Przewlekła Niestabilność Kolana, Więzadło Przyśrodkowe):

• A. Preiss, A. Giannakos, K. Frosch (2012) – Minimally invasive augmentation of the medial collateral ligament with autologous hamstring tendons in chronic knee instability (tłum. Minimalnie inwazyjna augmentacja więzadła przyśrodkowego z użyciem autologicznych ścięgien podkolanowych w przewlekłej niestabilności kolana)
• M. Lind, B. Jakobsen, B. Lund, Mogens Strange Hansen, Ossama Abdallah, S. E. Christiansen (2009) – Anatomical Reconstruction of the Medial Collateral Ligament and Posteromedial Corner of the Knee in Patients With Chronic Medial Collateral Ligament Instability (tłum. Anatomiczna rekonstrukcja więzadła przyśrodkowego i tylno-przyśrodkowego kąta kolana u pacjentów z przewlekłą niestabilnością więzadła przyśrodkowego)
• Osama Safwat Zidan, M. El-Nahas, Mahmoud Sedek Hasan (2022) – Anatomical medial collateral ligament reconstruction in patients with medial knee instability (tłum. Anatomiczna rekonstrukcja więzadła przyśrodkowego u pacjentów z przyśrodkową niestabilnością kolana)
• Konrad Malinowski, Krzysztof Hermanowicz, A. Góralczyk, R. LaPrade (2019) – Medial Collateral Ligament Reconstruction With Anteromedial Reinforcement for Medial and Anteromedial Rotatory Instability of the Knee (tłum. Rekonstrukcja więzadła przyśrodkowego z wzmocnieniem przednio-przyśrodkowym w przypadku przyśrodkowej i przednio-przyśrodkowej niestabilności obrotowej kolana)
• Xin Liu, H. Feng, Hui Zhang, L. Hong, X. Wang, Jin Zhang, Jie-wei Shen (2013) – Surgical Treatment of Subacute and Chronic Valgus Instability in Multiligament-Injured Knees With Superficial Medial Collateral Ligament Reconstruction Using Achilles Allografts (tłum. Leczenie chirurgiczne podostrej i przewlekłej niestabilności koślawości w przypadku urazów wielowięzadłowych kolana z rekonstrukcją powierzchownego więzadła przyśrodkowego z użyciem alloprzeszczepów ścięgna Achillesa)

Przewlekła Niestabilność Kolana, Część Łękotki Przyśrodkowej (ang. Chronic Instability of Knee, Part of Medial Meniscus)

Przewlekła Niestabilność Kolana, Część Łękotki Przyśrodkowej?

Przewlekła niestabilność kolana związana z uszkodzeniem części łękotki przyśrodkowej to stan, w którym uszkodzenie tylnego rogu łękotki przyśrodkowej (MMPH) prowadzi do chronicznej niestabilności stawu kolanowego. Może to prowadzić do bólu, obrzęku, ograniczenia funkcji i trudności w poruszaniu się.

Przyczyny

• Uszkodzenia łękotki: Nieleczone lub źle leczone urazy tylnego rogu łękotki przyśrodkowej mogą prowadzić do przewlekłej niestabilności.
• Przeciążenie: Powtarzające się obciążenia kolana, szczególnie u sportowców, mogą prowadzić do osłabienia struktur stabilizujących.
• Choroby degeneracyjne: Zmiany związane z wiekiem i zużyciem stawu mogą przyczyniać się do niestabilności.
• Urazy: Bezpośrednie urazy kolana mogą prowadzić do przewlekłych problemów z łękotką.

Objawy

• Ból kolana: Szczególnie podczas ruchu lub obciążenia stawu.
• Uczucie niestabilności: Uczucie, że kolano „ucieka” lub „przeskakuje”.
• Obrzęk i sztywność: Kolano może być spuchnięte i sztywne.
• Trudności w poruszaniu się: Ograniczenie zakresu ruchu kolana.

Powikłania

• Chroniczny ból: Nieleczone uszkodzenia tylnego rogu łękotki mogą prowadzić do przewlekłego bólu kolana.
• Uszkodzenie stawów: Długotrwałe nieprawidłowe obciążenie stawu może prowadzić do dalszych uszkodzeń chrząstki stawowej.
• Zmniejszona funkcjonalność: Ból i ograniczenia ruchowe mogą znacząco wpłynąć na codzienne funkcjonowanie i aktywność fizyczną.

Zapobieganie

• Rehabilitacja: Ćwiczenia wzmacniające mięśnie wokół kolana.
• Unikanie nadmiernego obciążenia: Unikanie przeciążenia kolan podczas ćwiczeń i aktywności fizycznej.
• Noszenie odpowiedniego obuwia: Unikanie butów, które mogą zwiększać ryzyko urazu.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub fizjoterapeutę.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, artroskopia w celu oceny uszkodzeń struktur stawu kolanowego.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Terapia fizyczna, ortezy stabilizujące, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Zabiegi chirurgiczne: Naprawa łękotki, rekonstrukcja więzadeł, korekcja anatomicznych anomalii.

Źródła (Przewlekła Niestabilność Kolana, Część Łękotki Przyśrodkowej):

• Y. Tashiro, Tatsuya Mori, T. Kawano, T. Oniduka, Justin W. Arner, Freddie H. Fu, Y. Iwamoto (2020) – Meniscal ramp lesions should be considered in anterior cruciate ligament-injured knees, especially with larger instability or longer delay before surgery (tłum. Uszkodzenia rampy łąkotki powinny być brane pod uwagę w kolanach z urazem więzadła krzyżowego przedniego, zwłaszcza przy większej niestabilności lub dłuższym opóźnieniu przed operacją)
• K. Jacobson, Frederic S. Chi (2021) – Treatment of Chronic Injuries to the Medial Side of the Knee (tłum. Leczenie przewlekłych urazów przyśrodkowej strony kolana)
• J. Ahn, T. Bae, K. Kang, S. Kang, Sang Hak Lee (2020) – Longitudinal Tear of the Medial Meniscus Posterior Horn in the Anterior Cruciate Ligament–Deficient Knee Significantly Influences Anterior Stability (tłum. Podłużne pęknięcie tylnego rogu łękotki przyśrodkowej w kolanie z deficytem więzadła krzyżowego przedniego znacząco wpływa na stabilność przednią)
• K. Syam, D. Chouhan, M. Dhillon (2020) – Outcome of ACL Reconstruction for Chronic ACL Injury in Knees without the Posterior Horn of the Medial Meniscus: Comparison with ACL Reconstructed Knees with An Intact Medial Meniscus (tłum. Wynik rekonstrukcji ACL dla przewlekłego urazu ACL w kolanach bez tylnego rogu łękotki przyśrodkowej: Porównanie z kolanami rekonstruowanymi ACL z nienaruszoną łękotką przyśrodkową)
• Dr. Nihar Modi, Dr. Safiuddin Nadwi, Dr. Ankit Marfatia, Dr. Stavan Amin (2021) – ACL reconstruction, medial meniscus repair and high tibial osteotomy done as a single stage procedure in a case of neglected ACL and partial medial meniscus tear with a subsequent varus knee: A case report (tłum. Rekonstrukcja ACL, naprawa łękotki przyśrodkowej i osteotomia wysokiego piszczela wykonane jako procedura jednoczasowa w przypadku zaniedbanego ACL i częściowego pęknięcia łękotki przyśrodkowej z następczym kolanem szpotawym: opis przypadku)

---

B.4.5. Niektóre określone uszkodzenia stawów (ang. Certain specified joint derangements)

Co to są niektóre określone uszkodzenia stawów?

Niektóre określone uszkodzenia stawów to grupa patologii obejmująca różne zaburzenia wewnątrzstawowe, które nie mieszczą się w typowych kategoriach urazowych czy chorobowych (np. uszkodzenia łąkotki, więzadeł, ciała luźne, itd.). Mogą wynikać z przeciążeń, mikrourazów kumulowanych w sporcie, nagłych kontuzji lub procesów degeneracyjnych, w których dochodzi do zerwania, pęknięcia lub powstania wolnych fragmentów w stawie. Pacjenci z takimi uszkodzeniami odczuwają często ból, trzaski, przeskakiwanie czy blokowanie stawu, a w niektórych przypadkach obserwuje się obrzęk. Diagnostyka wymaga dokładnego badania klinicznego i najczęściej wykorzystuje się metody obrazowe (RTG, USG, rezonans magnetyczny), które pozwalają określić źródło dolegliwości. Brak odpowiedniego leczenia może prowadzić do dalszej degradacji stawu i rozwoju zmian zwyrodnieniowych.

Leczenie

Terapia zależy od rodzaju i rozległości uszkodzenia. W przypadkach drobnych i niepowodujących znacznych dolegliwości można wdrożyć leczenie zachowawcze: ograniczenie aktywności, stosowanie ortezy, leki przeciwzapalne, rehabilitację. Gdy uszkodzenie jest poważniejsze (np. znaczne rozdarcie więzadła czy łąkotki, wolne ciała wewnątrzstawowe), zaleca się artroskopię, która umożliwia ocenę i jednoczesną naprawę lub usunięcie fragmentów. Po zabiegach istotna jest rehabilitacja, wspierająca odzyskanie siły mięśniowej i zakresu ruchu oraz zapobieganie powikłaniom. Profilaktyka w postaci ćwiczeń stabilizujących i rozgrzewki przed wysiłkiem fizycznym pomaga zmniejszyć ryzyko ponownych urazów.

---

B.4.5.1. Ciało luźne w stawie (ang. Loose body in joint)

Co to jest ciało luźne w stawie?

Ciało luźne w stawie to fragment tkanki chrzęstnej, kostnej lub innej struktury, który oderwał się i swobodnie przemieszcza wewnątrz jamy stawowej. Zazwyczaj powstaje w wyniku urazu mechanicznego, zmian zwyrodnieniowych (fragment chrząstki) albo w chorobach rozrostowych (np. chondromatozie maziówkowej). Pacjenci mogą doświadczać nagłych zablokowań stawu, bólu, przeskakiwania czy uczucia „przeszkody” podczas ruchu. Najczęściej ciała luźne występują w stawie kolanowym, łokciowym i skokowym, chociaż mogą pojawić się również w innych lokalizacjach. Diagnostyka opiera się na wywiadzie i badaniach obrazowych (RTG, MRI), które pozwalają zlokalizować oderwany fragment.

Przyczyny

• Urazy: Bezpośrednie urazy stawów, takie jak złamania czy zwichnięcia, mogą prowadzić do powstawania luźnych ciał.
• Choroby degeneracyjne: Osteoartroza i inne choroby degeneracyjne stawów mogą prowadzić do powstawania luźnych ciał.
• Osteochondritis dissecans: Schorzenie, w którym fragmenty chrząstki i kości oddzielają się od powierzchni stawowej.
• Chondromatoza maziówkowa: Choroba, w której dochodzi do powstawania wielu chrzęstnych lub kostnych ciał w stawie.

Objawy

• Ból stawu: Szczególnie podczas ruchu lub obciążenia stawu.
• Sztywność i obrzęk: Staw może być spuchnięty i sztywny.
• Uczucie zablokowania: Wrażenie, że staw się blokuje podczas ruchu.
• Chrząstki i trzeszczenie: Uczucie trzaskania lub trzeszczenia w stawie podczas ruchu.

Powikłania

• Chroniczny ból: Nieleczone luźne ciała mogą prowadzić do przewlekłego bólu stawu.
• Uszkodzenie stawów: Długotrwałe nieprawidłowe obciążenie stawu może prowadzić do dalszych uszkodzeń chrząstki stawowej.
• Zapalenie stawu: Luźne ciała mogą powodować nawracające stany zapalne stawu.

Zapobieganie

• Unikanie nadmiernego obciążenia: Unikanie przeciążenia stawów podczas ćwiczeń i aktywności fizycznej.
• Wzmacnianie mięśni: Ćwiczenia wzmacniające mięśnie wokół stawów.
• Prawidłowa technika: Stosowanie prawidłowej techniki podczas ćwiczeń i aktywności fizycznej.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub fizjoterapeutę.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, artroskopia w celu oceny uszkodzeń i obecności luźnych ciał.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Odpoczynek, unikanie obciążających aktywności, terapia fizyczna.
• Leki: Przeciwbólowe i przeciwzapalne leki mogą pomóc w redukcji bólu i stanu zapalnego.
• Zabiegi chirurgiczne: Artroskopia, usunięcie luźnych ciał, synowektomia (usunięcie błony maziowej).

Z reguły zaleca się artroskopowe usunięcie ciała luźnego, ponieważ pozostawienie go wewnątrz stawu grozi dalszym uszkadzaniem chrząstki i rozwojem zmian zwyrodnieniowych. Zabieg artroskopowy umożliwia również ocenę pozostałych struktur i ewentualną naprawę współistniejących uszkodzeń. Po operacji pacjent przechodzi rehabilitację, aby odzyskać pełen zakres ruchu i siłę mięśniową, co minimalizuje ryzyko nawrotu problemu. Gdy ciało luźne jest niewielkie i nie powoduje dolegliwości, można rozważyć obserwację, lecz najczęściej usunięcie jest rekomendowane dla uniknięcia ryzyka nagłego blokowania stawu. Wskazane są też ćwiczenia stabilizujące oraz kontrola masy ciała, by odciążyć staw w dłuższej perspektywie.

Źródła (Luźne Ciało w Stawie):

• Mahmood A. Qoqandi, Emad A. Elansary, Ahmad A. Alsubahi, Mamdouh E. Almasri (2020) – Case report of secondary synovial osteochondromatosis with two giant loose bodies at the subcoracoid space in left shoulder joint of a 43-year-old female patient (tłum. Opis przypadku wtórnej chondromatozy maziowej z dwoma olbrzymimi luźnymi ciałami w przestrzeni podbarkowej w lewym stawie ramiennym u 43-letniej pacjentki)
• R. Novriansyah, Faizurrahman Andi Kusuma (2022) – Knee pain due to loose body in the knee joint: a case report in Dr. Kariadi General Hospital Semarang (tłum. Ból kolana spowodowany luźnym ciałem w stawie kolanowym: opis przypadku w Szpitalu Ogólnym Dr. Kariadi Semarang)
• A. Schwab, Thomas Pap, Veit Krenn, Wolfgang Rüther, Christoph H. Lohmann, Jessica Bertrand (2023) – Loose bodies found in the human intra-articular space showed characteristics similar to endochondral bone formation (tłum. Luźne ciała znalezione w przestrzeni wewnątrzstawowej człowieka wykazały cechy podobne do kostnienia chrzęstnego)
• H. Zmerly, M. Moscato, I. Akkawi (2021) – Assessment and management of loose bodies in the knee joint and related disease: a narrative review (tłum. Ocena i zarządzanie luźnymi ciałami w stawie kolanowym oraz związanymi z nimi chorobami: przegląd narracyjny)
• H. Ogul, B. Çankaya, M. Kantarci (2021) – The distribution in joint recesses and adjacent synovial compartments of loose bodies determined on MR and CT arthrographies of ankle joint (tłum. Rozmieszczenie luźnych ciał w zagłębieniach stawowych i sąsiednich przedziałach maziowych określone za pomocą MRI i CT artrografii stawu skokowego)

---

B.4.5.2. Zaburzenie więzadła (ang. Disorder of ligament)

Co to jest zaburzenie więzadła?

Zaburzenie więzadła odnosi się do różnorodnych nieprawidłowości w strukturze i funkcji więzadeł, takich jak naderwanie, rozciągnięcie, przewlekły stan zapalny czy zmiany zwyrodnieniowe. Więzadła stabilizują stawy, a ich uszkodzenia prowadzą do niestabilności, bólu i ryzyka wtórnych urazów. Najczęściej dotyczą więzadeł kolana (krzyżowych, pobocznych), stawu skokowego (więzadła boczne) czy nadgarstka (więzadła kompleksu TFCC). Objawy to m.in. uczucie „luzu” w stawie, obrzęk i ograniczenie ruchu, a w przewlekłych przypadkach – ból przy próbach aktywnego stabilizowania stawu. Rozpoznanie potwierdza się w badaniu ortopedycznym i obrazowym (MRI, USG), które ukazują stopień i lokalizację uszkodzenia.

Przyczyny

• Urazy sportowe: Nadmierne obciążenie lub niewłaściwe techniki ćwiczeń mogą prowadzić do zerwania lub uszkodzenia więzadeł.
• Choroby degeneracyjne: Z wiekiem więzadła mogą ulegać osłabieniu i degeneracji, prowadząc do przewlekłych problemów.
• Wrodzone wady: Niektóre osoby mogą mieć wrodzone anomalie strukturalne, które predysponują do problemów z więzadłami.
• Przeciążenie: Powtarzające się obciążenia i brak odpowiedniego odpoczynku mogą prowadzić do mikrourazów i stanów zapalnych.

Objawy

• Ból stawu: Ból może być odczuwany w spoczynku lub podczas ruchu.
• Obrzęk i sztywność: Staw może być spuchnięty i sztywny.
• Niestabilność: Uczucie, że staw „ucieka” lub „przeskakuje”.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym zgięciu lub wyprostowaniu stawu.

Powikłania

• Chroniczny ból: Nieleczone urazy więzadeł mogą prowadzić do przewlekłego bólu.
• Uszkodzenie stawów: Długotrwałe problemy z więzadłami mogą prowadzić do uszkodzeń chrząstki stawowej i innych struktur.
• Zmniejszona funkcjonalność: Problemy z więzadłami mogą znacząco wpłynąć na codzienne funkcjonowanie i aktywność fizyczną.

Zapobieganie

• Rehabilitacja: Ćwiczenia wzmacniające mięśnie wokół stawów.
• Unikanie nadmiernego obciążenia: Unikanie przeciążenia stawów podczas ćwiczeń i aktywności fizycznej.
• Noszenie odpowiedniego obuwia: Stosowanie butów, które zapewniają odpowiednie wsparcie i amortyzację.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub fizjoterapeutę.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, ultrasonografia w celu oceny uszkodzeń więzadeł.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Terapia fizyczna, ortezy stabilizujące, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Zabiegi chirurgiczne: Rekonstrukcja więzadeł, naprawa uszkodzeń chirurgicznych.

Terapia zależy od stopnia uszkodzenia: w lekkich naciągnięciach zaleca się odpoczynek, stabilizację, fizjoterapię i przeciwzapalne leki doustne lub miejscowe. Gdy więzadło jest poważnie naderwane lub całkowicie zerwane, rozważa się leczenie chirurgiczne, np. rekonstrukcję więzadła z użyciem przeszczepu (ścięgno własne pacjenta) lub allograft. Rehabilitacja po takim zabiegu obejmuje etap wzmacniania mięśni, naukę właściwej propriocepcji i stopniowy powrót do pełnej aktywności fizycznej. Istotne jest też długoterminowe zapobieganie nawrotom urazu poprzez ćwiczenia stabilizujące i unikanie przeciążeń nieadekwatnych do wydolności stawu. Regularne kontrole ortopedyczne umożliwiają ocenę procesu gojenia i ewentualną korektę planu leczenia.

Źródła (Choroby Więzadeł):

• Xing Tian, Xianliang Wu (2022) – Nanoligament Combined with Athlete’s Rehabilitation Training on the Therapeutic Effect of Sports Ligament Injury (tłum. Nanowięzadła w połączeniu z rehabilitacją sportowców w leczeniu urazów więzadeł sportowych)
• M. Solomonow (2006) – Sensory-motor control of ligaments and associated neuromuscular disorders (tłum. Kontrola sensoryczno-motoryczna więzadeł i związanych z nimi zaburzeń nerwowo-mięśniowych)
• Ryan W. Paul, Ali M. Omari, Brian E. Fliegel, M. Bishop, B. Erickson, F. Alberta (2021) – Effect of COVID-19 on Ulnar Collateral Ligament Reconstruction in Major League Baseball Pitchers (tłum. Wpływ COVID-19 na rekonstrukcję więzadła pobocznego łokciowego u miotaczy Major League Baseball)
• Sachin Allahabadi, Andrew P. Gatto, Nirav Pandya (2022) – ACL Tears in the National Football League From 2013 to 2020: Analysis of the 2020 Season After Delays and Schedule Changes From the Early COVID-19 Pandemic Relative to Prior Seasons (tłum. Zerwania ACL w National Football League od 2013 do 2020 roku: Analiza sezonu 2020 po opóźnieniach i zmianach harmonogramu związanych z wczesną pandemią COVID-19 w porównaniu z poprzednimi sezonami)
• Atsushi Okubo, Yoshiteru Kajikawa, S. Nakajima, N. Watanabe, Tadahiko Yotsumoto, Y. Oshima, N. Iizawa, T. Majima (2022) – Ligament reconstruction using a semitendinosus tendon graft for proximal tibiofibular joint disorder: Case report (tłum. Rekonstrukcja więzadła z użyciem przeszczepu ścięgna półścięgnistego w przypadku zaburzenia stawu piszczelowo-strzałkowego bliższego: opis przypadku)

---

B.4.5.3. Nawracająca niestabilność stawu (ang. Recurrent instability of joint)

Co to jest nawracająca niestabilność stawu?

Nawracająca niestabilność stawu oznacza częste epizody „uciekania” lub podwichania, wynikające z uszkodzenia lub niewydolności aparatu stabilizującego staw (więzadła, ścięgna, torebka stawowa). Może dotyczyć różnych stawów – np. ramienia (nawracające zwichnięcie barku), kolana (zwichnięcia rzepki), skokowego (skręcenia z uszkodzeniem więzadeł) czy stawów drobnych. Powtarzające się epizody niestabilności prowadzą do bólu, stanów zapalnych, a nawet uszkodzeń powierzchni stawowych i chrząstki. Często występuje w wyniku niepełnego wyleczenia pierwszego urazu, wrodzonych wad anatomicznych lub nadmiernej wiotkości więzadłowej (np. w zespole Ehlersa-Danlosa). Diagnostyka opiera się na testach klinicznych i badaniach obrazowych (RTG, MRI), które pozwalają określić rodzaj uszkodzenia.

Przyczyny

• Urazy sportowe: Częste wypadki i nadmierne obciążenia mogą prowadzić do niestabilności stawu.
• Choroby degeneracyjne: Z wiekiem i zużyciem stawu mogą pojawić się problemy z niestabilnością.
• Wrodzone wady: Niektóre osoby mogą mieć anatomiczne predyspozycje do niestabilności stawów.
• Niedostateczne leczenie urazów: Nieprawidłowe leczenie pierwszego urazu może prowadzić do nawrotów.

Objawy

• Ból stawu: Szczególnie podczas ruchu lub obciążenia.
• Uczucie niestabilności: Uczucie, że staw „ucieka” lub „przeskakuje”.
• Obrzęk i sztywność: Staw może być spuchnięty i sztywny.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym zgięciu lub wyprostowaniu stawu.

Powikłania

• Chroniczny ból: Nieleczona niestabilność może prowadzić do przewlekłego bólu.
• Uszkodzenie stawów: Długotrwałe problemy mogą prowadzić do uszkodzeń chrząstki stawowej i innych struktur.
• Zmniejszona funkcjonalność: Problemy z niestabilnością mogą znacząco wpłynąć na codzienne funkcjonowanie i aktywność fizyczną.

Zapobieganie

• Rehabilitacja: Ćwiczenia wzmacniające mięśnie wokół stawów.
• Unikanie nadmiernego obciążenia: Unikanie przeciążenia stawów podczas ćwiczeń i aktywności fizycznej.
• Noszenie odpowiedniego obuwia: Stosowanie butów, które zapewniają odpowiednie wsparcie i amortyzację.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub fizjoterapeutę.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, ultrasonografia w celu oceny uszkodzeń struktur stawowych.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Terapia fizyczna, ortezy stabilizujące, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Zabiegi chirurgiczne: Rekonstrukcja więzadeł, naprawa uszkodzeń chirurgicznych.

Celem terapii jest odbudowa stabilności stawu i zapobieganie kolejnym urazom. W początkowych etapach leczy się zachowawczo, stosując ortezy, fizjoterapię (wzmacnianie mięśni i trening propriocepcji) oraz leki przeciwzapalne w razie dolegliwości bólowych. Przy poważnych lub nawracających uszkodzeniach konieczna bywa rekonstrukcja struktur stabilizujących – np. operacyjne przytwierdzenie torebki stawowej, przeszczep więzadła lub korekta anatomiczna bloczka stawowego. Po zabiegu niezbędna jest stopniowa rehabilitacja, dostosowana do procesu gojenia i mająca na celu przywrócenie pełnej funkcji stawu. Unikanie przeciążeń i regularne kontrole ortopedyczne pomagają utrzymać stabilność i zapobiec nawrotom niestabilności.

Źródła (Nawracająca Niestabilność Stawu):

• M. Provencher, S. Bhatia, N. Ghodadra, Robert C. Grumet, B. Bach, C. Dewing, L. LeClere, A. Romeo (2010) – Recurrent shoulder instability: current concepts for evaluation and management of glenoid bone loss (tłum. Nawracająca niestabilność barku: aktualne koncepcje oceny i zarządzania ubytkami kostnymi panewki)
• J. Parvizi, Kang-Il Kim, G. Goldberg, Gregory C. Mallo, W. Hozack (2006) – Recurrent Instability after Total Hip Arthroplasty: Beware of Subtle Component Malpositioning (tłum. Nawracająca niestabilność po całkowitej artroplastyce biodra: Uwaga na subtelną niewłaściwą pozycję komponentów)
• M. Sommerfeldt, A. Raheem, J. Whittaker, Catherine Hui, D. Otto (2018) – Recurrent Instability Episodes and Meniscal or Cartilage Damage After Anterior Cruciate Ligament Injury: A Systematic Review (tłum. Nawracające epizody niestabilności i uszkodzenia łąkotki lub chrząstki po urazie więzadła krzyżowego przedniego: Systematyczny przegląd)
• Sung-Weon Jung, Dong-Hee Kim, Seung-Hoon Kang, Yil-Ju Eho, Seong-Wook Yang, Gwang-Eun Lee (2019) – Risk Factors That Influence Subsequent Recurrent Instability in Terrible Triad Injury of the Elbow (tłum. Czynniki ryzyka wpływające na nawracającą niestabilność po urazie strasznej triady łokcia)
• Michael A. Donohue, T. Mauntel, J. Dickens (2017) – Recurrent Shoulder Instability After Primary Bankart Repair (tłum. Nawracająca niestabilność barku po pierwotnej naprawie Bankarta)

---

B.4.5.4. Przykurcz stawu (ang. Contracture of joint)

Co to jest przykurcz stawu?

Przykurcz stawu to utrwalone ograniczenie zakresu ruchu, spowodowane zmianami w tkankach miękkich (mięśnie, ścięgna, więzadła) lub w samym stawie (chrząstka, torebka stawowa). Może wynikać z długotrwałego unieruchomienia (np. gips, brak ruchu z powodu bólu), chorób reumatycznych, neurologicznych, czy pourazowych. Zależy od tego, czy dotyczy zgięcia, wyprostu czy rotacji, i może znacznie ograniczać funkcjonowanie chorej kończyny. W początkowej fazie zmiany są odwracalne, ale jeśli stan zapalny czy ograniczenia ruchu utrzymują się długo, dochodzi do fibrotzacji tkanek i utrwalenia przykurczu. Badania kliniczne i obrazowe (USG, MRI) pomagają ocenić, które struktury odpowiadają za blokadę ruchu.

Przyczyny

• Długotrwała immobilizacja: Brak ruchu w stawie przez dłuższy czas może prowadzić do przykurczu.
• Urazy: Urazy stawów mogą prowadzić do tworzenia się blizn i przykurczów.
• Choroby neurologiczne: Schorzenia takie jak udar czy uszkodzenie rdzenia kręgowego mogą prowadzić do przykurczów stawów.
• Choroby reumatyczne: Schorzenia takie jak reumatoidalne zapalenie stawów mogą powodować zmiany w strukturach stawowych, prowadząc do przykurczu.

Objawy

• Ograniczona ruchomość: Trudności w pełnym zgięciu lub wyprostowaniu stawu.
• Ból: Ból stawu, szczególnie podczas próby ruchu.
• Sztywność: Staw może być sztywny i trudny do poruszenia.
• Zmiany w strukturze stawu: Zmiany mogą obejmować zgrubienie tkanki miękkiej wokół stawu.

Powikłania

• Chroniczny ból: Nieleczone przykurcze mogą prowadzić do przewlekłego bólu.
• Ograniczenie funkcji: Przykurcze mogą znacząco wpłynąć na zdolność do wykonywania codziennych czynności.
• Deformacje stawu: Długotrwałe przykurcze mogą prowadzić do trwałych deformacji stawu.

Zapobieganie

• Rehabilitacja: Regularne ćwiczenia rozciągające i wzmacniające mięśnie wokół stawów.
• Unikanie długotrwałej immobilizacji: Zapewnienie odpowiedniego ruchu stawom, nawet podczas choroby.
• Kontrola chorób przewlekłych: Skuteczne zarządzanie chorobami, które mogą prowadzić do przykurczów.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub fizjoterapeutę.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, ultrasonografia w celu oceny uszkodzeń struktur stawowych.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Terapia fizyczna, ortezy, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Zabiegi chirurgiczne: Operacje korekcyjne w przypadkach ciężkich przykurczów.

Pierwszym krokiem jest ocena przyczyny – w przypadku unieruchomienia warto jak najszybciej rozpocząć terapię ruchową i fizykalną. Program rehabilitacji obejmuje ćwiczenia rozciągające, mobilizacje stawowe, masaże i niekiedy ortezy (np. szyny do stopniowego wyprostu). W razie bólu i stanu zapalnego stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne lub inne środki ułatwiające terapię. Jeśli przykurcz jest bardzo zaawansowany i tkanki włókniste blokują ruch, pomocne bywa leczenie operacyjne (np. artroliza) i późniejsza intensywna rehabilitacja. Stała dbałość o ćwiczenia profilaktyczne i unikanie długotrwałej bezczynności stawu pozwala zapobiegać nawrotom przykurczu.

Źródła (Przykurcz Stawu):

• Kayleigh Wong, G. Trudel, O. Laneuville (2015) – Noninflammatory Joint Contractures Arising from Immobility: Animal Models to Future Treatments (tłum. Nieinfekcyjne przykurcze stawów powstałe na skutek immobilizacji: modele zwierzęce do przyszłych terapii)
• A. Kaneguchi, J. Ozawa, K. Minamimoto, K. Yamaoka (2020) – Formation process of joint contracture after anterior cruciate ligament reconstruction in rats (tłum. Proces powstawania przykurczu stawu po rekonstrukcji więzadła krzyżowego przedniego u szczurów)
• H. Clavet, S. Doucette, G. Trudel (2015) – Joint contractures in the intensive care unit: quality of life and function 3.3 years after hospital discharge (tłum. Przykurcze stawów w oddziale intensywnej terapii: jakość życia i funkcja 3,3 lata po wypisie ze szpitala)
• D. Tecer, E. Yaşar, E. Adıgüzel, S. Kesikburun, Ö. Köroğlu, M. Taşkaynatan, A. Özgül, A. Tan (2020) – Which treatment protocol is better in rehabilitation of joint contracture? (tłum. Który protokół leczenia jest lepszy w rehabilitacji przykurczu stawów?)
• O. Laneuville, Jian Zhou, H. Uhthoff, G. Trudel (2007) – Genetic Influences on Joint Contractures Secondary to Immobilization (tłum. Wpływy genetyczne na przykurcze stawów wtórne do immobilizacji)

---

B.4.5.5. Ankyloza stawu (ang. Ankylosis of joint)

Co to jest ankyloza stawu?

Ankyloza stawu to całkowita lub niemal całkowita utrata jego ruchomości, wynikająca z połączenia powierzchni stawowych przez tkankę kostną lub włóknistą. Najczęściej występuje w przebiegu przewlekłych chorób zapalnych (np. zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa) albo po długotrwałych stanach zapalnych w obrębie stawu (ropnie, urazy). W stawie z ankylozą dochodzi do zaniku światła jamy stawowej, przez co ruchy są niemożliwe lub silnie ograniczone. Konsekwencją są duże ograniczenia w codziennym funkcjonowaniu, szczególnie gdy dotyczy to stawów kolanowych, biodrowych czy barkowych. RTG lub tomografia komputerowa pozwalają dokładnie uwidocznić stopień zrośnięcia powierzchni stawowych.

Przyczyny

• Urazy: Bezpośrednie urazy stawów, takie jak złamania, mogą prowadzić do powstawania ankylozy.
• Choroby reumatyczne: Choroby takie jak reumatoidalne zapalenie stawów mogą prowadzić do rozwoju ankylozy.
• Infekcje: Infekcje stawów, takie jak septyczne zapalenie stawów, mogą powodować fuzję stawów.
• Wrodzone wady: Niektóre osoby mogą mieć wrodzone predyspozycje do ankylozy.

Objawy

• Ból stawu: Szczególnie podczas próby ruchu.
• Sztywność: Staw może być całkowicie nieruchomy.
• Utrata funkcji: Niemożność wykonywania normalnych ruchów stawu.
• Deformacja stawu: Zmiany w strukturze stawu mogą być widoczne.

Powikłania

• Chroniczny ból: Nieleczona ankyloza może prowadzić do przewlekłego bólu.
• Ograniczenie funkcji: Ankyloza może znacząco wpłynąć na zdolność do wykonywania codziennych czynności.
• Deformacje stawu: Długotrwała ankyloza może prowadzić do trwałych deformacji stawu.

Zapobieganie

• Rehabilitacja: Regularne ćwiczenia rozciągające i wzmacniające mięśnie wokół stawów.
• Unikanie długotrwałej immobilizacji: Zapewnienie odpowiedniego ruchu stawom, nawet podczas choroby.
• Kontrola chorób przewlekłych: Skuteczne zarządzanie chorobami, które mogą prowadzić do ankylozy.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub fizjoterapeutę.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, ultrasonografia w celu oceny fuzji stawów.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Terapia fizyczna, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Zabiegi chirurgiczne: Operacje korekcyjne w przypadkach ciężkiej ankylozy, w tym artroplastyka.

Zapobieganie ankylozie polega na wczesnym i skutecznym leczeniu stanów zapalnych (antybiotyki, leki przeciwzapalne, rehabilitacja), aby nie dopuścić do trwałych zrośnięć kości. Jeśli jednak dojdzie do zesztywnienia, możliwości leczenia są ograniczone – w niektórych przypadkach można wykonać operację artrolizy (chirurgicznie rozdzielić zrośnięte powierzchnie), ale rezultat zależy od stanu tkanek i rozległości zmian. Gdy ankyloza powoduje znaczne upośledzenie ruchu i ból, a staw jest dogłębnie zniszczony, rozważa się endoprotezoplastykę (wymianę stawu na sztuczny). Rehabilitacja po zabiegu jest kluczowa, chociaż osiągnięcie pełnej ruchomości może być trudne, zwłaszcza przy długotrwałej ankylotycznej chorobie. Regularne badania i kompleksowa opieka reumatologiczna lub ortopedyczna pomagają zaplanować optymalne postępowanie.

Źródła (Ankyloza Stawu):

• H. Zmerly, M. Moscato, I. Akkawi (2021) – Assessment and management of loose bodies in the knee joint and related disease: a narrative review (tłum. Ocena i zarządzanie luźnymi ciałami w stawie kolanowym oraz związanymi z nimi chorobami: przegląd narracyjny)
• S. Patil, Richesh S Tathode (2020) – MRI evaluation of internal derangement of knee (tłum. Ocena MRI wewnętrznych zaburzeń kolana)
• Hannah R. Popper, Brian E. Fliegel, Dawn M. Elliott, Alvin W. Su (2023) – Surgical Management of Traumatic Meniscus Injuries (tłum. Chirurgiczne leczenie urazów łękotki)
• W. Clancy, K. Shelbourne, G. Zoellner, J. S. Keene, B. Reider, T. Rosenberg (1983) – Treatment of knee joint instability secondary to rupture of the posterior cruciate ligament. Report of a new procedure (tłum. Leczenie niestabilności stawu kolanowego z powodu zerwania tylnego więzadła krzyżowego. Opis nowej procedury)
• M. Kaneguchi, J. Ozawa, K. Minamimoto, K. Yamaoka (2020) – Formation process of joint contracture after anterior cruciate ligament reconstruction in rats (tłum. Proces powstawania przykurczu stawu po rekonstrukcji więzadła krzyżowego przedniego u szczurów)

---

B.4.5.6. Zespół zderzeniowy stawu biodrowego (ang. Impingement syndrome of hip)

Co to jest zespół zderzeniowy stawu biodrowego?

Zespół zderzeniowy stawu biodrowego, zwany również konfliktem udowo-panewkowym (FAI – femoroacetabular impingement), to schorzenie polegające na nieprawidłowym kontakcie między głową kości udowej a panewką stawu biodrowego. Może mieć charakter typu „cam” (nadbudowa kostna na szyjce kości udowej), typu „pincer” (nadbudowa kostna na krawędzi panewki) lub mieszanego, co prowadzi do uszkodzeń chrząstki i obrąbka stawowego. Pacjenci odczuwają ból w okolicy pachwiny, szczególnie przy ruchach zgięcia, rotacji wewnętrznej i przy dłuższym siedzeniu. Nieprawidłowy kontakt powoduje mikro-uszkodzenia, mogące z czasem prowadzić do zmian zwyrodnieniowych biodra. Diagnostyka opiera się na testach klinicznych (np. test FADIR) oraz badaniach obrazowych (RTG, MRI), które uwidaczniają deformacje kości.

Przyczyny

• Wady anatomiczne: Niewłaściwa budowa anatomiczna kości udowej lub panewki stawu biodrowego, często wrodzona lub rozwijająca się w młodości.
• Urazy sportowe: Intensywna aktywność fizyczna, zwłaszcza w sportach obciążających biodra, może prowadzić do rozwoju tego zespołu.
• Choroby degeneracyjne: Zmiany zwyrodnieniowe mogą przyczyniać się do rozwoju zespołu zderzenia.

Objawy

• Ból biodra: Szczególnie podczas ruchu lub obciążenia, często zlokalizowany w okolicy pachwiny.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym zgięciu lub wyprostowaniu biodra.
• Sztywność: Biodro może być sztywne i trudne do poruszenia.
• Trzeszczenie: Uczucie trzaskania lub trzeszczenia w biodrze podczas ruchu.

Powikłania

• Chroniczny ból: Nieleczony zespół zderzenia może prowadzić do przewlekłego bólu biodra.
• Uszkodzenie stawu: Długotrwałe problemy mogą prowadzić do uszkodzeń chrząstki stawowej i innych struktur.
• Rozwój artrozy: Nieprawidłowy kontakt kości może przyspieszać rozwój zwyrodnienia stawu biodrowego.

Zapobieganie

• Rehabilitacja: Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie wokół stawów biodrowych.
• Unikanie nadmiernego obciążenia: Unikanie przeciążenia bioder podczas ćwiczeń i aktywności fizycznej.
• Prawidłowa technika: Stosowanie prawidłowej techniki podczas ćwiczeń i aktywności fizycznej.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub fizjoterapeutę.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, ultrasonografia w celu oceny uszkodzeń struktur stawowych i wykrycia wad anatomicznych.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Terapia fizyczna, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Zabiegi chirurgiczne: Artroskopia biodra, mająca na celu korekcję wad anatomicznych i usunięcie uszkodzonej tkanki.

Na początkowym etapie zaleca się fizjoterapię, która wzmacnia i rozciąga mięśnie otaczające staw biodrowy, zmniejszając obciążenie i poprawiając biomechanikę ruchu. W przypadkach nasilonego bólu można stosować leki przeciwbólowe, przeciwzapalne lub iniekcje (sterydy) w okolice stawu. Jeśli deformacje są znaczne i objawy utrzymują się, wskazany bywa zabieg chirurgiczny – artroskopia biodra, podczas której usuwa się nadmiar kostny i naprawia uszkodzony obrąbek. W cięższych deformacjach lub zaawansowanych zmianach może być konieczna operacja otwarta (osteoplastyka). Po zabiegu fizjoterapia jest kluczowa, by przywrócić pełny zakres ruchu i zapobiec nawrotom konfliktu udowo-panewkowego.

Źródła (Zespół Zderzenia Stawu Biodrowego):

• A. Takla, J. O’Donnell, M. Voight, T. Byrd, M. Dienst, R. Martin, M. Philippon, Keelan Enseki, T. Andrade, M. Safran, J. Christoforetti, H. Martin, Louise Grant, Ashley Campbell, M. Ryan, T. Tyler, R. McGovern, M. Bizzini, Dave Kohlrieser (2020) – The 2019 International Society of Hip Preservation (ISHA) physiotherapy agreement on assessment and treatment of femoroacetabular impingement syndrome (FAIS): an international consensus statement (tłum. Porozumienie fizjoterapeutów Międzynarodowego Towarzystwa Ochrony Bioder (ISHA) z 2019 roku dotyczące oceny i leczenia zespołu zderzenia udowo-panewkowego (FAIS): międzynarodowe oświadczenie konsensusowe)
• N. Nakano, G. Yip, V. Khanduja (2017) – Current concepts in the diagnosis and management of extra-articular hip impingement syndromes (tłum. Aktualne koncepcje diagnostyki i leczenia pozastawowych zespołów zderzenia biodrowego)
• D. Griffin, E. Dickenson, et al. (2018) – Hip arthroscopy versus best conservative care for the treatment of femoroacetabular impingement syndrome (UK FASHIoN): a multicentre randomised controlled trial (tłum. Artroskopia biodra versus najlepsza opieka zachowawcza w leczeniu zespołu zderzenia udowo-panewkowego (UK FASHIoN): wieloośrodkowe randomizowane badanie kontrolowane)
• E. Vassalou, A. Zibis, M. Klontzas, A. Karantanas (2017) – Imaging of Impingement Syndromes around the Hip Joint (tłum. Obrazowanie zespołów zderzenia wokół stawu biodrowego)
• T. Dwyer, D. Whelan, P. Shah, Prabjit Ajrawat, Graeme Hoit, J. Chahal (2020) – Operative Versus Nonoperative Treatment of Femoroacetabular Impingement Syndrome: A Meta-analysis of Short-Term Outcomes (tłum. Leczenie operacyjne versus nieoperacyjne zespołu zderzenia udowo-panewkowego: metaanaliza krótkoterminowych wyników)

---

B.4.6. Zużycie powierzchni nośnej stawu protezy (ang. Wear of articular bearing surface of joint prosthesis)

Co to jest zużycie powierzchni nośnej stawu protezy?

Zużycie powierzchni nośnej stawu protezy to proces stopniowego ścierania się materiałów tworzących elementy endoprotezy (np. metal, polietylen, ceramika), co następuje podczas ruchu i obciążania protezowanego stawu. Jest naturalnym zjawiskiem przy długotrwałym użytkowaniu, ale może przyspieszać w przypadku nieprawidłowego doboru rozmiaru, nieoptymalnej osi stawu czy intensywnego trybu życia pacjenta. Zużyte fragmenty materiału mogą powodować reakcje zapalne i niszczenie tkanki kostnej w okolicy protezy. Pacjent może odczuwać ból, niestabilność lub słyszeć „trzaski” podczas ruchu. Badania obrazowe (RTG, czasem tomografia lub scyntygrafia) pozwalają ocenić stopień zużycia i ewentualne obluzowanie protezy.

Przyczyny

• Mechaniczne obciążenia: Codzienne obciążenia mechaniczne na protezy stawowe prowadzą do stopniowego zużycia powierzchni.
• Materiał protezy: Różne materiały mają różną odporność na zużycie, a wybór materiału wpływa na tempo ścierania.
• Jakość implantacji: Nieprawidłowe wszczepienie protezy może zwiększyć jej zużycie.
• Aktywność pacjenta: Intensywna aktywność fizyczna może przyspieszyć proces zużycia.

Objawy

• Ból stawu: Zwłaszcza podczas ruchu lub obciążenia.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym zgięciu lub wyprostowaniu stawu.
• Sztywność: Staw może być sztywny i trudny do poruszenia.
• Dźwięki w stawie: Uczucie trzaskania lub trzeszczenia w stawie podczas ruchu.

Powikłania

• Osteoliza: Proces resorpcji kości wokół protezy, spowodowany reakcją na uwalniane cząstki zużycia.
• Niestabilność protezy: Zużycie powierzchni nośnej może prowadzić do luzowania protezy.
• Rewizja protezy: Konieczność ponownej operacji i wymiany zużytej protezy.

Zapobieganie

• Wybór odpowiednich materiałów: Używanie materiałów o niskim współczynniku zużycia.
• Prawidłowa technika implantacji: Zapewnienie precyzyjnego wszczepienia protezy.
• Monitorowanie stanu protezy: Regularne kontrole stanu protezy przez specjalistę.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, ultrasonografia w celu oceny zużycia i położenia protezy.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Terapia fizyczna, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Zabiegi chirurgiczne: Rewizja protezy, polegająca na wymianie zużytych komponentów.

Gdy zużycie jest niewielkie i nie powoduje objawów, wystarczają regularne kontrole ortopedyczne, by monitorować postęp zmian. W przypadku nasilonego zużycia, bólu i niestabilności rozważa się rewizyjny zabieg chirurgiczny – wymianę zużytych elementów protezy (np. wkładki polietylenowej) lub nawet całej endoprotezy. Pacjent powinien dbać o utrzymanie prawidłowej masy ciała i stosować się do zaleceń dotyczących aktywności fizycznej, by nadmiernie nie obciążać stawu z protezą. Rehabilitacja po ewentualnym zabiegu rewizyjnym pomaga w odzyskaniu sprawności i ograniczeniu ryzyka powikłań. Odpowiedni dobór protezy i właściwe wykonanie zabiegu pierwotnego zmniejszają ryzyko przedwczesnego zużycia powierzchni nośnych.

Źródła (Zużycie Powierzchni Nośnej Protezy Stawu):

• T. Schmalzried, P. C. Peters, B. Maurer, C. Bragdon, W. Harris (1996) – Long-duration metal-on-metal total hip arthroplasties with low wear of the articulating surfaces (tłum. Długotrwałe endoprotezy stawu biodrowego metal-metal z niskim zużyciem powierzchni stawowych)
• P. Firkins, J. Tipper, E. Ingham, M. Stone, R. Farrar, J. Fisher (2001) – A novel low wearing differential hardness, ceramic-on-metal hip joint prosthesis (tłum. Nowa proteza stawu biodrowego ceramiczna na metal z niskim zużyciem i różną twardością)
• A. Bankston, P. Faris, E. M. Keating, M. Ritter (1993) – Polyethylene wear in total hip arthroplasty in patient-matched groups. A comparison of stainless steel, cobalt chrome, and titanium-bearing surfaces (tłum. Zużycie polietylenu w endoprotezoplastyce stawu biodrowego w grupach dobranych pacjentów. Porównanie powierzchni nośnych ze stali nierdzewnej, kobaltu i chromu oraz tytanu)
• J. Lord, D. Langton, Avf Nargol, T. Joyce (2011) – Volumetric wear assessment of failed metal-on-metal hip resurfacing prostheses (tłum. Ocena zużycia objętościowego nieudanych protez resurfacingowych stawu biodrowego metal-metal)
• H. Zmerly, M. Moscato, I. Akkawi (2021) – Assessment and management of loose bodies in the knee joint and related disease: a narrative review (tłum. Ocena i zarządzanie luźnymi ciałami w stawie kolanowym oraz związanymi z nimi chorobami: przegląd narracyjny)

---

B.4.6.1. Zużycie powierzchni nośnej stawu protezy biodra (ang. Wear of articular bearing surface of joint prosthesis of hip)

Co to jest zużycie powierzchni nośnej stawu protezy biodra?

Zużycie powierzchni nośnej stawu protezy biodra dotyczy szczególnie elementów głowy i panewki endoprotezy, które w trakcie codziennego ruchu i obciążenia ocierają się o siebie. Może obejmować metal, polietylen lub ceramikę, w zależności od typu endoprotezy. Wraz z upływem lat mikroskopijne fragmenty ścierają się, powodując niekiedy odczyn zapalny i utratę masy kostnej wokół protezy (tzw. osteoliza). Pacjent zgłasza ból w okolicy biodra, zmniejszoną stabilność czy uczucie przeskakiwania, co może nasuwać podejrzenie obluzowania implantów. Regularne badania kontrolne (RTG, czasem TK) pozwalają ocenić dopasowanie elementów i wykryć ewentualne zmiany w kości.

Przyczyny

• Mechaniczne obciążenia: Codzienne obciążenia mechaniczne na protezy biodrowe prowadzą do stopniowego zużycia powierzchni.
• Materiał protezy: Różne materiały mają różną odporność na zużycie, a wybór materiału wpływa na tempo ścierania.
• Jakość implantacji: Nieprawidłowe wszczepienie protezy może zwiększyć jej zużycie.
• Aktywność pacjenta: Intensywna aktywność fizyczna może przyspieszyć proces zużycia.

Objawy

• Ból biodra: Szczególnie podczas ruchu lub obciążenia.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym zgięciu lub wyprostowaniu biodra.
• Sztywność: Biodro może być sztywne i trudne do poruszenia.
• Dźwięki w stawie: Uczucie trzaskania lub trzeszczenia w biodrze podczas ruchu.

Powikłania

• Osteoliza: Proces resorpcji kości wokół protezy, spowodowany reakcją na uwalniane cząstki zużycia.
• Niestabilność protezy: Zużycie powierzchni nośnej może prowadzić do luzowania protezy.
• Rewizja protezy: Konieczność ponownej operacji i wymiany zużytej protezy.

Zapobieganie

• Wybór odpowiednich materiałów: Używanie materiałów o niskim współczynniku zużycia.
• Prawidłowa technika implantacji: Zapewnienie precyzyjnego wszczepienia protezy.
• Monitorowanie stanu protezy: Regularne kontrole stanu protezy przez specjalistę.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, ultrasonografia w celu oceny zużycia i położenia protezy.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Terapia fizyczna, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Zabiegi chirurgiczne: Rewizja protezy, polegająca na wymianie zużytych komponentów.

Jeśli zużycie jest niewielkie i nieobjawowe, wystarczą okresowe kontrole. W razie nasilonych dolegliwości bólowych, obluzowania lub znacznych zmian osteolitycznych, konieczny bywa zabieg rewizyjny – wymiana zużytych komponentów protezy biodra. Nowoczesne materiały (np. polietylen o dużej gęstości, ceramika) pozwalają na ograniczenie ścieralności, ale nie eliminują całkowicie zjawiska zużycia. Pacjentom zaleca się unikanie sportów o wysokim obciążeniu stawu biodrowego i utrzymanie optymalnej masy ciała, by maksymalnie przedłużyć żywotność endoprotezy. Rehabilitacja po operacji rewizyjnej jest podobna do tej po pierwotnej endoprotezoplastyce i kładzie nacisk na odbudowę sprawności oraz zapobieganie powikłaniom.

Źródła (Zużycie Powierzchni Nośnej Protezy Biodra):

• T. Schmalzried, P. C. Peters, B. Maurer, C. Bragdon, W. Harris (1996) – Long-duration metal-on-metal total hip arthroplasties with low wear of the articulating surfaces (tłum. Długotrwałe endoprotezy stawu biodrowego metal-metal z niskim zużyciem powierzchni stawowych)
• J. Lord, D. Langton, Avf Nargol, T. Joyce (2011) – Volumetric wear assessment of failed metal-on-metal hip resurfacing prostheses (tłum. Ocena zużycia objętościowego nieudanych protez resurfacingowych stawu biodrowego metal-metal)
• P. Firkins, J. Tipper, E. Ingham, M. Stone, R. Farrar, J. Fisher (2001) – A novel low wearing differential hardness, ceramic-on-metal hip joint prosthesis (tłum. Nowa proteza stawu biodrowego ceramiczna na metal z niskim zużyciem i różną twardością)
• J. Urban, K. Garvin, C. K. Boese, L. Bryson, D. Pedersen, J. Callaghan, Ronald K. Miller (2001) – Ceramic-on-Polyethylene Bearing Surfaces in Total Hip Arthroplasty: Seventeen to Twenty-one-Year Results (tłum. Powierzchnie nośne ceramiczne na polietylenie w endoprotezoplastyce stawu biodrowego: wyniki po siedemnastu do dwudziestu jeden latach)
• J. Fisher, X. Hu, T. Stewart, S. Williams, J. Tipper, E. Ingham, M. Stone, C. Davies, P. Hatto, J. Bolton, M. Riley, C. Hardaker, G. Isaac, G. Berry (2004) – Wear of surface engineered metal-on-metal hip prostheses (tłum. Zużycie powierzchniowej inżynierii protez stawu biodrowego metal-metal)

---

B.4.6.2. Zużycie powierzchni nośnej stawu protezy kolana (ang. Wear of articular bearing surface of joint prosthesis of knee)

Co to jest zużycie powierzchni nośnej stawu protezy kolana?

Zużycie powierzchni nośnej stawu protezy kolana dotyczy elementu udowego, piszczelowego i wkładki polietylenowej, które współpracują podczas zginania i prostowania kolana. Choć współczesne materiały mają coraz większą odporność na ścieranie, z czasem dochodzi do stopniowego wycierania się wkładki lub uszkodzenia komponentów metalowych. Proces ten może być przyspieszany przez nieprawidłowe ustawienie protezy, otyłość pacjenta, intensywną aktywność fizyczną czy nieprawidłowy tor ruchu w stawie. Objawia się bólem, uczuciem niestabilności oraz wzrostem ryzyka obluzowania elementów. W badaniach RTG lub TK można zobaczyć zmiany kształtu wkładki i ewentualne ubytki w kości wokół implantów.

Przyczyny

• Mechaniczne obciążenia: Codzienne obciążenia mechaniczne na protezy kolanowe prowadzą do stopniowego zużycia powierzchni.
• Materiał protezy: Różne materiały mają różną odporność na zużycie, a wybór materiału wpływa na tempo ścierania.
• Jakość implantacji: Nieprawidłowe wszczepienie protezy może zwiększyć jej zużycie.
• Aktywność pacjenta: Intensywna aktywność fizyczna może przyspieszyć proces zużycia.

Objawy

• Ból kolana: Szczególnie podczas ruchu lub obciążenia.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym zgięciu lub wyprostowaniu kolana.
• Sztywność: Kolano może być sztywne i trudne do poruszenia.
• Dźwięki w stawie: Uczucie trzaskania lub trzeszczenia w kolanie podczas ruchu.

Powikłania

• Osteoliza: Proces resorpcji kości wokół protezy, spowodowany reakcją na uwalniane cząstki zużycia.
• Niestabilność protezy: Zużycie powierzchni nośnej może prowadzić do luzowania protezy.
• Rewizja protezy: Konieczność ponownej operacji i wymiany zużytej protezy.

Zapobieganie

• Wybór odpowiednich materiałów: Używanie materiałów o niskim współczynniku zużycia.
• Prawidłowa technika implantacji: Zapewnienie precyzyjnego wszczepienia protezy.
• Monitorowanie stanu protezy: Regularne kontrole stanu protezy przez specjalistę.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, ultrasonografia w celu oceny zużycia i położenia protezy.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Terapia fizyczna, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Zabiegi chirurgiczne: Rewizja protezy, polegająca na wymianie zużytych komponentów.

Przy niewielkim zużyciu i braku objawów bólowych wystarczy regularne monitorowanie w poradni ortopedycznej. W przypadku nasilonego bólu, zidentyfikowanej utraty materiału czy obluzowania implantów, konieczny może być zabieg rewizyjny: wymiana zużytych komponentów lub całej protezy kolana. Pacjent powinien dbać o utrzymanie prawidłowej masy ciała i optymalny poziom aktywności, aby nadmiernie nie obciążać stawu sztucznego. Rehabilitacja po operacji rewizyjnej obejmuje ćwiczenia mobilizujące, wzmacniające mięśnie uda (zwłaszcza czworogłowy) i przywracające stabilność kolana. Dostosowanie trybu życia i regularne kontrole po zabiegu pomagają w przedłużeniu żywotności protezy i zapobieganiu kolejnym zabiegom rewizyjnym.

Źródła (Zużycie Powierzchni Nośnej Protezy Kolana):

• H. McEwen, P. I. Barnett, C. J. Bell, R. Farrar, D. Auger, M. Stone, J. Fisher (2005) – The influence of design, materials and kinematics on the in vitro wear of total knee replacements (tłum. Wpływ konstrukcji, materiałów i kinematyki na zużycie in vitro całkowitych endoprotez kolana)
• M. Teeter, J. Howard, R. Mccalden, D. Naudie (2017) – Comparison of articular and backside polyethylene wear in mobile bearing unicompartmental knee replacement (tłum. Porównanie zużycia polietylenu powierzchni stawowej i tylnej w mobilnym łożysku jednoprzedziałowej endoprotezy kolana)
• F. Kennedy, K. Wongseedakaew, Dermott J. McHugh, J. Currier (2013) – Tribological conditions in mobile bearing total knee prostheses (tłum. Warunki tribologiczne w mobilnych endoprotezach kolana)
• A. Galvin, L. Kang, I. Udofia, L. Jennings, H. McEwen, Zhongmin Jin, J. Fisher (2009) – Effect of conformity and contact stress on wear in fixed-bearing total knee prostheses (tłum. Wpływ zgodności i naprężeń kontaktowych na zużycie w całkowitych endoprotezach kolana z łożyskiem stałym)
• Rajit Chakravarty, R. Elmallah, J. Cherian, S. Kurtz, Michael Mont (2015) – Polyethylene Wear in Knee Arthroplasty (tłum. Zużycie polietylenu w endoprotezoplastyce kolana)

---

B.4.6.3. Zużycie powierzchni nośnej stawu protezy innego stawu (ang. Wear of articular bearing surface of joint prosthesis of other joint)

Co to jest zużycie powierzchni nośnej stawu protezy innego stawu?

To określenie odnosi się do procesu ścierania się elementów endoprotez w stawach innych niż biodro i kolano, np. stawie barkowym, łokciowym czy skokowym. Podobnie jak w endoprotezach kończyn dolnych, materiały (metal, polietylen, ceramika) ulegają stopniowemu zużyciu w trakcie wykonywania ruchów i przenoszenia obciążeń. W wyniku tego procesu mogą powstawać drobne fragmenty materiału, które powodują reakcje zapalne i niszczenie otaczającej kości. Pacjent zauważa ból, spadek stabilności czy trudność w wykonywaniu ruchów stawem protezowanym. Obrazowanie radiologiczne i badania kliniczne pozwalają ustalić stopień zużycia i ewentualne obluzowanie komponentów protezy.

Leczenie

Postępowanie zależy od nasilenia objawów i rozległości zużycia. W lekkich przypadkach wystarczą okresowe kontrole, leki przeciwbólowe i fizjoterapia. Jeśli ból i ograniczenia ruchomości narastają, a proteza ulega obluzowaniu, konieczna bywa operacja rewizyjna z wymianą wyeksploatowanych elementów. Pacjent powinien zwracać uwagę na obciążenia, np. unikać dźwigania ciężarów przy protezie barku czy wykonywania intensywnych ćwiczeń rotacyjnych. Prawidłowa rehabilitacja pozwala wzmocnić mięśnie stabilizujące staw i ograniczać progresję zmian. Regularne badania obrazowe i wizyty u ortopedy umożliwiają wczesne wykrycie problemu i zaplanowanie optymalnej metody leczenia.

---

B.4.7. Wysięk stawu (ang. Effusion of joint)

Co to jest wysięk stawu?

Wysięk stawu to nadmierna ilość płynu gromadząca się w jamie stawowej, zwykle wskutek procesu zapalnego, urazu lub przeciążenia. Może mieć charakter surowiczy (przezroczysty płyn zapalny), krwisty (w przypadku urazu naczyń, tzw. hemartroza) albo ropny (przy infekcjach bakteryjnych). Pacjent zauważa obrzęk, czasem zaczerwienienie i ból wokół stawu, a ruchy są ograniczone przez ucisk wywierany przez płyn. W badaniach obrazowych (USG) można wizualizować nagromadzoną treść, a punkcja stawu i analiza płynu (badania laboratoryjne) pomagają określić przyczynę wysięku (infekcja, uraz, dna moczanowa itp.). Nieleczony wysięk może prowadzić do dalszych powikłań, w tym uszkodzenia chrząstki czy rozwoju zmian zwyrodnieniowych.

Przyczyny

• Urazy stawów: Uszkodzenia mechaniczne, takie jak zwichnięcia czy złamania, mogą prowadzić do nagromadzenia płynu.
• Choroby zapalne: Takie jak reumatoidalne zapalenie stawów, dna moczanowa czy reaktywne zapalenie stawów.
• Infekcje: Septyczne zapalenie stawów może powodować wysięk ropny.
• Choroby degeneracyjne: Osteoartroza może prowadzić do nagromadzenia płynu w stawie.

Objawy

• Ból stawu: Ból może być ostry lub przewlekły, nasilający się przy ruchu.
• Obrzęk i sztywność: Staw może być opuchnięty i sztywny.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym zgięciu lub wyprostowaniu stawu.
• Ciepło i zaczerwienienie: W przypadku infekcji lub stanu zapalnego staw może być ciepły i zaczerwieniony.

Powikłania

• Przewlekły ból: Nieleczony wysięk może prowadzić do chronicznego bólu stawu.
• Zniszczenie stawu: Długotrwały wysięk może prowadzić do uszkodzeń chrząstki stawowej i innych struktur.
• Infekcje: W przypadku septycznego zapalenia stawów wysięk może prowadzić do rozprzestrzeniania się infekcji.

Zapobieganie

• Unikanie urazów: Noszenie odpowiedniego sprzętu ochronnego i unikanie ryzykownych aktywności.
• Leczenie chorób podstawowych: Skuteczne zarządzanie chorobami, które mogą prowadzić do wysięku stawowego.
• Regularne ćwiczenia: Utrzymanie zdrowej aktywności fizycznej w celu wzmocnienia mięśni wokół stawów.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub reumatologa.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, ultrasonografia w celu oceny nagromadzenia płynu i stanu stawu.
• Analiza płynu stawowego: Punkcja stawu i badanie płynu w celu określenia przyczyny wysięku.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Terapia fizyczna, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Leczenie przyczynowe: Antybiotyki w przypadku infekcji, leki immunosupresyjne w chorobach zapalnych.
• Zabiegi chirurgiczne: W niektórych przypadkach może być konieczna interwencja chirurgiczna.

Terapia zależy od przyczyny wysięku. W ostrych urazach (np. skręceniach, pęknięciach struktur wewnątrzstawowych) pomocne jest unieruchomienie, orteza, leki przeciwzapalne i – w razie potrzeby – punkcja stawu celem usunięcia krwistego płynu. Przy zapaleniach reumatycznych lub przeciążeniowych stosuje się fizjoterapię, NLPZ, glikokortykosteroidy dostawowo. W infekcjach stawu kluczowe jest leczenie antybiotykami i opróżnianie ropnego wysięku (drenaż lub artroskopia). Po ustąpieniu objawów wdraża się rehabilitację, by przywrócić pełny zakres ruchu i wzmocnić mięśnie stabilizujące staw. Profilaktyka nawrotów obejmuje właściwe leczenie chorób ogólnoustrojowych (np. dny), unikanie przeciążeń i korygowanie wad biomechanicznych kończyny.

Źródła (Wysięk w Stawie):

• C. G. Adame, F. Monje, M. Offnoz, R. Martín-Granizo (1998) – Effusion in magnetic resonance imaging of the temporomandibular joint: a study of 123 joints (tłum. Wysięk w obrazowaniu rezonansu magnetycznego stawu skroniowo-żuchwowego: badanie 123 stawów)
• Y. Niki, H. Matsumoto, T. Otani, T. Yatabe, A. Funayama, Shin-ichi Maeno, T. Tomatsu, Y. Toyama (2006) – Phenotypic characteristics of joint fluid cells from patients with continuous joint effusion after total knee arthroplasty (tłum. Charakterystyka fenotypowa komórek płynu stawowego u pacjentów z ciągłym wysiękiem stawowym po całkowitej endoprotezoplastyce kolana)
• T. Ogura, Shigehiro Asai, R. Akagi, Hideaki Fukuda, Ichirou Yamaura, H. Sakai, Yoshinobu Ichino, Tatsuya Takahashi, Toru Omodani, C. Saito, Taishi Ninomiya, Y. Shiko, Y. Kawasaki, A. Tsuchiya, Kenji A Takahashi, T. Sasho (2021) – Joint effusion at 6 months is a significant predictor of joint effusion 1 year after anterior cruciate ligament reconstruction (tłum. Wysięk stawowy po 6 miesiącach jest istotnym predyktorem wysięku stawowego rok po rekonstrukcji więzadła krzyżowego przedniego)
• W. Damman, R. Liu, M. Reijnierse, F. Rosendaal, J. Bloem, M. Kloppenburg (2020) – Effusion attenuates the effect of synovitis on radiographic progression in patients with hand osteoarthritis: a longitudinal magnetic resonance imaging study (tłum. Wysięk osłabia wpływ zapalenia błony maziowej na postęp radiologiczny u pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawów rąk: podłużne badanie rezonansu magnetycznego)
• Zeke Z. Dalisky, Vigyanshu Mishra, A. Kiourti (2021) – Wearable Loops for Unobtrusive Electromagnetic Detection of Joint Effusion (tłum. Noszone pętle do dyskretnego wykrywania wysięku stawowego za pomocą elektromagnetyzmu)

---

B.4.7.1. Wysięk stawu zawierający krew (ang. Effusion of joint containing blood)

Co to jest wysięk stawu zawierający krew?

Wysięk stawu zawierający krew to tzw. hemartroza, czyli nagromadzenie krwi w jamie stawowej. Najczęściej występuje po ostrych urazach sportowych (np. skręcenia z uszkodzeniem więzadeł, pęknięcia łąkotki w kolanie), przy złamaniach wewnątrzstawowych lub w przebiegu zaburzeń krzepnięcia (hemofilia). Objawia się nagłym obrzękiem stawu, bólem i ograniczeniem ruchomości, a sama krew w stawie może przyczyniać się do uszkodzenia chrząstki, jeśli nie zostanie usunięta. Pacjent często zauważa powiększający się, ciepły obrzęk bezpośrednio po urazie, co różni się od wolniejszych wysięków zapalnych. Diagnozę potwierdza punkcja stawu (pobranie płynu, który ma zabarwienie krwiste) i badania obrazowe.

Przyczyny

• Urazy stawów: Bezpośrednie urazy, takie jak zwichnięcia, złamania lub silne stłuczenia, mogą prowadzić do krwawienia wewnątrz stawu.
• Choroby krwi: Takie jak hemofilia, mogą prowadzić do spontanicznych krwawień w stawach.
• Zabiegi chirurgiczne: Operacje na stawach mogą powodować krwawienie pooperacyjne.
• Choroby reumatyczne: Stany zapalne, takie jak reumatoidalne zapalenie stawów, mogą prowadzić do krwawienia w stawie.

Objawy

• Ból stawu: Ostry ból w dotkniętym stawie, nasilający się przy ruchu.
• Obrzęk i sztywność: Staw może być spuchnięty i sztywny.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym zgięciu lub wyprostowaniu stawu.
• Zmiana koloru skóry: Skóra nad stawem może być zaczerwieniona lub zsiniała.

Powikłania

• Przewlekły ból: Nieleczony wysięk krwi może prowadzić do chronicznego bólu stawu.
• Uszkodzenie stawu: Długotrwałe krwawienia mogą prowadzić do uszkodzeń chrząstki stawowej i innych struktur.
• Rozwój artrozy: Powtarzające się epizody krwawienia mogą przyspieszać rozwój zwyrodnienia stawu.

Zapobieganie

• Unikanie urazów: Noszenie odpowiedniego sprzętu ochronnego i unikanie ryzykownych aktywności.
• Leczenie chorób podstawowych: Skuteczne zarządzanie chorobami, które mogą prowadzić do krwawienia w stawach.
• Regularne kontrole: Monitorowanie stanu zdrowia stawów u osób z chorobami predysponującymi do krwawień.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub reumatologa.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, ultrasonografia w celu oceny nagromadzenia krwi i stanu stawu.
• Analiza płynu stawowego: Punkcja stawu i badanie płynu w celu określenia obecności krwi.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Terapia fizyczna, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne, odciążenie stawu.
• Punkcja stawu: Usunięcie nagromadzonej krwi za pomocą punkcji.
• Zabiegi chirurgiczne: W niektórych przypadkach może być konieczna interwencja chirurgiczna w celu naprawy uszkodzonych struktur stawowych.

Podstawą jest usunięcie krwistego płynu poprzez punkcję stawu, co zmniejsza ból i chroni chrząstkę przed działaniem enzymów obecnych w krwi. Następnie konieczna jest ocena przyczyny krwawienia, często z użyciem rezonansu magnetycznego lub artroskopii, aby zidentyfikować uszkodzone struktury (np. więzadło krzyżowe). W razie wykrycia poważnego urazu wykonuje się rekonstrukcję chirurgiczną, a pacjent otrzymuje odpowiednie zalecenia unieruchomienia i rehabilitacji. Przy zaburzeniach krzepnięcia (hemofilia) kluczowe jest wyrównanie niedoborów czynnika krzepnięcia, aby zapobiegać kolejnym epizodom krwawienia. Regularna fizjoterapia, wzmacnianie mięśni i kontrola ortopedyczna zapobiegają nawrotom hemartrozy i długoterminowym powikłaniom.

Źródła (Wysięk w Stawie z Krwią):

• T. Ogura, Shigehiro Asai, R. Akagi, Hideaki Fukuda, Ichirou Yamaura, H. Sakai, Yoshinobu Ichino, Tatsuya Takahashi, Toru Omodani, C. Saito, Taishi Ninomiya, Y. Shiko, Y. Kawasaki, A. Tsuchiya, Kenji A Takahashi, T. Sasho (2021) – Joint effusion at 6 months is a significant predictor of joint effusion 1 year after anterior cruciate ligament reconstruction (tłum. Wysięk stawowy po 6 miesiącach jest istotnym predyktorem wysięku stawowego rok po rekonstrukcji więzadła krzyżowego przedniego)
• Nikhil Potpally, S. Rodeo, Paul So, K. Mautner, Michael R Baria, G. Malanga (2020) – A Review of Current Management of Knee Hemarthrosis in the Non-Hemophilic Population (tłum. Przegląd aktualnego zarządzania hemarthrosis kolana w populacji niehemofilicznej)
• J. Beltrán, A. M. Noto, L. J. Herman, J. Mosure, J. M. Burk, A. Christoforidis (1986) – Joint effusions: MR imaging (tłum. Wysięki stawowe: obrazowanie MR)
• J. Macfarlane, R. Filo, K. Brandt (1979) – Joint effusions after kidney transplantation (tłum. Wysięki stawowe po przeszczepieniu nerki)
• J. Barlow, I. Tan (2018) – Sympathetic joint effusion in an urban hospital (tłum. Wysięk stawowy współczulny w szpitalu miejskim)

---

B.4.8. Niektóre zaburzenia stawów, nieklasyfikowane gdzie indziej (ang. Certain joint disorders, not elsewhere classified)

Co to są niektóre zaburzenia stawów, nieklasyfikowane gdzie indziej?

Ta kategoria obejmuje różnorodne patologie stawów, które nie znajdują swojego miejsca w konkretnej jednostce chorobowej w powyższych klasyfikacjach. Mogą to być rzadkie schorzenia, nietypowe warianty przebiegu chorób znanych lub niespecyficzne zmiany zapalne czy zwyrodnieniowe, o niewyjaśnionej przyczynie. Pacjenci mogą zgłaszać dolegliwości bólowe, ograniczenie ruchomości, obrzęk lub deformacje, a klasyczne badania nie ujawniają jednoznacznej etiologii. Diagnoza z reguły wymaga szerokiego wachlarza badań obrazowych i laboratoryjnych, a czasem konsultacji multidyscyplinarnych (reumatolog, ortopeda, genetyk). Część z tych zaburzeń może mieć charakter przejściowy, a inne – przewlekły i postępujący.

Leczenie

Ze względu na niejasne podłoże i różnorodny obraz kliniczny, leczenie jest zindywidualizowane i najczęściej oparte na terapiach objawowych (przeciwbólowych, przeciwzapalnych) i rehabilitacji. W razie podejrzenia choroby autoimmunologicznej włącza się leki modyfikujące (DMARDs) lub leki biologiczne. Jeśli istnieją czynniki mechaniczne (np. dysfunkcje więzadeł, łąkotek), pomocne mogą być zabiegi artroskopowe lub korekcyjne. Rehabilitacja kładzie nacisk na zachowanie sprawności stawów i stabilizację, co pomaga zapobiec dalszym deformacjom. Stała kontrola kliniczna i gotowość do modyfikacji postępowania terapeutycznego są niezbędne, by możliwie ograniczyć progresję zmian i utrzymać jakość życia pacjenta.

---

B.4.8.1. Osteofit (ang. Osteophyte)

Co to jest osteofit?

Osteofit, potocznie nazywany „wyroślą kostną” lub „dziobem kostnym”, to niewielki narośl kostny powstający na krawędziach stawowych w wyniku procesów zwyrodnieniowych. Najczęściej pojawia się w osteoartrozie, gdzie organizm próbuje zwiększyć powierzchnię stawową w odpowiedzi na degradację chrząstki. Osteofity mogą powodować ograniczenie zakresu ruchu, dyskomfort, a czasem ból związany z uciskiem na tkanki miękkie (więzadła, torebkę stawową) lub nerwy. Widoczne są w badaniach RTG jako charakterystyczne „ostrogi” na brzegach kości, np. w stawie kolanowym, biodrowym czy kręgosłupie (spondyloza). Niekiedy osteofity pozostają bezobjawowe, ujawniając się dopiero przy zaawansowanych zmianach zwyrodnieniowych.

Przyczyny

• Choroba zwyrodnieniowa stawów: Najczęstsza przyczyna powstawania osteofitów.
• Urazy stawów: Uszkodzenia stawów mogą prowadzić do rozwoju osteofitów.
• Przeciążenie stawów: Nadmierna aktywność fizyczna lub otyłość mogą przyczynić się do powstawania osteofitów.

Objawy

• Ból stawu: Ból w dotkniętym stawie, nasilający się przy ruchu.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym zgięciu lub wyprostowaniu stawu.
• Sztywność: Staw może być sztywny i trudny do poruszenia.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Skóra nad stawem może być opuchnięta i zaczerwieniona.

Powikłania

• Uszkodzenie chrząstki stawowej: Długotrwałe tarcie osteofitów może prowadzić do uszkodzeń chrząstki stawowej.
• Zablokowanie stawu: W niektórych przypadkach osteofity mogą powodować zablokowanie stawu, co wymaga interwencji chirurgicznej.

Zapobieganie

• Regularne ćwiczenia: Utrzymanie zdrowej aktywności fizycznej w celu wzmocnienia mięśni wokół stawów.
• Kontrola wagi: Utrzymanie zdrowej masy ciała w celu zmniejszenia obciążenia stawów.
• Unikanie nadmiernego obciążenia stawów: Unikanie długotrwałego stania lub ciężkiej pracy fizycznej.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub reumatologa.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, ultrasonografia w celu oceny obecności osteofitów i stanu stawów.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Terapia fizyczna, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Zabiegi chirurgiczne: W niektórych przypadkach może być konieczna interwencja chirurgiczna w celu usunięcia osteofitów.

W wielu przypadkach osteofity nie wymagają szczególnej interwencji, o ile nie powodują bólu ani istotnych ograniczeń. Gdy wyrośla kostne utrudniają ruch, uciskają struktury nerwowe lub przyczyniają się do rozwoju stanu zapalnego, włącza się leczenie zachowawcze (fizjoterapia, środki przeciwbólowe, zastrzyki sterydowe) lub chirurgiczne (artroskopia czy operacyjne usunięcie fragmentów kostnych). Kluczowe jest też opanowanie przyczyny zwyrodnienia – utrzymanie prawidłowej masy ciała, unikanie przeciążeń i odpowiednia rehabilitacja, aby spowolnić proces zwyrodnieniowy. Regularne kontrole ortopedyczne czy reumatologiczne pozwalają monitorować dynamikę rozwoju osteofitów i w porę reagować na ewentualne powikłania. Dla osób zmagających się z bólem pomocne bywa noszenie ortez, wkładek czy butów ortopedycznych, zmniejszających nacisk na staw.

Źródła (Osteofit):

• P. D. Kraan, W. B. Berg (2007) – Osteophytes: relevance and biology (tłum. Osteofity: znaczenie i biologia)
• K. Ishihara, K. Okazaki, T. Akiyama, Y. Akasaki, Y. Nakashima (2017) – Characterisation of osteophytes as an autologous bone graft source (tłum. Charakterystyka osteofitów jako źródła autologicznych przeszczepów kostnych)
• S. H. Wong, K. Chiu, C. Yan (2016) – Review Article: Osteophytes (tłum. Przegląd artykułu: Osteofity)
• A. Roelofs, K. Kania, Alexandra J Rafipay, M. Sambale, Stephanie T. Kuwahara, F. Collins, Joanna Smeeton, Maxwell A Serowoky, L. Rowley, Hui Wang, René Gronewold, C. Kapeni, S. Méndez-Ferrer, C. Little, J. Bateman, T. Pap, F. V. Mariani, J. Sherwood, J. G. Crump, C. De Bari (2020) – Identification of the skeletal progenitor cells forming osteophytes in osteoarthritis (tłum. Identyfikacja progenitorowych komórek szkieletowych tworzących osteofity w chorobie zwyrodnieniowej stawów)
• A. Goel, Tejas Vaja, A. Shah, S. Rai, Saswat Dandpat, Ravikiran Vutha, Hardik Darji, Chandrima Biswas (2020) – Outcome of osteophytes following 'only-fixation’ as treatment for multilevel cervical spondylosis – a minimum of 12-month follow-up (tłum. Wynik osteofitów po 'tylko-fiksacji’ jako leczenie wielopoziomowej spondylozy szyjnej – minimum 12-miesięczna obserwacja)

---

B.4.8.2. Ból w stawie (ang. Pain in joint)

Co to jest ból w stawie?

Ból w stawie (artralgia) to dolegliwość występująca w obrębie jednego lub kilku stawów, niekoniecznie powiązana z wyraźnym zapaleniem, deformacją czy konkretną jednostką chorobową. Przyczyny bólu stawów mogą być różnorakie: od urazów, przeciążeń, zmian zwyrodnieniowych, przez stany zapalne (reumatyczne, infekcyjne), aż po choroby układowe (np. tocznia, niedoczynność tarczycy). Najczęściej pacjenci opisują dyskomfort nasilający się przy ruchu, czasem towarzyszy mu obrzęk, tkliwość czy uczucie sztywności. Diagnoza wymaga zebrania wywiadu, przeprowadzenia badania klinicznego i niekiedy badań dodatkowych (laboratoryjnych, obrazowych), aby wskazać prawdziwą przyczynę bólu. Niekiedy bywa to krótkotrwały objaw niewielkiego urazu, ale czasem sygnalizuje poważniejszą chorobę stawów.

Przyczyny

• Urazy stawów: Bezpośrednie urazy, takie jak zwichnięcia, złamania czy stłuczenia, mogą prowadzić do bólu stawów.
• Choroby zapalne: Takie jak reumatoidalne zapalenie stawów, mogą powodować ból poprzez stany zapalne w stawach.
• Choroby degeneracyjne: Osteoartroza prowadzi do zużycia chrząstki stawowej, co powoduje ból.
• Infekcje: Septyczne zapalenie stawów może wywoływać silny ból stawów.
• Przeciążenie stawów: Nadmierna aktywność fizyczna lub otyłość mogą prowadzić do bólu stawów.

Objawy

• Ból stawu: Może być ostry lub przewlekły, nasilający się przy ruchu lub obciążeniu.
• Obrzęk i sztywność: Staw może być spuchnięty i sztywny.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym zgięciu lub wyprostowaniu stawu.
• Ciepło i zaczerwienienie: W przypadku infekcji lub stanu zapalnego staw może być ciepły i zaczerwieniony.

Powikłania

• Przewlekły ból: Nieleczony ból stawów może prowadzić do chronicznego bólu.
• Uszkodzenie stawu: Długotrwałe problemy mogą prowadzić do uszkodzeń chrząstki stawowej i innych struktur.
• Ograniczenie funkcji: Ból stawów może znacząco wpłynąć na zdolność do wykonywania codziennych czynności.

Zapobieganie

• Regularne ćwiczenia: Utrzymanie zdrowej aktywności fizycznej w celu wzmocnienia mięśni wokół stawów.
• Kontrola wagi: Utrzymanie zdrowej masy ciała w celu zmniejszenia obciążenia stawów.
• Unikanie nadmiernego obciążenia stawów: Unikanie długotrwałego stania lub ciężkiej pracy fizycznej.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub reumatologa.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, ultrasonografia w celu oceny stanu stawów.
• Analiza płynu stawowego: Punkcja stawu i badanie płynu w celu określenia przyczyny bólu.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Terapia fizyczna, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Leczenie przyczynowe: Antybiotyki w przypadku infekcji, leki immunosupresyjne w chorobach zapalnych.
• Zabiegi chirurgiczne: W niektórych przypadkach może być konieczna interwencja chirurgiczna.

Metoda terapeutyczna zależy od czynnika wywołującego ból. Przy niewielkich przeciążeniach stosuje się odpoczynek, leki przeciwbólowe (NLPZ), okłady chłodzące oraz ewentualnie fizjoterapię. Jeśli ból wynika z poważniejszych zmian, np. zwyrodnienia czy zapalenia, niezbędna może być rehabilitacja, zmiana stylu życia (redukcja masy ciała, ograniczenie przeciążeń) oraz leki o silniejszym działaniu (np. sterydy, leki modyfikujące chorobę reumatyczną). W razie stwierdzenia urazu wewnątrzstawowego (uszkodzenia łąkotki, więzadeł) może być konieczna operacja – najczęściej artroskopia. Terapia bólu w stawie bywa wieloetapowa, a kluczowe jest znalezienie i wyeliminowanie przyczyny dolegliwości, a nie tylko doraźne ich łagodzenie. Stałe monitorowanie reakcji na leczenie i modyfikacja postępowania umożliwiają uzyskanie jak najlepszych efektów.

Źródła (Ból w Stawie):

• H. Schaible, F. Richter, A. Ebersberger, M. Boettger, H. Vanegas, G. Natura, E. Vazquez, G. Segond von Banchet (2015) – Joint pain (tłum. Ból stawów)
• M. Zoppi, E. Beneforti (1999) – Joint pain (tłum. Ból stawów)
• I. Nagy, K. V. Lukacs, L. Urbán (2006) – Mechanisms underlying joint pain (tłum. Mechanizmy leżące u podstaw bólu stawów)
• J. McDougall (2006) – Arthritis and Pain. Neurogenic origin of joint pain (tłum. Zapalenie stawów i ból. Neurogenne pochodzenie bólu stawów)
• V. Wylde, S. Hewlett, I. Learmonth, P. Dieppe (2011) – Persistent pain after joint replacement: Prevalence, sensory qualities, and postoperative determinants (tłum. Utrzymujący się ból po wymianie stawu: częstość występowania, cechy sensoryczne i czynniki pooperacyjne)

---

B.4.8.3. Sztywność stawu (ang. Stiffness of joint)

Co to jest sztywność stawu?

Sztywność stawu to stan, w którym ruchy w stawie są ograniczone i wymagają większego wysiłku, nierzadko towarzyszy mu uczucie „oporu”. Bywa najczęściej doświadczana po dłuższym unieruchomieniu (tzw. sztywność poranna w reumatoidalnym zapaleniu stawów) lub w chorobie zwyrodnieniowej (uczucie „rozruchu” po odpoczynku). Przyczyną mogą być przewlekłe stany zapalne, degeneracja chrząstki, niedostateczna ilość mazi stawowej czy przykurcze tkanek miękkich wokół stawu. Sztywność może trwać od kilku minut do kilkudziesięciu minut (w poważniejszych chorobach nawet godzin), utrudniając wykonywanie codziennych czynności. Ocenę przeprowadza się za pomocą badań klinicznych (zakres ruchu, palpacja), w razie potrzeby uzupełnionych diagnostyką obrazową i laboratoryjną.

Przyczyny

• Choroby zapalne: Takie jak reumatoidalne zapalenie stawów, mogą powodować sztywność stawów.
• Choroby degeneracyjne: Osteoartroza prowadzi do zużycia chrząstki stawowej, co powoduje sztywność.
• Urazy: Uszkodzenia mechaniczne, takie jak złamania czy zwichnięcia, mogą prowadzić do sztywności stawów.
• Operacje stawów: Komplikacje po operacjach, takie jak artrofibroza, mogą prowadzić do sztywności stawów.

Objawy

• Ból stawu: Szczególnie podczas ruchu.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w pełnym zgięciu lub wyprostowaniu stawu.
• Sztywność: Staw może być sztywny i trudny do poruszenia.
• Obrzęk i zaczerwienienie: W przypadku stanu zapalnego staw może być opuchnięty i zaczerwieniony.

Powikłania

• Przewlekły ból: Nieleczona sztywność stawów może prowadzić do chronicznego bólu.
• Uszkodzenie stawu: Długotrwała sztywność może prowadzić do uszkodzeń chrząstki stawowej i innych struktur.
• Ograniczenie funkcji: Sztywność stawów może znacząco wpłynąć na zdolność do wykonywania codziennych czynności.

Zapobieganie

• Regularne ćwiczenia: Utrzymanie zdrowej aktywności fizycznej w celu wzmocnienia mięśni wokół stawów.
• Kontrola wagi: Utrzymanie zdrowej masy ciała w celu zmniejszenia obciążenia stawów.
• Unikanie nadmiernego obciążenia stawów: Unikanie długotrwałego stania lub ciężkiej pracy fizycznej.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub reumatologa.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, ultrasonografia w celu oceny stanu stawów.
• Analiza płynu stawowego: Punkcja stawu i badanie płynu w celu określenia przyczyny sztywności.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Terapia fizyczna, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Leczenie przyczynowe: Antybiotyki w przypadku infekcji, leki immunosupresyjne w chorobach zapalnych.
• Zabiegi chirurgiczne: W niektórych przypadkach może być konieczna interwencja chirurgiczna.

Terapia polega na eliminowaniu przyczyny sztywności: w chorobach zapalnych stosuje się leki przeciwzapalne, sterydy lub DMARDs, w zwyrodnieniach – metody zmniejszające obciążenie stawów (redukcja wagi, rehabilitacja). Ćwiczenia fizyczne – zwłaszcza rozciągające i wzmacniające – pomagają pobudzić krążenie płynu stawowego i rozruszać tkanki, co łagodzi uczucie sztywności. Techniki fizjoterapeutyczne, takie jak ciepłolecznictwo, masaż czy ćwiczenia w wodzie, również bywają skuteczne. Krótkotrwałe stosowanie środków przeciwbólowych może wspomóc pacjenta w okresach nasilenia objawów. Regularne treningi o umiarkowanej intensywności, dostosowane do stanu stawu, stanowią najlepszy sposób na długoterminowe ograniczenie sztywności.

Źródła (Sztywność Stawów):

• M. Bong, P. D. Di Cesare (2004) – Stiffness After Total Knee Arthroplasty (tłum. Sztywność po całkowitej artroplastyce kolana)
• F. Williams, N. Kalson, S. Fabiane, D. Mann, D. Deehan (2015) – Joint Stiffness Is Heritable and Associated with Fibrotic Conditions and Joint Replacement (tłum. Sztywność stawów jest dziedziczna i związana z warunkami fibrynowymi oraz wymianą stawów)
• Bin Wang, Junlong Zhong, Xianghe Xu, Jie Shang, Nan Lin, Huading Lu (2020) – Incidence and risk factors of joint stiffness after Anterior Cruciate Ligament reconstruction (tłum. Częstość występowania i czynniki ryzyka sztywności stawów po rekonstrukcji więzadła krzyżowego przedniego)
• Moges Gashaw, Fantu Mamo Aragaw, Ashenafi Zemed, Mastewal Endalew, N. Tsega, Melaku Hunie Asratie, D. Belay (2022) – Distal and/or Proximal Joint Stiffness Among Post-Fracture Patients Treated in University of Gondar Comprehensive Specialized Hospital, Gondar, Ethiopia (tłum. Dystalna i/lub proksymalna sztywność stawów u pacjentów po złamaniach leczonych w Uniwersyteckim Specjalistycznym Szpitalu Kompleksowym w Gondarze, Etiopia)
• Aaron R. Owen, M. Tibbo, A. V. van Wijnen, M. Pagnano, D. Berry, M. Abdel (2021) – Acquired Idiopathic Stiffness After Contemporary Total Knee Arthroplasty: Incidence, Risk Factors, and Results Over 25 Years (tłum. Nabyta idiopatyczna sztywność po współczesnej całkowitej artroplastyce kolana: częstość występowania, czynniki ryzyka i wyniki w ciągu 25 lat)

---

B.4.9. Artropatia w chorobach (ang. Arthropathy in diseases)

Co to jest artropatia w chorobach?

Artropatia w chorobach to zapalenie lub uszkodzenie stawów, pojawiające się wtórnie do innych chorób układowych lub zaburzeń metabolicznych. Może to dotyczyć m.in. cukrzycy, zaburzeń neurologicznych (neuropatyczna artropatia), chorób hematologicznych (np. hemofilia) czy stanów nadwrażliwości. W każdym z tych przypadków zmiany w stawach wynikają z głównej patologii – np. ubytek czucia w neuropatii sprzyja mikrourazom, a krwawienia do stawów w hemofilii powodują destrukcję chrząstki. Objawy mogą obejmować ból, deformacje, obrzęk czy dysfunkcję stawu, różniące się intensywnością i mechanizmem uszkodzenia w zależności od choroby podstawowej. Diagnostyka wymaga współpracy różnych specjalistów (endokrynologów, hematologów, reumatologów, ortopedów), by prawidłowo ustalić przyczynę i wdrożyć leczenie.

Leczenie

Kluczowe jest optymalne leczenie choroby podstawowej – np. utrzymywanie prawidłowego poziomu glikemii w cukrzycy, zapobieganie krwawieniom w hemofilii czy poprawa przewodnictwa nerwowego w neuropatiach. Wspomagająco stosuje się metody charakterystyczne dla danego typu artropatii, takie jak rehabilitacja, leki przeciwbólowe, przeciwzapalne czy korekty ortopedyczne. Przy poważnych uszkodzeniach stawów (np. przy destrukcji chrząstki lub dużej deformacji) zabiegi chirurgiczne (protezy stawów, artroskopie, osteotomie) mogą być niezbędne. W przypadkach neuropatycznych ważne jest używanie odpowiedniego obuwia i regularna kontrola kończyn, aby wcześnie wykryć mikrourazy i uniknąć ciężkich powikłań. Stałe monitorowanie pacjenta oraz wielospecjalistyczne podejście zapewniają najlepsze rokowania i pozwalają spowolnić progresję uszkodzeń stawowych.

---

B.4.9.1. Artropatia cukrzycowa (ang. Diabetic arthropathy)

Co to jest artropatia cukrzycowa?

Artropatia cukrzycowa (zwana też stawem Charcota w cukrzycy) to powikłanie przewlekłej hiperglikemii, w którym uszkodzenie nerwów obwodowych (neuropatia) prowadzi do osłabienia czucia w stawach. Najczęściej dotyczy stóp i stawów skokowych – pacjent nie odczuwa bólu, więc naraża stawy na mikrourazy, obciążenia i deformacje bez odpowiedniego leczenia. Z czasem dochodzi do destrukcji chrząstki, kości i więzadeł, co objawia się obrzękiem, zaczerwienieniem oraz zniekształceniem stopy (tzw. stopa Charcota). Często taka stopa bywa mylona z zakażeniem lub zakrzepem, ponieważ może wyglądać jak „ostry stan zapalny”. W badaniach RTG czy MRI stwierdza się zniszczenie struktur kostnych, zwichnięcia lub podwichnięcia stawów.

Przyczyny

• Neuropatia cukrzycowa: Uszkodzenia nerwów spowodowane wysokim poziomem cukru we krwi prowadzą do utraty czucia w stawach.
• Urazy stawów: Niewielkie urazy mogą prowadzić do poważnych uszkodzeń, ponieważ pacjenci nie odczuwają bólu.
• Zaburzenia metaboliczne: Cukrzyca wpływa na metabolizm kości i chrząstki, co może przyspieszać degenerację stawów.

Objawy

• Ból stawów: Może być mniej intensywny niż przy innych schorzeniach stawów, ze względu na neuropatię.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Dotknięte stawy mogą być opuchnięte i zaczerwienione.
• Deformacje stawów: Z czasem stawy mogą ulegać znacznej deformacji.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w poruszaniu stawami, co może prowadzić do niepełnosprawności.

Powikłania

• Zniszczenie stawu: Długotrwała artropatia może prowadzić do całkowitego zniszczenia stawu.
• Amputacja: W ciężkich przypadkach może być konieczna amputacja kończyny.
• Infekcje: Uszkodzone stawy mogą być podatne na infekcje.

Zapobieganie

• Kontrola poziomu cukru we krwi: Utrzymanie prawidłowego poziomu cukru we krwi jest kluczowe w zapobieganiu neuropatii.
• Regularne badania: Regularne kontrole u lekarza w celu monitorowania stanu stawów i wczesnego wykrywania problemów.
• Unikanie urazów: Ochrona stawów przed urazami jest szczególnie ważna dla osób z cukrzycą.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub diabetologa.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, ultrasonografia w celu oceny stanu stawów.
• Analiza płynu stawowego: Punkcja stawu i badanie płynu w celu określenia obecności stanu zapalnego lub infekcji.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Terapia fizyczna, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Stabilizacja stawów: Noszenie ortez lub gipsów w celu stabilizacji dotkniętych stawów.
• Zabiegi chirurgiczne: W niektórych przypadkach może być konieczna interwencja chirurgiczna w celu naprawy lub stabilizacji stawów.

Podstawą jest ścisła kontrola glikemii, aby spowolnić postęp neuropatii cukrzycowej. W razie zdiagnozowania aktywnej fazy stawu Charcota w stopie zaleca się odciążenie kończyny (unieruchomienie w opatrunku gipsowym lub specjalistycznym bucie) i regularną kontrolę radiologiczną. Leki przeciwbólowe zwykle nie są potrzebne w dużych ilościach, ponieważ pacjent często ma osłabione czucie, ale ważne jest monitorowanie potencjalnych owrzodzeń i ran. Po ustabilizowaniu się procesu destrukcji można rozważyć ortezy lub specjalne obuwie ortopedyczne, które pomagają zachować względną funkcjonalność stopy. W ciężkich deformacjach i zagrożeniu stabilności stawu można wykonać zabiegi chirurgiczne, np. artrodezy, choć wynik zależy od stanu kości i stopnia uszkodzenia tkanek miękkich.

Źródła (Artropatia Cukrzycowa):

• J. Papa, M. Myerson, P. Girard (1993) – Salvage, with arthrodesis, in intractable diabetic neuropathic arthropathy of the foot and ankle (tłum. Leczenie z artrodezą w nieuleczalnej neuropatycznej artropatii cukrzycowej stopy i kostki)
• S. Simon, S. Tejwani, Deborah L. Wilson, T. Santner, N. Denniston (2000) – Arthrodesis as an Early Alternative to Nonoperative Management of Charcot Arthropathy of the Diabetic Foot (tłum. Artrodeza jako wczesna alternatywa dla nieoperacyjnego leczenia artropatii Charcota stopy cukrzycowej)
• M. Stuart, B. Morrey (1990) – Arthrodesis of the diabetic neuropathic ankle joint (tłum. Artrodeza stawu skokowego neuropatycznego u pacjentów z cukrzycą)
• D. Armstrong, W. F. Todd, L. Lavery, L. Harkless, T. Bushman (1997) – The natural history of acute Charcot’s arthropathy in a diabetic foot specialty clinic (tłum. Naturalny przebieg ostrej artropatii Charcota w specjalistycznej klinice stopy cukrzycowej)
• S. Phillips, A. Williams, J. Peters (1995) – Neuropathic Arthropathy of the Spine in Diabetes (tłum. Neuropatyczna artropatia kręgosłupa w cukrzycy)

---

B.4.9.2. Neuropatyczna artropatia (ang. Neuropathic arthropathy)

Co to jest neuropatyczna artropatia?

Neuropatyczna artropatia (staw Charcota) to zapalenie i destrukcja stawu wynikające z uszkodzenia nerwów obwodowych, które powoduje brak odczuwania bólu i nieprawidłową biomechanikę ruchu. Najczęściej kojarzy się ją z cukrzycą, ale może wystąpić także w przebiegu kiły (staw tabetyczny), trądu, urazów rdzenia kręgowego czy innych ciężkich neuropatii. Wskutek braku ostrzegawczego sygnału bólu, pacjent nadmiernie obciąża staw, co prowadzi do mikrourazów, złamań i zwichnięć. Proces zapalny dodatkowo niszczy chrząstkę i kość, prowadząc do znacznych deformacji, obrzęków i niestabilności stawu. Rozpoznanie często wymaga wykluczenia infekcji, a badania obrazowe (RTG, MRI) ukazują charakterystyczne „kolapsy” i fragmentacje struktury kostnej.

Przyczyny

• Cukrzyca: Neuropatia cukrzycowa jest jedną z głównych przyczyn artropatii neuropatycznej.
• Kiła: Kiła trzeciorzędowa może prowadzić do uszkodzeń układu nerwowego, wpływając na stawy.
• Syringomyelia: Choroba, w której tworzą się jamy w rdzeniu kręgowym, prowadząca do zaburzeń czucia.
• Inne schorzenia neurologiczne: Takie jak lepry, wrodzona niewrażliwość na ból, uszkodzenia nerwów obwodowych.

Objawy

• Ból stawu: Często mniej intensywny niż w innych schorzeniach stawów, ze względu na neuropatię.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Dotknięte stawy mogą być opuchnięte i zaczerwienione.
• Deformacje stawów: Z czasem stawy mogą ulegać znacznej deformacji.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w poruszaniu stawami, co może prowadzić do niepełnosprawności.

Powikłania

• Zniszczenie stawu: Długotrwała artropatia może prowadzić do całkowitego zniszczenia stawu.
• Amputacja: W ciężkich przypadkach może być konieczna amputacja kończyny.
• Infekcje: Uszkodzone stawy mogą być podatne na infekcje.

Zapobieganie

• Kontrola poziomu cukru we krwi: Utrzymanie prawidłowego poziomu cukru we krwi jest kluczowe w zapobieganiu neuropatii.
• Regularne badania: Regularne kontrole u lekarza w celu monitorowania stanu stawów i wczesnego wykrywania problemów.
• Unikanie urazów: Ochrona stawów przed urazami jest szczególnie ważna dla osób z cukrzycą.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub diabetologa.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, ultrasonografia w celu oceny stanu stawów.
• Analiza płynu stawowego: Punkcja stawu i badanie płynu w celu określenia obecności stanu zapalnego lub infekcji.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Terapia fizyczna, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Stabilizacja stawów: Noszenie ortez lub gipsów w celu stabilizacji dotkniętych stawów.
• Zabiegi chirurgiczne: W niektórych przypadkach może być konieczna interwencja chirurgiczna w celu naprawy lub stabilizacji stawów.

Konieczne jest leczenie podstawowej neuropatii lub utrzymanie jej pod kontrolą, aby spowolnić dalsze uszkodzenia. Gdy staw Charcota jest w fazie aktywnej (gwałtowna destrukcja), niezbędne jest unieruchomienie lub znaczne odciążenie (ortezy, gips), by zapobiec dalszym zniszczeniom. Po ustąpieniu ostrej fazy stosuje się specjalistyczne obuwie, wkładki ortopedyczne, ortezy stabilizujące i kontrolę rozkładu obciążeń. Operacje chirurgiczne – np. artrodeza – bywają rozważane w skrajnych deformacjach zagrażających stabilności kończyny lub powodujących owrzodzenia. Stałe monitorowanie stanu skóry, czucia i stabilności stawu jest kluczowe, by uniknąć powikłań, takich jak infekcje czy złamania patologiczne.

Źródła (Artropatia Neuropatyczna):

• S. Alpert, K. Koval, J. Zuckerman (1996) – Neuropathic Arthropathy: Review of Current Knowledge (tłum. Artropatia neuropatyczna: przegląd aktualnej wiedzy)
• R. Gupta (1993) – A short history of neuropathic arthropathy (tłum. Krótka historia artropatii neuropatycznej)
• M. R. Piazza, G. Bassett, W. P. Bunnell (1988) – Neuropathic spinal arthropathy in congenital insensitivity to pain (tłum. Neuropatyczna artropatia kręgosłupa przy wrodzonej niewrażliwości na ból)
• A. Norman, H. Robbins, J. Milgram (1968) – The acute neuropathic arthropathy–a rapid, severely disorganizing form of arthritis (tłum. Ostra neuropatyczna artropatia – szybka, poważnie dezorganizująca forma zapalenia stawów)
• R. Frykberg, G. P. Kozak (1978) – Neuropathic arthropathy in the diabetic foot (tłum. Artropatia neuropatyczna w stopie cukrzycowej)

---

B.4.9.2.1. Cukrzycowa artropatia Charcota (ang. Diabetic Charcot arthropathy)

Co to jest cukrzycowa artropatia Charcota?

Cukrzycowa artropatia Charcota to specyficzna postać neuropatycznej artropatii związana z zaawansowaną cukrzycą i uszkodzeniem nerwów obwodowych (neuropatią). Dotyczy głównie stawów stopy i stawu skokowego, gdzie brak odczuwania bólu prowadzi do nadmiernych obciążeń, mikrourazów i deformacji. Pacjenci często zauważają obrzęk, zaczerwienienie i ciepło w okolicy stopy, co może być mylnie interpretowane jako infekcja. Nieleczona prowadzi do zniszczenia kości i stawów, powstania niestabilności i charakterystycznej deformacji, nazywanej czasem „stopą Charcota”. Rozpoznanie wymaga czujności i badań obrazowych (RTG, MRI), które pokazują destrukcję kości i zmiany w ukrwieniu tkanek.

Przyczyny

• Neuropatia cukrzycowa: Uszkodzenie nerwów w wyniku długotrwałej hiperglikemii prowadzi do utraty czucia w stopach, co sprzyja urazom i deformacjom stawów.
• Urazy stawów: Niewielkie urazy, które nie są odczuwane przez pacjenta, mogą prowadzić do poważnych uszkodzeń stawów.
• Zaburzenia metaboliczne: Cukrzyca wpływa na metabolizm kości i chrząstki, przyspieszając ich degenerację.

Objawy

• Ból stawów: Zwykle mniej intensywny niż w innych chorobach stawów ze względu na neuropatię.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Dotknięte stawy mogą być opuchnięte i zaczerwienione.
• Deformacje stawów: Z czasem stawy mogą ulegać znacznej deformacji.
• Ograniczenie ruchomości: Trudności w poruszaniu się i wykonywaniu codziennych czynności.

Powikłania

• Zniszczenie stawu: Długotrwała artropatia Charcota może prowadzić do całkowitego zniszczenia stawu.
• Amputacja: W ciężkich przypadkach może być konieczna amputacja kończyny.
• Infekcje: Uszkodzone stawy mogą być podatne na infekcje.

Zapobieganie

• Kontrola poziomu cukru we krwi: Utrzymanie prawidłowego poziomu cukru we krwi jest kluczowe w zapobieganiu neuropatii.
• Regularne badania: Regularne kontrole u lekarza w celu monitorowania stanu stawów i wczesnego wykrywania problemów.
• Unikanie urazów: Ochrona stóp przed urazami jest szczególnie ważna dla osób z cukrzycą.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub diabetologa.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, ultrasonografia w celu oceny stanu stawów.
• Analiza płynu stawowego: Punkcja stawu i badanie płynu w celu określenia obecności stanu zapalnego lub infekcji.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Terapia fizyczna, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Stabilizacja stawów: Noszenie ortez lub gipsów w celu stabilizacji dotkniętych stawów.
• Zabiegi chirurgiczne: W niektórych przypadkach może być konieczna interwencja chirurgiczna w celu naprawy lub stabilizacji stawów.

Najważniejsze jest utrzymanie prawidłowej kontroli glikemii, aby spowolnić rozwój neuropatii. W fazie aktywnej artropatii Charcota konieczne jest odciążenie stopy (np. gips, ortezy), często przez kilka miesięcy, aż proces zapalno-destrukcyjny się uspokoi. Równolegle stosuje się leczenie farmakologiczne przeciwzapalne i staranną pielęgnację stopy, aby zapobiec owrzodzeniom i infekcjom. Po ustabilizowaniu używa się specjalistycznego obuwia lub wkładek, które korygują rozkład obciążeń i chronią przed nawrotami. W ciężkich deformacjach i zaburzeniach stabilności rozważa się zabieg chirurgiczny, np. artrodezę, ale ryzyko powikłań (infekcje, opóźnione gojenie) jest większe u pacjentów z zaawansowaną cukrzycą.

Źródła (Artropatia Charcota Cukrzycowa):

• D. Armstrong, W. F. Todd, L. Lavery, L. Harkless, T. Bushman (1997) – The natural history of acute Charcot’s arthropathy in a diabetic foot specialty clinic (tłum. Naturalny przebieg ostrej artropatii Charcota w specjalistycznej klinice stopy cukrzycowej)
• L. Lee, P. Blume, B. Sumpio (2003) – Charcot Joint Disease in Diabetes Mellitus (tłum. Choroba stawów Charcota w cukrzycy)
• S. Simon, S. Tejwani, Deborah L. Wilson, T. Santner, N. Denniston (2000) – Arthrodesis as an Early Alternative to Nonoperative Management of Charcot Arthropathy of the Diabetic Foot (tłum. Artrodeza jako wczesna alternatywa dla nieoperacyjnego leczenia artropatii Charcota stopy cukrzycowej)
• D. Wukich, Wenjay Sung (2009) – Charcot arthropathy of the foot and ankle: modern concepts and management review (tłum. Artropatia Charcota stopy i kostki: nowoczesne koncepcje i przegląd zarządzania)
• Jae-Jung Jeong (2021) – Diagnosis and treatment of Charcot arthropathy in diabetic patients (tłum. Diagnoza i leczenie artropatii Charcota u pacjentów z cukrzycą)

---

B.4.9.3. Artropatia w reakcjach nadwrażliwości (ang. Arthropathy in hypersensitivity reactions)

Co to jest artropatia w reakcjach nadwrażliwości?

Artropatia w reakcjach nadwrażliwości to zapalenie stawów wywołane nieprawidłową odpowiedzią immunologiczną na określone czynniki zewnętrzne (alergeny, leki, szczepionki) lub wewnętrzne (autoantygeny). Może objawiać się przejściowym bólem, obrzękiem i sztywnością stawów, czasem towarzyszą mu inne oznaki reakcji nadwrażliwości (wysypka, obrzęk naczynioruchowy). Zwykle ma charakter ostry lub podostry, a po ustaniu ekspozycji na czynnik wyzwalający dolegliwości często ustępują. Niektóre przypadki mogą przypominać choroby z autoimmunologicznym podłożem, jednak rozpoznanie wymaga wykluczenia typowych jednostek, takich jak RZS czy toczeń. Badania laboratoryjne (m.in. testy alergiczne, przeciwciała), wywiad dotyczący kontaktu z alergenami lub lekami pomagają ustalić przyczynę.

Przyczyny

• Nadwrażliwość na metale: Reakcje alergiczne na metale, takie jak nikiel, kobalt czy chrom, używane w implantach ortopedycznych.
• Reakcje na leki: Niektóre leki mogą wywoływać reakcje nadwrażliwości prowadzące do artropatii.
• Nadwrażliwość na materiały medyczne: Reakcje na materiały używane w procedurach medycznych, takie jak polimetylometakrylan czy antybiotyki w przestrzeniach.

Objawy

• Ból stawów: Nasilający się ból, często przewlekły.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Dotknięte stawy mogą być opuchnięte i zaczerwienione.
• Sztywność stawów: Trudności w poruszaniu stawami.
• Lokalne reakcje skórne: Objawy takie jak pokrzywka czy rumień mogą pojawić się w okolicach stawu.

Powikłania

• Zniszczenie stawu: Długotrwałe reakcje nadwrażliwości mogą prowadzić do uszkodzenia stawów.
• Infekcje: W przypadku implantów, nadwrażliwość może zwiększać ryzyko infekcji.
• Potrzeba reoperacji: W niektórych przypadkach konieczna jest wymiana implantu na materiał hipoalergiczny.

Zapobieganie

• Testy alergiczne przed operacją: Wykonywanie testów skórnych w celu wykrycia potencjalnych alergii na metale przed wszczepieniem implantów.
• Monitorowanie pooperacyjne: Regularne kontrole po operacji w celu wczesnego wykrywania reakcji nadwrażliwości.
• Unikanie znanych alergenów: Osoby z historią alergii powinny unikać materiałów, na które są uczulone.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub alergologa.
• Testy skórne: Testy płatkowe w celu wykrycia nadwrażliwości na metale i inne substancje.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI w celu oceny stanu stawów.
• Analiza płynu stawowego: Punkcja stawu i badanie płynu w celu wykrycia stanu zapalnego lub reakcji alergicznej.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Terapia fizyczna, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Usunięcie alergenów: W przypadku implantów, wymiana na materiał hipoalergiczny.
• Leki przeciwhistaminowe: W celu łagodzenia reakcji alergicznych.
• Zabiegi chirurgiczne: W ciężkich przypadkach może być konieczna reoperacja.

Najważniejsze jest unikanie lub eliminacja czynnika wywołującego nadwrażliwość, np. odstawienie podejrzanego leku czy zmiana środowiska, w którym występuje alergen. W ostrych epizodach zapalenia stawów stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), glikokortykosteroidy doustne lub dostawowe, a czasem leki przeciwhistaminowe, jeśli współistnieją objawy alergiczne. Jeżeli reakcja jest ciężka (np. wstrząs anafilaktyczny), konieczna bywa natychmiastowa interwencja medyczna i leczenie szpitalne. W większości przypadków dolegliwości stawowe ustępują po wycofaniu alergenu, przywracając pełną sprawność pacjentowi. Rehabilitacja może być wskazana przy dłużej utrzymujących się zmianach, aby wzmocnić mięśnie i zapobiec przykurczom.

Źródła (Artropatia w Reakcjach Nadwrażliwości):

• M. Innocenti, Berti Vieri, Tommaso Melani, Tommaso Paoli, C. Carulli (2017) – Metal hypersensitivity after knee arthroplasty: fact or fiction? (tłum. Nadwrażliwość na metale po artroplastyce kolana: fakt czy fikcja?)
• T. Roberts, C. Haines, R. Uhl (2017) – Allergic or Hypersensitivity Reactions to Orthopaedic Implants (tłum. Reakcje alergiczne lub nadwrażliwościowe na implanty ortopedyczne)
• Margaret S Johnston, A. Galan, K. Watsky, Alicia J Little (2021) – Delayed Localized Hypersensitivity Reactions to the Moderna COVID-19 Vaccine: A Case Series (tłum. Opóźnione lokalne reakcje nadwrażliwości na szczepionkę Moderna COVID-19: seria przypadków)
• A. Anastasio, Lindsey G. Johnson, Jay P. Willhite, T. Mousallem, E. Hendershot, S. Parekh (2023) – Team Approach: Metal Hypersensitivity in Total Joint Arthroplasty (tłum. Podejście zespołowe: nadwrażliwość na metale w całkowitej artroplastyce stawu)
• Christine Schönmann, K. Brockow (2019) – Adverse reactions during procedures: hypersensitivity to contrast agents and dyes (tłum. Działania niepożądane podczas procedur: nadwrażliwość na środki kontrastowe i barwniki)

---

B.4.9.4. Artropatia hemofilowa (ang. Haemophilic arthropathy)

Co to jest artropatia hemofilowa?

Artropatia hemofilowa to przewlekłe uszkodzenie stawów, przede wszystkim kolanowych, łokciowych i skokowych, spowodowane nawracającymi krwawieniami do stawu w przebiegu hemofilii A lub B. Z powodu niedoboru czynników krzepnięcia dochodzi do powtarzających się wylewów krwi, które inicjują procesy zapalne i destrukcyjne w chrząstce i kości stawowej. Wczesne etapy objawiają się obrzękiem, bólem i ograniczeniem ruchomości, później pojawiają się deformacje, przykurcze i niestabilność stawu. Diagnostyka bazuje na historii choroby (epizody krwawień), badaniach obrazowych (RTG, MRI) wykazujących charakterystyczne zmiany (ubytki kostne, uszkodzenia chrząstki) oraz ocenie czynników krzepnięcia we krwi. Brak leczenia prowadzi do nieodwracalnego kalectwa i silnych dolegliwości bólowych.

Przyczyny

• Powtarzające się krwawienia do stawów: Hemarthroses powoduje zapalenie błony maziowej i uszkodzenie chrząstki stawowej.
• Nagromadzenie żelaza w stawach: Żelazo z krwi prowadzi do toksycznych zmian w chrząstce i błonie maziowej.
• Czynniki zapalne: Inflammatory cytokines i inne mediatory zapalne przyczyniają się do degeneracji stawów.

Objawy

• Ból stawów: Szczególnie podczas ruchu lub po krwawieniu do stawu.
• Obrzęk i zaczerwienienie: Staw może być opuchnięty i zaczerwieniony.
• Sztywność stawów: Trudności w poruszaniu stawami, szczególnie po dłuższym unieruchomieniu.
• Deformacje stawów: Z czasem stawy mogą ulegać znacznej deformacji, co prowadzi do ograniczenia funkcji.

Powikłania

• Zniszczenie stawu: Długotrwała artropatia może prowadzić do całkowitego zniszczenia stawu.
• Ograniczenie ruchomości: Znacząco wpływa na zdolność do wykonywania codziennych czynności.
• Zwiększone ryzyko infekcji: Powtarzające się zabiegi mogą prowadzić do infekcji stawów.

Zapobieganie

• Profilaktyka krwawień: Regularne podawanie koncentratów czynników krzepnięcia w celu zapobiegania krwawieniom.
• Regularne badania kontrolne: Monitorowanie stanu stawów w celu wczesnego wykrycia i leczenia artropatii.
• Fizjoterapia: Regularne ćwiczenia w celu utrzymania zakresu ruchu i wzmocnienia mięśni wokół stawów.

Diagnostyka

• Badanie kliniczne: Ocena przez ortopedę lub hematologa.
• Badania obrazowe: Rentgen, MRI, ultrasonografia w celu oceny stanu stawów.
• Analiza płynu stawowego: Punkcja stawu i badanie płynu w celu określenia obecności stanu zapalnego lub infekcji.

Leczenie

• Leczenie zachowawcze: Terapia fizyczna, leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
• Leczenie profilaktyczne: Regularne podawanie koncentratów czynników krzepnięcia w celu zapobiegania krwawieniom.
• Zabiegi chirurgiczne: W ciężkich przypadkach może być konieczna interwencja chirurgiczna, taka jak artroskopia, synowektomia czy artroplastyka.

Podstawą jest profilaktyka i leczenie krwawień poprzez regularne podawanie odpowiedniego koncentratu czynnika krzepnięcia (VIII lub IX), co pozwala zmniejszyć częstość wylewów do stawu. Przy wystąpieniu krwawienia do stawu należy wdrożyć leczenie czynnikiem krzepnięcia i odciążyć kończynę (unieruchomienie, okład chłodzący). W przewlekłym stadium pomocne bywają środki przeciwbólowe, fizjoterapia (ćwiczenia wzmacniające, zachowujące ruchomość) oraz w niektórych przypadkach leczenie operacyjne (synowektomia, artroplastyka). W zaawansowanych uszkodzeniach stawu, gdy ból i ograniczenia ruchu są znaczne, rozważa się endoprotezoplastykę. Stała współpraca hematologa, ortopedy i fizjoterapeuty jest niezbędna, aby skutecznie spowolnić postęp artropatii i poprawić jakość życia pacjenta.

Źródła (Artropatia Hemofilowa):

• N. W. Jansen, G. Roosendaal, F. Lafeber (2008) – Understanding haemophilic arthropathy: an exploration of current open issues (tłum. Zrozumienie artropatii hemofilowej: eksploracja obecnych otwartych kwestii)
• F. Lafeber, P. Miossec, L. Valentino (2008) – Physiopathology of haemophilic arthropathy (tłum. Fizjopatologia artropatii hemofilowej)
• K. Fischer, J. Bom, E. Mauser-Bunschoten, G. Roosendaal, H. Berg (2005) – Effects of haemophilic arthropathy on health‐related quality of life and socio‐economic parameters (tłum. Wpływ artropatii hemofilowej na jakość życia związaną ze zdrowiem i parametry socjo-ekonomiczne)
• S. Acharya (2012) – Exploration of the pathogenesis of haemophilic joint arthropathy: understanding implications for optimal clinical management (tłum. Eksploracja patogenezy artropatii stawów hemofilowych: zrozumienie implikacji dla optymalnego zarządzania klinicznego)
• C. Carulli, R. Civinini, C. Martini, S. Linari, M. Morfini, M. Tani, M. Innocenti (2012) – Viscosupplementation in haemophilic arthropathy: a long‐term follow‐up study (tłum. Wiskosuplementacja w artropatii hemofilowej: długoterminowe badanie kontrolne)

---

INFORMACJA PRAWNA

Artykuły na naszej stronie zostały przygotowane w celach edukacyjnych i mają na celu podniesienie świadomości na temat omawianych schorzeń oraz różnorodności dostępnych metod leczenia, w tym medycyny konwencjonalnej, ajurwedy, medycyny chińskiej oraz innych terapii naturalnych i holistycznych. Informacje na naszej stronie nie mogą zastąpić profesjonalnej porady, diagnozy czy leczenia medycznego. Czytelnik powinien konsultować wszelkie decyzje dotyczące swojego zdrowia i leczenia z kwalifikowanym pracownikiem służby zdrowia. Autorzy oraz właściciele strony internetowej www.encyklopediauzdrawiania.pl nie ponoszą odpowiedzialności za jakiekolwiek działania podjęte na podstawie informacji zawartych w tym artykule, ani za ewentualne skutki takich działań.